ମାନବ ଚକ୍ଷୁ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ – Study Material Class 10 ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ
👁️ ମାନବ ଚକ୍ଷୁ (The Human Eye) ଓ ଏହାର ଗଠନ
ମାନବ ଚକ୍ଷୁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ତଥା ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏହା ଏକ କ୍ୟାମେରା ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ, ଯାହା ସାହାଯ୍ୟରେ ଆମେ ଆମ ଚାରିପଟେ ଥିବା ଏହି ସୁନ୍ଦର ରଙ୍ଗୀନ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିପାରୁ। ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଓ ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ:
1️⃣ ସ୍ୱଚ୍ଛପଟଳ (Cornea):
ଏହା ଆଖିର ସର୍ବବହିଃସ୍ଥ ବାହାରର ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ପରଦା। ଆଖି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଆଲୋକର ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରତିସରଣ ଏହି ପୃଷ୍ଠରେ ହିଁ ହୋଇଥାଏ।
2️⃣ କନିନିକା (Iris):
କର୍ନିଆ ପଛରେ ଥିବା ଏକ ଗାଢ଼ ମାଂସପେଶୀର ପରଦା ହେଉଛି ଆଇରିସ୍। ଏହା ଆଖିର ରଙ୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ (ଯେପରି କାହାର ଆଖି କଳା, ତ କାହାର ନୀଳ) ଏବଂ ଆଖିର ପିତୁଳା (Pupil) ର ଆକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।
3️⃣ ତାରାମଣ୍ଡଳ ବା ପିତୁଳା (Pupil):
ଏହା ଆଇରିସ୍ ମଝିରେ ଥିବା ଏକ କଳା ଛିଦ୍ର। ଆଖି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଆଲୋକର ପରିମାଣକୁ ଏହା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। (ଅଧିକ ଆଲୋକରେ ଏହା ଛୋଟ ହୋଇଯାଏ ଓ କମ୍ ଆଲୋକରେ ବଡ଼ ହୋଇଯାଏ)।
4️⃣ ସ୍ଫଟିକୀୟ ଲେନ୍ସ (Crystalline Lens):
ଆମ ଆଖି ଭିତରେ ଏକ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ (Convex Lens) ଥାଏ। ଏହା ସ୍ୱଚ୍ଛ ପ୍ରୋଟିନ୍ରେ ତିଆରି। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଦୂରତାରେ ଥିବା ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ରେଟିନା ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
5️⃣ ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ (Ciliary Muscles):
ଏହି ମାଂସପେଶୀ ଆଖିର ଲେନ୍ସକୁ ଧରି ରଖେ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଲେନ୍ସର ଆକାର (ମୋଟା ବା ପତଳା) ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଏହାର ଫୋକସ୍ ଦୂରତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
6️⃣ ମୁକୁରିକା (Retina):
ଏହା ଆଖିର ସବୁଠାରୁ ଭିତର ପରଦା ଯାହା ଉପରେ ବସ୍ତୁର ଏକ ବାସ୍ତବ ଓ ଓଲଟା (Real and Inverted) ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏଥିରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ଆଲୋକ ସମ୍ବେଦୀ କୋଷ ଥାଏ ଯାହାକୁ ଆମେ ଆଲୋକ-ସଙ୍କେତରେ ପରିଣତ କରୁ।
7️⃣ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ନାୟୁ (Optic Nerve):
ରେଟିନାରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଙ୍କେତକୁ ଏହା ଆମ ମସ୍ତିଷ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ମସ୍ତିଷ୍କ ତାହାକୁ ସିଧା କରି ପଢ଼େ ଏବଂ ଆମେ ବସ୍ତୁକୁ ସଳଖ ଭାବରେ ଦେଖିପାରୁ।
💡 Super Trick (ମନେ ରଖିବାର ସହଜ ଉପାୟ):
ଆଲୋକ ଆଖି ଭିତରକୁ କିପରି ଯାଏ? କ୍ରମ ମନେ ରଖିବାକୁ ଏହି ଟ୍ରିକ୍ ବ୍ୟବହାର କର: C-I-P-L-R (Cornea ➡️ Iris ➡️ Pupil ➡️ Lens ➡️ Retina)।
🔍 ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା (Power of Accommodation)
ଆମ ଆଖିର ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାର କ୍ଷମତାକୁ ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା କୁହାଯାଏ।
-
ଯେତେବେଳେ ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକ ଶିଥିଳ ହୁଅନ୍ତି, ଲେନ୍ସଟି ପତଳା ହୋଇଯାଏ ଓ ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବଢ଼ିଯାଏ। ଫଳରେ ଆମେ ଦୂରର ଜିନିଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରୁ।
-
ଯେତେବେଳେ ମାଂସପେଶୀ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଅନ୍ତି, ଲେନ୍ସଟି ମୋଟା ହୋଇଯାଏ ଓ ଫୋକସ୍ ଦୂରତା କମିଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ପାଖ ଜିନିଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରୁ।
📍 ନିକଟ ବିନ୍ଦୁ (Near Point):
ଏହା ହେଉଛି ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା ଯେଉଁଠାରେ ରଖାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଏକ ସୁସ୍ଥ ଆଖି ବିନା କୌଣସି ଚାପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରେ। ସାଧାରଣ ସୁସ୍ଥ ଆଖି ପାଇଁ ଏହା 25 cm ଅଟେ।
📍 ଦୂର ବିନ୍ଦୁ (Far Point):
ଯେଉଁ ସର୍ବାଧିକ ଦୂରତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଖି ଗୋଟିଏ ବସ୍ତୁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରେ। ସୁସ୍ଥ ଆଖି ପାଇଁ ଏହା ଅନନ୍ତ (Infinity) ଅଟେ।
💡 Super Trick: "ପାଖ ପାଇଁ 25, ଦୂର ପାଇଁ ଅନନ୍ତ!" (Near = 25 cm, Far = Infinity)।
👓 ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷ ଓ ଏହାର ନିରାକରଣ (Defects of Vision and their Correction)
ଅନେକ ସମୟରେ ଆଖି ନିଜର ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା ହରାଇ ବସେ, ଯାହା ଫଳରେ ବସ୍ତୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଆମ ସିଲାବସ୍ରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 3 ପ୍ରକାରର ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷ ଅଛି:
1️⃣ ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷ ବା ମାୟୋପିଆ (Myopia):
-
କ'ଣ ହୁଏ: ବ୍ୟକ୍ତି ପାଖ ଜିନିଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଦୂର ଜିନିଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ।
-
କାରଣ: ଆଖି ଡୋଳାର ଆକାର ଲମ୍ବା ହୋଇଯିବା ବା ଲେନ୍ସର ବକ୍ରତା ବଢ଼ିଯିବା। ଏଥିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ରେଟିନା ଉପରେ ପଡ଼ିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ରେଟିନାର ଆଗରେ ପଡ଼େ।
-
ନିରାକରଣ: ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ପାୱାର ବିଶିଷ୍ଟ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ (Concave Lens) ବ୍ୟବହାର କରି ଏହାକୁ ଠିକ୍ କରାଯାଇପାରେ।
-
💡 Trick: ସମୀପ (3 ଅକ୍ଷର) ଦୋଷ ପାଇଁ ଅବତଳ (4 ଅକ୍ଷର) ଲେନ୍ସ।
2️⃣ ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷ ବା ହାଇପରମେଟ୍ରୋପିଆ (Hypermetropia):
-
କ'ଣ ହୁଏ: ବ୍ୟକ୍ତି ଦୂର ଜିନିଷକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରେ, କିନ୍ତୁ ପାଖ (25 cm ରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ ଥିବା) ଜିନିଷକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ।
-
କାରଣ: ଆଖି ଡୋଳାର ଆକାର ଛୋଟ ହୋଇଯିବା ବା ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବହୁତ ବଢ଼ିଯିବା। ଏଥିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ରେଟିନାର ପଛରେ ପଡ଼େ।
-
ନିରାକରଣ: ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ପାୱାର ବିଶିଷ୍ଟ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ (Convex Lens) ବ୍ୟବହାର କରି ଏହାର ପ୍ରତିକାର କରାଯାଏ।
-
💡 Trick: ଦୂର (2 ଅକ୍ଷର) ଦୋଷ ପାଇଁ ଉତ୍ତଳ (3 ଅକ୍ଷର) ଲେନ୍ସ। ଛୋଟ ଶବ୍ଦ ପାଇଁ ଛୋଟ ଲେନ୍ସ ନାମ, ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ପାଇଁ ବଡ଼ ଲେନ୍ସ ନାମ!
3️⃣ ଚାଳିଶା ଦୋଷ ବା ପ୍ରେସବାୟୋପିଆ (Presbyopia):
-
କ'ଣ ହୁଏ: ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଆଖିର ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା କମିଯାଏ। ଅଧିକାଂଶ ବୟସ୍କ ଲୋକଙ୍କର ନିକଟ ବିନ୍ଦୁ 25 cm ରୁ ଦୂରେଇ ଯାଏ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ିବାରେ ଅସୁବିଧା ହୁଏ।
-
କାରଣ: ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା କମିଯିବା ଓ ଲେନ୍ସର ନମନୀୟତା ହ୍ରାସ ପାଇବା।
-
ନିରାକରଣ: ଏଥିପାଇଁ ଦ୍ୱି-ଫୋକସ୍ ଲେନ୍ସ (Bifocal Lens) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହାର ଉପର ଭାଗରେ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ ଥାଏ (ଦୂର ଦେଖିବା ପାଇଁ) ଓ ତଳ ଭାଗରେ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ଥାଏ (ପଢ଼ିବା ବା ପାଖ ଦେଖିବା ପାଇଁ)।
www.WithTeachers.in
🔺 କାଚ ପ୍ରିଜିମ୍ ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକର ପ୍ରତିସରଣ (Refraction of Light through a Glass Prism)
ପ୍ରିଜିମ୍ ହେଉଛି କାଚରେ ତିଆରି ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ମାଧ୍ୟମ ଯାହା ଆଲୋକର ଗତିପଥକୁ ବଦଳାଇ ଦିଏ। ଆସନ୍ତୁ ଏହାର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ବୁଝିବା:
1️⃣ ପ୍ରିଜିମ୍ ର ଗଠନ: ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ କାଚ ପ୍ରିଜିମ୍ ରେ ସର୍ବମୋଟ 5 ଟି ପୃଷ୍ଠ ଥାଏ। ଏଥିରେ 2 ଟି ତ୍ରିଭୁଜାକାର ଆଧାର (Triangular bases) ଏବଂ 3 ଟି ଆୟତାକାର ପାର୍ଶ୍ୱ (Rectangular lateral surfaces) ଥାଏ। ଏହି ପୃଷ୍ଠଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କୋଣରେ ଢଳି ରହିଥାନ୍ତି।
2️⃣ ପ୍ରିଜିମ୍ କୋଣ (Angle of Prism): ପ୍ରିଜିମ୍ ର ଯେକୌଣସି ଦୁଇଟି ପାର୍ଶ୍ୱ ପୃଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା କୋଣକୁ ପ୍ରିଜିମ୍ କୋଣ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ସାଧାରଣତଃ 'A' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ କରାଯାଏ।
3️⃣ ବିଚ୍ୟୁତି କୋଣ (Angle of Deviation): ଯେତେବେଳେ ଆଲୋକ ପ୍ରିଜିମ୍ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରେ, ଏହା ଦୁଇଥର ପ୍ରତିସରିତ (Refracted) ହୁଏ। ଆପତିତ ରଶ୍ମି (Incident Ray) ର ମୂଳ ଦିଗ ଏବଂ ପ୍ରିଜିମ୍ ରୁ ବାହାରୁଥିବା ନିର୍ଗତ ରଶ୍ମି (Emergent Ray) ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ କୋଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହାକୁ ବିଚ୍ୟୁତି କୋଣ ବା Angle of Deviation କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ 'D' ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶାଯାଏ।
💡 Super Trick: ଏକ ଆୟତାକାର କାଚ ସ୍ଲାବ୍ ରେ ନିର୍ଗତ ରଶ୍ମି ଆପତିତ ରଶ୍ମି ସହ ସମାନ୍ତର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରିଜିମ୍ ର ପୃଷ୍ଠଗୁଡ଼ିକ ବଙ୍କା ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଆଲୋକ ସବୁବେଳେ ପ୍ରିଜିମ୍ ର ବେସ୍ (Base) ବା ତଳ ଭାଗ ଆଡ଼କୁ ବାଙ୍କିଯାଏ!
🌈 ଧଳା ଆଲୋକର ବିଚ୍ଛୁରଣ (Dispersion of White Light by a Glass Prism)
ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ (ଧଳା ଆଲୋକ) ପ୍ରକୃତରେ ଗୋଟିଏ ରଙ୍ଗ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନେକ ରଙ୍ଗର ସମାହାର! ସାର୍ ଆଇଜାକ୍ ନ୍ୟୁଟନ୍ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରିଜିମ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ଏହା ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲେ।
1️⃣ ବିଚ୍ଛୁରଣ (Dispersion): ଯେତେବେଳେ ଧଳା ଆଲୋକ ଏକ ପ୍ରିଜିମ୍ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରେ, ଏହା ତାର 7 ଟି ଉପାଦାନ ରଙ୍ଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଆଲୋକର ଏହିପରି ବିଭାଜନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବିଚ୍ଛୁରଣ ବା Dispersion କୁହାଯାଏ।
2️⃣ ବର୍ଣ୍ଣାଳୀ (Spectrum): ଆଲୋକର ବିଚ୍ଛୁରଣ ଫଳରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା 7 ଟି ରଙ୍ଗର ସମାହାର ବା ବ୍ୟାଣ୍ଡକୁ ବର୍ଣ୍ଣାଳୀ କୁହାଯାଏ।
3️⃣ କେଉଁ ରଙ୍ଗ କେତେ ବାଙ୍କେ? ପ୍ରିଜିମ୍ ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଆଲୋକର ବେଗ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।
-
ଲାଲ୍ (Red): ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ (Wavelength) ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ସବୁଠାରୁ କମ୍ ବାଙ୍କେ (Leasted deviated)।
-
ବାଇଗଣୀ (Violet): ବାଇଗଣୀ ରଙ୍ଗର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ଥିବାରୁ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ବାଙ୍କିଥାଏ (Most deviated)।
💡 Super Trick: ଏହି 7 ଟି ରଙ୍ଗକୁ ତଳୁ ଉପରକୁ ମନେ ରଖିବାର ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି VIBGYOR!
(Violet, Indigo, Blue, Green, Yellow, Orange, Red)। ଓଡ଼ିଆରେ ଏହାକୁ ବାଘନିସହନାଲା (ବାଇଗଣୀ, ଘନନୀଳ, ନୀଳ, ସବୁଜ, ହଳଦିଆ, ନାରଙ୍ଗୀ, ଲାଲ୍) କୁହାଯାଏ।
🌦️ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ (Rainbow) ସୃଷ୍ଟି
ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ବର୍ଣ୍ଣାଳୀ! ଏହା ସର୍ବଦା ବର୍ଷା ପରେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଠିକ୍ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଏ।
1️⃣ ଜଳ କଣିକାର ଭୂମିକା: ବର୍ଷା ପରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଭାସୁଥିବା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଳ କଣିକା (Water droplets) ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ପ୍ରିଜିମ୍ ଭଳି କାମ କରନ୍ତି।
2️⃣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଗୁଡ଼ିକ: ସୂର୍ଯ୍ୟର ଧଳା ଆଲୋକ ଯେତେବେଳେ ଏହି ପାଣି ବୁନ୍ଦାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଠାରେ 3 ଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଘଟେ:
-
ପ୍ରଥମେ ଆଲୋକର ପ୍ରତିସରଣ (Refraction) ଓ ବିଚ୍ଛୁରଣ (Dispersion) ହୁଏ।
-
ତା'ପରେ ଜଳ କଣିକା ଭିତରେ ଆଲୋକର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପ୍ରତିଫଳନ (Total Internal Reflection) ଘଟେ।
-
ଶେଷରେ, ପାଣି ବୁନ୍ଦାରୁ ବାହାରିବା ସମୟରେ ଆଲୋକର ପୁଣି ଥରେ ପ୍ରତିସରଣ (Refraction) ହୁଏ ଏବଂ ଆମ ଆଖିରେ 7 ରଙ୍ଗର ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
🌠 ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରତିସରଣ (Atmospheric Refraction)
ଆମ ପୃଥିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ସ୍ଥିର ନୁହେଁ। ଉପର ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ଥଣ୍ଡା ଓ ଆଲୋକୀୟ ଘନ (Optically denser) ଥିବା ବେଳେ, ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠ ସଂଲଗ୍ନ ତଳ ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ଗରମ ଓ ଆଲୋକୀୟ ଲଘୁ (Optically rarer) ଥାଏ। ଆଲୋକ ଏହି ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ଦେଇ ଆସିବା ବେଳେ ଏହାର ଦିଗ ବାରମ୍ବାର ବଦଳେ, ଯାହାକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରତିସରଣ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ଚମତ୍କାର ଘଟଣା ଘଟେ:
1️⃣ ତାରାମାନଙ୍କର ମିଞ୍ଜି ମିଞ୍ଜି ଆଲୋକ (Twinkling of Stars):
ତାରାଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀରୁ ବହୁତ ଦୂରରେ ଥାଆନ୍ତି (ବିନ୍ଦୁ-ଆକାରର ଆଲୋକ ଉତ୍ସ ଭଳି)। ତାରାରୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଦେଇ ଆସିଲା ବେଳେ କ୍ରମାଗତ ଭାବରେ ବାଙ୍କିବାକୁ ଲାଗେ। ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅସ୍ଥିରତା ଯୋଗୁଁ ଆମ ଆଖିରେ ପଡୁଥିବା ଆଲୋକର ପରିମାଣ କ୍ଷଣ କ୍ଷଣକେ ବଦଳୁଥାଏ। ତେଣୁ ତାରାଟି କେତେବେଳେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତ କେତେବେଳେ ଫିକା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଆମେ 'ମିଞ୍ଜି ମିଞ୍ଜି' ହେବା କହୁ।
2️⃣ ଗ୍ରହମାନେ ମିଞ୍ଜି ମିଞ୍ଜି କରନ୍ତି ନାହିଁ କାହିଁକି?
ଗ୍ରହମାନେ ପୃଥିବୀର ଅପେକ୍ଷାକୃତ ନିକଟରେ ଥାଆନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ଦୁ-ଆକାର ନୁହେଁ ବରଂ ବୃହତ୍ ଆଲୋକ ଉତ୍ସ (Extended source) ଭାବରେ ଧରାଯାଏ। ଏଥିରୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକର ପରିମାଣରେ ସାମାନ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ବି ହାରାହାରି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଶୂନ ରହେ। ତେଣୁ ସେମାନେ ମିଞ୍ଜି ମିଞ୍ଜି କରନ୍ତି ନାହିଁ।
3️⃣ ଆଗୁଆ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ବିଳମ୍ବିତ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ (Advance Sunrise and Delayed Sunset):
ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରତିସରଣ ଯୋଗୁଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗ୍ବଳୟ (Horizon) ତଳେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ବାଙ୍କି ଆମ ଆଖିରେ ପଡ଼େ। ଫଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଉଦୟ ହେବାର ପ୍ରାୟ 2 ମିନିଟ୍ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରକୃତ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତର ପ୍ରାୟ 2 ମିନିଟ୍ ପରେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
💡 Super Trick: ଏହି କାରଣରୁ ଦିନର ଅବଧି ଦୈନିକ ପ୍ରାୟ 4 (2+2) ମିନିଟ୍ ବଢ଼ିଯାଏ!
🌌 ଆଲୋକର ବିକ୍ଷେପଣ (Scattering of Light)
ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଧୂଳିକଣା, ଧୂଆଁ ଓ ଗ୍ୟାସ୍ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋକକୁ ଶୋଷଣ କରି ଚାରିଆଡ଼କୁ ଖେଳାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ଘଟଣାକୁ ଆଲୋକର ବିକ୍ଷେପଣ ବା Scattering କୁହାଯାଏ।
1️⃣ ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ (Tyndall Effect):
ଯେତେବେଳେ ଆଲୋକର କୌଣସି ଏକ ରଶ୍ମି କଲଏଡାଲ୍ (Colloidal) ଦ୍ରବଣ ବା କଣିକା ଦେଇ ଗତି କରେ, ଆଲୋକର ଗତିପଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାକୁ ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ। (ଉଦାହରଣ: ଅନ୍ଧକାର କୋଠରୀରେ ଏକ ଛୋଟ ଛିଦ୍ର ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଆସିଲେ ଏଥିରେ ଧୂଳିକଣା ଭାସୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ)।
2️⃣ ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ନୀଳ କାହିଁକି?
ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ଗ୍ୟାସ୍ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗ (ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ) ଅପେକ୍ଷା ନୀଳ ରଙ୍ଗ (ଛୋଟ ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ) କୁ ଅଧିକ ବିକ୍ଷେପିତ କରନ୍ତି। ଏହି ଚାରିଆଡ଼େ ବିକ୍ଷେପିତ ହୋଇଥିବା ନୀଳ ଆଲୋକ ଆମ ଆଖିରେ ପହଞ୍ଚେ, ତେଣୁ ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ।
(ଯଦି ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ନଥାନ୍ତା, ଆଲୋକ ବିକ୍ଷେପିତ ହୋଇନଥାନ୍ତା ଓ ମହାକାଶଚାରୀଙ୍କ ପରି ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ କଳା ଦେଖାଯାଆନ୍ତା!)
3️⃣ ବିପଦ ସଙ୍କେତ ସବୁବେଳେ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗ (Red) କାହିଁକି?
ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ (Wavelength) ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ। ତେଣୁ ଏହା ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା କୁହୁଡ଼ି ବା ଧୂଆଁ ଦ୍ୱାରା ସବୁଠାରୁ କମ୍ ବିକ୍ଷେପିତ (Least scattered) ହୁଏ। ଏହା ନିଜର ଦିଗ ନ ହରାଇ ବହୁ ଦୂର ଯାଏଁ ଗତି କରିପାରେ ଓ ଦୂରରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ।
4️⃣ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲାଲ୍ ଦେଖାଯାନ୍ତି କାହିଁକି?
ସକାଳେ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗ୍ବଳୟ ନିକଟରେ ଥାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକକୁ ଆମ ଆଖିରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଏକ ବହୁତ ମୋଟା ସ୍ତର ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ପଥ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ କମ୍ ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଥିବା ନୀଳ ରଙ୍ଗ ପ୍ରାୟତଃ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବିକ୍ଷେପିତ ହୋଇ ଚାରିଆଡ଼େ ଖେଳିଯାଏ। କେବଳ ଅଧିକ ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଥିବା ଲାଲ୍ ଆଲୋକ ଆମ ଆଖିରେ ସିଧାସଳଖ ପହଞ୍ଚିପାରେ, ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲାଲ୍ (Reddish) ଦେଖାଯାନ୍ତି।
(ଆପଣଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ଅଧିକ ତଥ୍ୟ ପାଇଁ ଆଜି ହିଁ ଭିଜିଟ୍ କରନ୍ତୁ www.WithTeachers.in !)