तुलसीदास के दोहे – Study Material Class 10 Hindi
କବି ପରିଚୟ (कवि परिचय) - Hindi Text
भक्त कवि तुलसी दास का जन्म सन् 1532 में उत्तर प्रदेश के राजापुर में हुआ था और देहांत सन् 1633 में। पितामाता के स्नेह से वंचित होकर बचपन में उनको बड़ा कष्ट उठाना पड़ा। सौभाग्य से गुरु नरहरिदास ने उनकी बड़ी मदद की। तुलसी रामभक्त थे और यौवन काल में ही साधु बन गये। रामानंद उनके गुरु थे। वे हिन्दी और संस्कृत के बड़े पंडित थे। उस समय मुगलों का शासन था। देश की सामाजिक और धार्मिक परिस्थियाँ अस्तव्यस्त थीं। तुलसी दास ने रामचरित मानस लिखकर लोगों के सामने निष्कपट जीवन और आचरण का उदाहरण रखा। आज भी यह देश का अत्यंत लोकप्रिय ग्रंथ है। जन साधारण उसे बड़े चाव से पढ़ते हैं। दुःखी, निराश तथा भक्त लोगों को रामचरितमानस पढ़कर सुख शान्ति मिलती है। विनयपत्रिका, कवितावली, दोहावली, गीतावली आदि उनके अनेक ग्रंथ हैं। वे अवधी और ब्रजभाषा दोनों में लिखते थे।
![]()
କବି ପରିଚୟ - Odia Translation
ଭକ୍ତ କବି ତୁଳସୀଦାସଙ୍କ ଜନ୍ମ ୧୫୩୨ ମସିହାରେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ରାଜାପୁରରେ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ୧୬୩୩ ମସିହାରେ ହୋଇଥିଲା। ପିତାମାତାଙ୍କ ସ୍ନେହରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ପିଲାଦିନେ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ସୌଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଗୁରୁ ନରହରିଦାସ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତୁଳସୀ ରାମଭକ୍ତ ଥିଲେ ଏବଂ ଯୌବନ କାଳରେ ହିଁ ସାଧୁ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ରାମାନନ୍ଦ ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ଥିଲେ। ସେ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ସଂସ୍କୃତର ବଡ଼ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ମୋଗଲମାନଙ୍କର ଶାସନ ଥିଲା। ଦେଶର ସାମାଜିକ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ପରିସ୍ଥିତି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲା। ତୁଳସୀଦାସ ରାମଚରିତମାନସ ଲେଖି ଲୋକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନିଷ୍କପଟ ଜୀବନ ଏବଂ ଆଚରଣର ଉଦାହରଣ ରଖିଥିଲେ। ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଶର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲୋକପ୍ରିୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅଟେ। ସାଧାରଣ ଲୋକେ ଏହାକୁ ବହୁତ ଆଗ୍ରହର ସହିତ ପଢ଼ନ୍ତି। ଦୁଃଖୀ, ନିରାଶ ତଥା ଭକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରାମଚରିତମାନସ ପଢ଼ି ସୁଖଶାନ୍ତି ମିଳିଥାଏ। ବିନୟପତ୍ରିକା, କବିତାବଳୀ, ଦୋହାବଳୀ, ଗୀତାବଳୀ ଆଦି ତାଙ୍କର ଅନେକ ଗ୍ରନ୍ଥ ରହିଛି। ସେ ଅବଧୀ ଏବଂ ବ୍ରଜଭାଷା ଉଭୟରେ ଲେଖୁଥିଲେ।
![]()
ପାଠ୍ୟ ପଦ (Hindi Text)
तुलसी मीठे वचन ते, सुख उपजत चहुँओर ।
वसीकरण यह मंत्र है, परिहरु वचन कठोर ।।
गोधन, गजधन, बाजिधन और रतनधन खान ।
जब आवे सन्तोष धन, सब धन धूरि समान ।।
रोष न रसना खोलिए, बरु खोलिओ तरवारि ।
सुनत मधुर परिनाम हित, बोलिअ वचन विचारि ।।
ହିନ୍ଦୀ ପଦର ଓଡ଼ିଆ ଉଚ୍ଚାରଣ (Pronunciation)
ତୁଲସୀ ମୀଠେ ବଚନ ତେ, ସୁଖ ଉପଜତ ଚହୁଁଓର ।
ବସୀକରଣ ୟହ ମନ୍ତ୍ର ହୈ, ପରିହରୁ ବଚନ କଠୋର ।।
ଗୋଧନ, ଗଜଧନ, ବାଜିଧନ ଔର ରତନଧନ ଖାନ ।
ଜବ ଆବୈ ସନ୍ତୋଷ ଧନ, ସବ ଧନ ଧୂରି ସମାନ ।।
ରୋଷ ନ ରସନା ଖୋଲିଏ, ବରୁ ଖୋଲିଓ ତରବାରି ।
ସୁନତ ମଧୁର ପରିନାମ ହିତ, ବୋଲିଅ ବଚନ ବିଚାରି ।।
କଠିନ ଶବ୍ଦ (Hindi to Odia Meaning)
| ହିନ୍ଦୀ ଶବ୍ଦ | ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ |
| मीठे | ମିଠା / ମଧୁର |
| वचन | କଥା / ବାଣୀ |
| ते | ରୁ / ଦ୍ୱାରା |
| उपजत | ଜାତ ହୁଏ / ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ |
| चहुँओर | ଚାରିଆଡ଼େ |
| वसीकरण | ବଶୀକରଣ (ବଶରେ କରିବା) |
| परिहरु | ତ୍ୟାଗ କର / ଛାଡ଼ିଦିଅ |
| कठोर | କଠୋର / ଖରାପ |
| गोधन | ଗୋଧନ / ଗାଈ ସମ୍ପତ୍ତି |
| गज | ହାତୀ |
| बाजि | ଘୋଡ଼ା |
| खान | ଖଣି / ଭଣ୍ଡାର |
| आवे | ଆସେ |
| धूरि | ଧୂଳି / ବାଲି |
| रोष | ରାଗ / କ୍ରୋଧ |
| रसना | ଜିଭ |
| बरु | ବରଂ |
| तरवारि | ତରବାରି / ଖଣ୍ଡା |
| परिनाम | ପରିଣାମ / ଫଳାଫଳ |
| हित | ହିତ / ମଙ୍ଗଳ / ଭଲ |
| विचारि | ବିଚାର କରି / ଭାବିଚିନ୍ତି |
Summary in Hindi (Long)
तुलसीदास जी ने इन दोहों के माध्यम से मधुर वाणी, संतोष और क्रोध पर नियंत्रण का बहुत ही सुंदर उपदेश दिया है।
पहला दोहा - मधुर वाणी का महत्त्व: तुलसीदास जी कहते हैं कि मीठे वचन या मधुर वाणी बोलने से चारों ओर सुख और शांति का वातावरण उत्पन्न होता है। मीठे वचन सबको प्रिय लगते हैं। मीठी वाणी एक वशीकरण मंत्र के समान है, जिससे हम किसी को भी अपने वश में कर सकते हैं अर्थात् सबका दिल जीत सकते हैं। इसलिए मनुष्य को कठोर या कड़वे वचन बोलना छोड़ देना चाहिए और हमेशा मीठी वाणी ही बोलनी चाहिए।
दूसरा दोहा - संतोष ही परम धन है: तुलसीदास जी कहते हैं कि दुनिया में कई प्रकार के धन माने गए हैं, जैसे - गोधन (गायों की संपत्ति), गजधन (हाथियों की संपत्ति), बाजिधन (घोड़ों की संपत्ति) और बहुमूल्य रत्नों की खान। लेकिन जब मनुष्य के मन में 'संतोष' रूपी धन आ जाता है, तो ये सारे सांसारिक धन धूल के समान तुच्छ और मूल्यहीन लगने लगते हैं। बिना संतोष के सारा धन बेकार है, क्योंकि असली सुख और शांति केवल संतोष से ही मिलती है।
तीसरा दोहा - क्रोध और वाणी पर संयम: इस दोहे में तुलसीदास जी कहते हैं कि जब आपको क्रोध (गुस्सा) आए, तो अपनी जीभ (रसना) नहीं खोलनी चाहिए अर्थात् क्रोध में कुछ भी नहीं बोलना चाहिए। भले ही आप तलवार खोल लें, लेकिन क्रोध में कड़वी बातें न कहें। क्योंकि तलवार का घाव शरीर पर लगता है और समय के साथ भर जाता है, लेकिन कड़वे वचनों का घाव सीधे दिल पर लगता है जो अधिक कष्ट देता है। इसलिए हमेशा सोच-विचार कर ऐसे मधुर वचन बोलने चाहिए, जिनका परिणाम सबके हित में (भलाई करने वाला) हो।
Summary in Odia (Long with Emojis)
ତୁଳସୀଦାସଙ୍କ ଏହି ଦୋହାଗୁଡ଼ିକରେ ମଧୁର ବାଣୀ, ସନ୍ତୋଷ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ବହୁତ ସୁନ୍ଦର ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି 📖✨।
ପ୍ରଥମ ଦୋହା - ମଧୁର ବାଣୀର ମହତ୍ତ୍ୱ (The Power of Sweet Words) 🗣️💖: ତୁଳସୀଦାସ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ମିଠା କଥା କହିବା ଦ୍ୱାରା ଚାରିଆଡ଼େ ସୁଖ ଏବଂ ଶାନ୍ତିର ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ମିଠା କଥା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ। ମଧୁର ବାଣୀ ହେଉଛି ଏକ ବଶୀକରଣ ମନ୍ତ୍ର ସମାନ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ଯେକୌଣସି ଲୋକର ହୃଦୟ ଜିଣିପାରିବା ଆଉ ତାଙ୍କୁ ନିଜର କରିପାରିବା 🪄। ତେଣୁ ମଣିଷ କଠୋର କିମ୍ବା ଖରାପ କଥା କହିବା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ମିଠା କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ 🌸।
![]()
ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୋହା - ସନ୍ତୋଷ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ (Satisfaction is the True Wealth) 💰😌: ତୁଳସୀଦାସ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ସାଧାରଣତଃ ଲୋକମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଧନକୁ ବଡ଼ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ଯେପରିକି - ଗୋଧନ (ଗାଈ ସମ୍ପତ୍ତି), ଗଜଧନ (ହାତୀ ସମ୍ପତ୍ତି), ବାଜିଧନ (ଘୋଡ଼ା) ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନର ଭଣ୍ଡାର 🐘🐎💎। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ମନରେ 'ସନ୍ତୋଷ' ରୂପକ ଧନ ଆସିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ ପାର୍ଥିବ ଧନ ଧୂଳି ସମାନ ତୁଚ୍ଛ ଲାଗିଥାଏ 💨। କାରଣ ଯେତେ ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମନରେ ସନ୍ତୋଷ ନାହିଁ, ତେବେ ମଣିଷ କେବେବି ସୁଖଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବ ନାହିଁ 🕊️।
ତୃତୀୟ ଦୋହା - କ୍ରୋଧ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (Control over Anger and Speech) 😡🤐: ଏହି ଦୋହାରେ ତୁଳସୀଦାସ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଯେତେବେଳେ କ୍ରୋଧ (ରାଗ) ଆସେ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ଜିଭ ଖୋଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ଅର୍ଥାତ୍ ରାଗିଥିବା ସମୟରେ କିଛିବି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ 🚫। ବରଂ ତରବାରି ଖୋଲିଦେବା ଭଲ ⚔️, କିନ୍ତୁ ରାଗରେ ଖରାପ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାରଣ ତରବାରିର ଆଘାତ ଶରୀରରେ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଖରାପ କଥାର ଆଘାତ ସିଧା ମନ ଓ ହୃଦୟରେ ଲାଗେ ଯାହା ଅଧିକ କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ 💔। ତେଣୁ ସବୁବେଳେ ଭାବିଚିନ୍ତି ଏପରି ମଧୁର ବଚନ କହିବା ଉଚିତ୍, ଯାହାର ପରିଣାମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳଦାୟକ ହୋଇଥିବ 😇।