ପଦାର୍ଥ (Matter) କ’ଣ?

ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ କିଛି ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାର କିଛି ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପଦାର୍ଥ (Matter) କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :

• ବାୟୁ 🌬️

• ଜଳ 💧

• ପଥର 🪨

• ଖାଦ୍ୟ 🍔

• ମେଘ ☁️

• ତାରା 🌟

• ଉଭିଦ 🌳 ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ 🐕 ।

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଦାର୍ଶନିକମାନଙ୍କ ମତରେ ପଦାର୍ଥ ୫ଟି ମୌଳିକ ଉପାଦାନରେ ଗଠିତ, ଯାହାକୁ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ :

1. ମାଟି (Earth)

2. ଜଳ (Water)

3. ବାୟୁ (Air)

4. ଅଗ୍ନି (Fire)

5. ଆକାଶ (Sky)

ପଦାର୍ଥର ଭୌତିକ ପ୍ରକୃତି (Physical Nature of Matter)

1. ପଦାର୍ଥ କଣିକାକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ପଦାର୍ଥ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଛୋଟ ଛୋଟ କଣିକା (particles) କୁ ନେଇ ଗଠିତ । ଯେପରିକି ବାଲିର ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ କଣିକା ।

   💡 ଟ୍ରିକ୍ (Trick): ଏକ ଗ୍ଲାସ ପାଣିରେ ଚିନି କିମ୍ବା ଲୁଣ ଗୋଳାଇଲେ, ତାହା ପାଣିରେ ଥିବା ଫାଙ୍କା ସ୍ଥାନରେ ମିଶିଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ପଦାର୍ଥ କଣିକାମୟ ।

2. ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର: ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଏତେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଯେ ଆମେ ତାହା ଖାଲି ଆଖିରେ ଦେଖିପାରିବା ନାହିଁ ।

   • ଉଦାହରଣ : ମାତ୍ର କେତୋଟି ପୋଟାସିୟମ ପରମାଙ୍ଗାନେଟ୍ ସ୍ଫଟିକ (crystal) ବହୁତ ଆୟତନର ଜଳକୁ ରଙ୍ଗୀନ କରିପାରେ ।

ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କର ଧର୍ମ (Characteristics of Particles of Matter)

1. କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫାଙ୍କା ସ୍ଥାନ ଥାଏ: ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଲୁଣ, ଚିନି, ଡେଟଲ୍ କିମ୍ବା ପୋଟାସିୟମ୍ ପରମାଙ୍ଗାନେଟ୍‌କୁ ଜଳରେ ମିଶାଉ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଜଳ କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଫାଙ୍କା ସ୍ଥାନରେ ରହିଯାଆନ୍ତି ।

2. କଣିକାମାନେ ଅନବରତ ଗତିଶୀଳ: ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ଗତି କରିଥାନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ଗତିଜ ଶକ୍ତି (Kinetic Energy) ଥାଏ ।

   • ତାପମାତ୍ରା ପ୍ରଭାବ: ତାପ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ଗତିଜ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଫଳରେ ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତି କରନ୍ତି ।

   • ବିସରଣ (Diffusion): ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଆପେ ଆପେ ପରସ୍ପର ସହ ମିଶିଯିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବିସରଣ କୁହାଯାଏ (ଯଥା- ଧୂପକାଠିର ବାସ୍ନା ଚାରିଆଡ଼େ ଖେଳିଯିବା) । ତାପ ପ୍ରୟୋଗରେ ବିସରଣ ଦ୍ରୁତ ହୁଏ ।

3. କଣିକାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି: ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆକର୍ଷଣ ବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି ବାନ୍ଧି ରଖେ । ଏହି ବଳର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ (ଯଥା- ଗୋଟିଏ ରବର ବ୍ୟାଣ୍ଡ ଅପେକ୍ଷା ଲୁହା କଣ୍ଟାକୁ ଭାଙ୍ଗିବା କଷ୍ଟକର) ।

ପଦାର୍ଥର ଅବସ୍ଥା (States of Matter)

ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ୩ଟି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି:

1. କଠିନ ଅବସ୍ଥା (Solid State):

   • କଠିନ ପଦାର୍ଥର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର, ଆକୃତି ଏବଂ ଆୟତନ ଥାଏ ।

   • ଏଗୁଡ଼ିକର ସଙ୍କୋଚନଶୀଳତା (compressibility) ନଗଣ୍ୟ ।

   • ଏମାନେ ନିଜର ଆକାର ବଜାୟ ରଖନ୍ତି (ଦୃଢ଼ତା) ।

   • ଉଦାହରଣ: ବହି, କଲମ, ଇଟା, କାଠ । (ରବର ବ୍ୟାଣ୍ଡ ବଳ ପ୍ରୟୋଗରେ ଆକାର ବଦଳାଏ, କିନ୍ତୁ ବଳ ହଟାଇଲେ ପୂର୍ବାବସ୍ଥାକୁ ଆସେ, ତେଣୁ ଏହା କଠିନ । ସ୍ପଞ୍ଜ ମଧ୍ୟ କଠିନ କିନ୍ତୁ ଛିଦ୍ରରେ ବାୟୁ ଥିବାରୁ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇପାରେ ।)

2. ତରଳ ଅବସ୍ଥା (Liquid State):

   • ତରଳ ପଦାର୍ଥର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆୟତନ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର ନଥାଏ । ଏହା ଯେଉଁ ପାତ୍ରରେ ରହେ ତାହାର ଆକାର ଧାରଣ କରେ ।

   • ଏହା ସହଜରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇପାରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ପ୍ରବହ' (Fluid) କୁହାଯାଏ ।

   • କଠିନ ଓ ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥ ତରଳ ମଧ୍ୟରେ ବିସରିତ ହୋଇପାରନ୍ତି (ଯଥା- ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି) ।

   • ଉଦାହରଣ: ଜଳ, ତେଲ, କ୍ଷୀର ।

3. ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥା (Gaseous State):

   • ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର ବା ଆୟତନ ନଥାଏ ।

   • ଏଗୁଡ଼ିକର ସଙ୍କୋଚନଶୀଳତା (compressibility) ସର୍ବାଧିକ । ତେଣୁ ଅଧିକ ପରିମାଣର ଗ୍ୟାସକୁ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଛୋଟ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ସଂପୀଡ଼ିତ କରିହୁଏ (ଯଥା- LPG, CNG) ।

   • ଗ୍ୟାସୀୟ କଣିକାମାନେ ଅତି ଦ୍ରୁତ ବେଗରେ ଏଣେତେଣେ ଗତି କରନ୍ତି ଏବଂ ପାତ୍ରର କାନ୍ଥରେ ଚାପ ପକାନ୍ତି ।

   • ଏହାର ବିସରଣ ହାର ସର୍ବାଧିକ ।

   • ଉଦାହରଣ: ବାୟୁ, ଅମ୍ଳଜାନ ।

ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା: ଆଜିକାଲି ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଆହୁରି ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା - ପ୍ଲାଜମା (Plasma) (ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉତ୍ତେଜିତ ଆୟନିତ ଗ୍ୟାସ୍) ଏବଂ ବୋଷ-ଆଇନ୍‌ଷ୍ଟାଇନ୍ ସଂଘନିତ ଅବସ୍ଥା (Bose-Einstein Condensate - BEC) (ଅତି କମ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତାର ଗ୍ୟାସକୁ ଅତି ଥଣ୍ଡା କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ) ବିଷୟରେ ଜାଣିଛନ୍ତି ।

ପଦାର୍ଥର ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ (Change of State of Matter)

ପଦାର୍ଥ ଗୋଟିଏ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇପାରେ । (ଯଥା: ବରଫ ➔ ଜଳ ➔ ବାମ୍ଫ) । ଏହା ଦୁଇଟି କାରକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ: ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ ଚାପ ।

1. ତାପମାତ୍ରା ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରଭାବ:

   • ଗଳନାଙ୍କ (Melting Point): ଯେଉଁ ତାପମାତ୍ରାରେ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପରେ ତରଳି ତରଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ । (ବରଫର ଗଳନାଙ୍କ: 273.16 K ବା 0°C) । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବିଗଳନ (Fusion) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

   • ଗୁପ୍ତତାପ (Latent Heat): ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ପ୍ରଦତ୍ତ ତାପ କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳକୁ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ । ଏହାକୁ ଗୁପ୍ତତାପ କୁହାଯାଏ । (ଉଦାହରଣ: ଗଳନର ଗୁପ୍ତତାପ, ବାଷ୍ପୀଭବନର ଗୁପ୍ତତାପ) ।

   • ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ (Boiling Point): ଯେଉଁ ତାପମାତ୍ରାରେ ଏକ ତରଳ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପରେ ଫୁଟି ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ ହୁଏ । (ଜଳର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ: 373 K ବା 100°C) । ସ୍ଫୁଟନ ଏକ 'ସାମଗ୍ରିକ ପରିଘଟଣା' (Bulk phenomenon) ।

   • ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବପାତନ (Sublimation): କିଛି ପଦାର୍ଥ କଠିନରୁ ସିଧା ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି (ବିନା ତରଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଇ) । ଉଦାହରଣ: କର୍ପୂର, ଏମୋନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍, ନାଫ୍‌ଥାଲିନ୍ ।

   💡 ଟ୍ରିକ୍: ତାପ ବଢାଇଲେ: କଠିନ ➔ ତରଳ ➔ ଗ୍ୟାସ୍ । ତାପ କମାଇଲେ (ଥଣ୍ଡା କଲେ): ଗ୍ୟାସ୍ ➔ ତରଳ ➔ କଠିନ ।

2. ଚାପ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରଭାବ:

   • ଚାପ ବଢାଇଲେ ଏବଂ ତାପମାତ୍ରା କମାଇଲେ ଗ୍ୟାସ୍ ତରଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।

   • ଶୁଷ୍କ ବରଫ (Dry Ice): କଠିନ କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍‌କୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଚାପରେ ଗଚ୍ଛିତ ରଖାଯାଏ । ଚାପ କମାଇଲେ (1 ଆଟମୋସ୍ଫିୟର) ଏହା ସିଧାସଳଖ ଗ୍ୟାସରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଶୁଷ୍କ ବରଫ କୁହାଯାଏ ।

ବାଷ୍ପୀଭବନ (Evaporation)

ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ଠାରୁ କମ୍ ଯେକୌଣସି ତାପମାତ୍ରାରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଗ୍ୟାସରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବାଷ୍ପୀଭବନ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଏକ ପୃଷ୍ଠଭିତ୍ତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Surface phenomenon) । ତରଳ ପୃଷ୍ଠରେ ଥିବା କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଶକ୍ତି ଆହରଣ କରି ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ।

ବାଷ୍ପୀଭବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାରକ:

1. ପୃଷ୍ଠତଳ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବୃଦ୍ଧି: ପୃଷ୍ଠତଳ ବଡ଼ ହେଲେ ବାଷ୍ପୀଭବନ ହାର ବଢେ (ଯଥା- ଲୁଗା ମେଲାଇ ଶୁଖାଇବା) ।

2. ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି: ତାପମାତ୍ରା ବଢିଲେ ଗତିଜ ଶକ୍ତି ବଢେ, ଫଳରେ ବାଷ୍ପୀଭବନ ଶୀଘ୍ର ହୁଏ ।

3. ଆର୍ଦ୍ରତା (Humidity) ହ୍ରାସ: ବାୟୁରେ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ କମ୍ ଥିଲେ (ଶୁଷ୍କ ଦିନ) ବାଷ୍ପୀଭବନ ଶୀଘ୍ର ହୁଏ ।

4. ପବନର ବେଗ ବୃଦ୍ଧି: ପବନ ଅଧିକ ହେଲେ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ଉଡିଯାଏ ଏବଂ ବାଷ୍ପୀଭବନ ହାର ବଢେ ।

ବାଷ୍ପୀଭବନ ଯୋଗୁଁ ଶୀତଳତା (Cooling Effect):

ବାଷ୍ପୀଭବନ ସମୟରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ତାହାର ପରିପାର୍ଶ୍ୱରୁ (ବା ଆମ ଦେହରୁ) ତାପଶକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରେ, ଯାହା ଫଳରେ ପରିପାର୍ଶ୍ୱ ଶୀତଳ ହୋଇଯାଏ ।

• ଉଦାହରଣ: ଖରାଦିନେ ଝାଳ ବାହାରି ଶୁଖିଲେ ଆମକୁ ଥଣ୍ଡା ଲାଗେ (ସୂତା ପୋଷାକ ଝାଳ ଶୋଷି ଶୀଘ୍ର ବାଷ୍ପୀଭୂତ କରାଏ) । ହାତରେ ଏସିଟୋନ୍ (ନଖ ପଲିସ୍ ରିମୁଭର) ପକାଇଲେ ହାତ ଥଣ୍ଡା ଲାଗେ । ମାଟି ପାତ୍ରରେ ପାଣି ଥଣ୍ଡା ରହେ ।

ମିଶ୍ରଣ କ’ଣ? (What is a Mixture?)

ଯେତେବେଳେ ଏକାଧିକ ପ୍ରକାରର ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ଏକାଠି ମିଶିଥାନ୍ତି, ତାହାକୁ ମିଶ୍ରଣ କୁହାଯାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଭୌତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ କରାଯାଇପାରିବ ।

ମିଶ୍ରଣର ପ୍ରକାରଭେଦ:

1. ସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ (Homogeneous Mixture / Solution): ଯେଉଁ ମିଶ୍ରଣରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସବୁଆଡ଼େ ସମାନ ଭାବେ ବଣ୍ଟା ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି (Uniform composition) । ଉଦାହରଣ: ଚିନି ପାଣି, ଲୁଣ ପାଣି, ମିଶ୍ରଧାତୁ (Alloy), ବାୟୁ ।

2. ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ (Heterogeneous Mixture): ଯେଉଁ ମିଶ୍ରଣରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶର ସଂଯୋଜନ ଅଲଗା ଥାଏ ଏବଂ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ ବାରିହୁଏ । ଉଦାହରଣ: ବାଲି ଓ ଲୁଣ, ତେଲ ଓ ପାଣି ।

ଦ୍ରବଣ (Solution), ସସ୍ପେନ୍‌ସନ୍ (Suspension) ଓ କଲଏଡ୍ (Colloid)

1. ଦ୍ରବଣ (Solution): ଏକ ସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ ।

• ଦ୍ରାବକ (Solvent): ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଅନ୍ୟଟି ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ (ଯଥା- ପାଣି) ।

• ଦ୍ରବ (Solute): କମ୍ ପରିମାଣରେ ଥାଏ (ଯଥା- ଚିନି) ।

• ଧର୍ମ: କଣିକା ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର (< 1 nm), ଖାଲି ଆଖିରେ ଦିଶେନି, ଆଲୋକ ବିଚ୍ଛୁରିତ କରେନି, ପରିସ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ କରିହୁଏନି, ଏହା ସ୍ଥାୟୀ ।

  ଦ୍ରବଣର ଗାଢ଼ତା (Concentration): ଦ୍ରବଣରେ ଥିବା ଦ୍ରବର ପରିମାଣ । ଦ୍ରବଣର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଶତକଡ଼ା = (ଦ୍ରବର ବସ୍ତୁତ୍ଵ / ଦ୍ରବଣର ବସ୍ତୁତ୍ଵ) × 100

2. ସସ୍ପେନ୍‌ସନ୍ (Suspension): ଏକ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ ।

• ଧର୍ମ: କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ବଡ଼, ଖାଲି ଆଖିରେ ଦିଶନ୍ତି (ଯଥା- ଚକ ଗୁଣ୍ଡ ଓ ପାଣି), ଆଲୋକ ବିଚ୍ଛୁରିତ କରନ୍ତି, ରଖିଦେଲେ ତଳେ ବସିଯାଆନ୍ତି (ଅସ୍ଥାୟୀ), ପରିସ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ କରିହୁଏ ।

3. କଲଏଡ୍ (Colloid): ଦେଖିବାକୁ ସମଜାତୀୟ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ ।

• ଧର୍ମ: କଣିକା ଆକାର ମଧ୍ୟମ ଧରଣର, ଖାଲି ଆଖିରେ ଦିଶନ୍ତି ନାହିଁ, ସ୍ଥାୟୀ ଅଟନ୍ତି, ପରିସ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ କିନ୍ତୁ 'କେନ୍ଦ୍ରାପସାରଣ' (Centrifugation) ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇପାରିବେ ।

• ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ (Tyndall Effect): କଲଏଡ୍ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ବିଚ୍ଛୁରିତ କରନ୍ତି ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆଲୋକର ଗତିପଥ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ । (ଯଥା- ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପଡିବା) ।

• କଲଏଡ୍‌ର ଉପାଦାନ: ବିକ୍ଷେପିତ ପ୍ରାବସ୍ଥା (Dispersed phase - ଦ୍ରବ ଭଳି) ଓ ବିକ୍ଷେପଣ ମାଧ୍ୟମ (Dispersion medium - ଦ୍ରାବକ ଭଳି) । (ଉଦାହରଣ: କ୍ଷୀର, କୁହୁଡ଼ି, ଧୂଆଁ, ଜେଲି) ।

ମିଶ୍ରଣର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ପୃଥକୀକରଣ କୌଶଳ (Separation Techniques)

1. ବାଷ୍ପୀଭବନ (Evaporation): ଉଦ୍‌ବାୟୀ (volatile) ଦ୍ରାବକରୁ ଅଣ-ଉଦ୍‌ବାୟୀ ଦ୍ରବକୁ ଅଲଗା କରିବା (ଯଥା: କାଳିରୁ ରଙ୍ଗ ପାଇବା) ।

2. କେନ୍ଦ୍ରାପସାରଣ (Centrifugation): ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଦ୍ୱାରା ଭାରୀ କଣିକା ତଳେ ବସେ ଓ ହାଲୁକା ଉପରେ ରହେ । (ଯଥା: କ୍ଷୀରରୁ ସର / ଲହୁଣୀ ଅଲଗା କରିବା, ରକ୍ତ/ମୂତ୍ର ପରୀକ୍ଷା) ।

3. ପୃଥକ୍‌କାରୀ ଫନେଲ (Separating Funnel): ଦୁଇଟି ମିଶୁନଥିବା ତରଳ (Immiscible liquids) କୁ ସେମାନଙ୍କ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅନୁସାରେ ସ୍ତର ସୃଷ୍ଟି କରି ଅଲଗା କରିବା । (ଯଥା: ତେଲ ଓ ଜଳକୁ ଅଲଗା କରିବା) ।

4. ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବପାତନ (Sublimation): ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବପାତୀ ଦ୍ରବ୍ୟ (ଯଥା: କର୍ପୂର, ଏମୋନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍) କୁ ଅନ୍ୟ ଅପଦ୍ରବ (ଯଥା: ଲୁଣ) ଠାରୁ ଅଲଗା କରିବା ।

5. କ୍ରୋମାଟୋଗ୍ରାଫି (Chromatography): ଏକ ଦ୍ରାବକରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ (ରଙ୍ଗ) କୁ ସେମାନଙ୍କର ଦ୍ରବଣୀୟତା ଅନୁସାରେ ପୃଥକ କରିବା । (ଯଥା: କାଳିରୁ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ବାହାର କରିବା, ରକ୍ତରୁ ନିଶାଦ୍ରବ୍ୟ ଅଲଗା କରିବା) ।

6. ପାତନ (Distillation): ମିଶିଯାଉଥିବା (Miscible) ଦୁଇଟି ତରଳ ଯାହାର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କରେ ଯଥେଷ୍ଟ ପାର୍ଥକ୍ୟ (>25K) ଥାଏ । (ଯଥା: ଏସିଟୋନ୍ ଓ ଜଳ) ।

7. ଆଂଶିକ ପାତନ (Fractional Distillation): ମିଶିଯାଉଥିବା ତରଳ ଯାହାର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ପାର୍ଥକ୍ୟ 25K ରୁ କମ୍ ଥାଏ । (ଯଥା: ବାୟୁରୁ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ୟାସ (ଅମ୍ଳଜାନ, ଯବକ୍ଷାରଜାନ) ଅଲଗା କରିବା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ ବିଶୋଧନ) ।

8. ସ୍ଫଟିକୀକରଣ (Crystallisation): ଦ୍ରବଣରୁ ଶୁଦ୍ଧ କଠିନକୁ ସ୍ଫଟିକ ଆକାରରେ ପାଇବା । (ଯଥା: ସମୁଦ୍ର ଜଳରୁ ଲୁଣ ପାଇବା, ଅଶୁଦ୍ଧ କପର ସଲ୍‌ଫେଟ୍‌ରୁ ଶୁଦ୍ଧ କପର ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ପାଇବା) । ଏହା ସାଧାରଣ ବାଷ୍ପୀଭବନ ଠାରୁ ଉନ୍ନତ କାରଣ ପଦାର୍ଥ ପୋଡ଼ି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ ।

ଭୌତିକ ଏବଂ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Physical and Chemical Changes)

• ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Physical Change): କେବଳ ଅବସ୍ଥା ବା ଆକାରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ । କୌଣସି ନୂତନ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ । (ଯଥା: ବରଫ ତରଳିବା, କାଠ କାଟିବା, ଲୁଣ ପାଣିରେ ମିଶିବା) ।

• ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Chemical Change): ପଦାର୍ଥର ରାସାୟନିକ ସଂଯୁକ୍ତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟି ନୂତନ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । (ଯଥା: କାଗଜ ଜଳିବା, ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା, ଖାଦ୍ୟ ହଜମ ହେବା) ।

ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥର ପ୍ରକାର (Types of Pure Substances)

ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ: ମୌଳିକ (Elements) ଏବଂ ଯୌଗିକ (Compounds) ।

1. ମୌଳିକ (Elements):

ଏହା ଏକ ସର୍ବନିମ୍ନ ସ୍ତରୀୟ ପଦାର୍ଥ ଯାହାକୁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ସରଳ ପଦାର୍ଥରେ ବିଭାଜିତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ (Lavoisier ଙ୍କ ମତରେ) । ବର୍ତ୍ତମାନ ୧୦୦ ରୁ ଅଧିକ ମୌଳିକ ଜଣାପଡିଛି (ଅଧିକାଂଶ କଠିନ, ୧୧ଟି ଗ୍ୟାସ୍ ଏବଂ ପାରଦ ଓ ବ୍ରୋମିନ୍ ତରଳ) । ମୌଳିକ ୩ ପ୍ରକାରର:

• ଧାତୁ (Metals): ଔଜ୍ଜ୍ୱଲ୍ୟ ଥାଏ, ତାପ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ, ତନ୍ୟ (ତାର କରିହେବ), ନମନୀୟ (ଚାଦର କରିହେବ), ନାଦ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ଉଦାହରଣ: ସୁନା, ରୂପା, ଲୁହା, ତମ୍ବା ।

• ଅଧାତୁ (Non-metals): ତାପ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ, ଔଜ୍ଜ୍ୱଲ୍ୟ ନଥାଏ । ଉଦାହରଣ: ଅମ୍ଳଜାନ, ହାଇଡ୍ରୋଜେନ, କାର୍ବନ୍, କ୍ଲୋରିନ୍ ।

• ଉପଧାତୁ (Metalloids): ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଗୁଣ ଥାଏ । ଉଦାହରଣ: ବୋରନ୍, ସିଲିକନ୍, ଜର୍ମାନିୟମ୍ ।

2. ଯୌଗିକ (Compounds):

ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ମୌଳିକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଅନୁପାତରେ ରାସାୟନିକ ଭାବେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଯେଉଁ ନୂତନ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

• ଧର୍ମ: ନୂତନ ପଦାର୍ଥର ଧର୍ମ ମୂଳ ମୌଳିକମାନଙ୍କ ଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥାଏ (ଯଥା: ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ ଉଭୟ ଗ୍ୟାସ୍, କିନ୍ତୁ ମିଶି କଲେ ଜଳ (ତରଳ) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଯାହା ନିଆଁ ଲିଭାଏ) । ଯୌଗିକର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ରାସାୟନିକ ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍-ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଲଗା କରାଯାଇପାରିବ, ଭୌତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନୁହେଁ ।

ମିଶ୍ରଣ ଓ ଯୌଗିକ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ମିଶ୍ରଣରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଯେକୌଣସି ଅନୁପାତରେ ଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ନିଜର ଗୁଣ ବଜାୟ ରଖନ୍ତି (ଏହାକୁ ଭୌତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଲଗା କରିହେବ) । ମାତ୍ର ଯୌଗିକରେ ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତରେ ଥାଆନ୍ତି, ନୂଆ ଗୁଣ ଦେଖାନ୍ତି ଏବଂ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଲଗା ହୁଅନ୍ତି ।