📌 ୧. ଆର୍ଥନୀତିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଓ ବିକାଶ (Economic Growth vs Development)

ଯେକୌଣସି ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିତିକୁ ମାପିବା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ମାପକାଠି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ: ଜାତୀୟ ଆୟ (National Income) ଏବଂ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ (Per Capita Income)।

• 💰 ଜାତୀୟ ଆୟ: ଗୋଟିଏ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷରେ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପାଦିତ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ମୂଲ୍ୟ ତଥା ବିଦେଶରୁ ଆସୁଥିବା ଆୟର ସମଷ୍ଟିକୁ ଜାତୀୟ ଆୟ କୁହାଯାଏ।

• 🧑‍🤝‍🧑 ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ: ଦେଶର ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟକୁ ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ହରଣ କଲେ ଯାହା ମିଳେ ତାହାକୁ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ କୁହାଯାଏ।

  (ସୂତ୍ର: ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ = ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ ÷ ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା)

ଆର୍ଥନୀତିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଓ ବିକାଶ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ:

• କେବଳ ଜାତୀୟ ଆୟ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାକୁ 'ଆର୍ଥନୀତିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧି' (Economic Growth) କୁହାଯାଏ। ଏହା କେବଳ ପରିମାଣାତ୍ମକ ବୃଦ୍ଧି।

• କିନ୍ତୁ ଆୟ ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଯେତେବେଳେ ଦେଶର ଲୋକମାନଙ୍କର ଜୀବନଧାରଣର ମାନ (ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବାସଗୃହ ଆଦି) ରେ ଉନ୍ନତି ଘଟେ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ବଢ଼େ, ତାହାକୁ 'ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ' (Economic Development) କୁହାଯାଏ।

🌍 ୨. ବିକଶିତ ଏବଂ ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ (Developed & Developing Countries)

ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ର ରିପୋର୍ଟ ଅନୁସାରେ ପୃଥିବୀର ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

କ) ବିକଶିତ ଦେଶ (Developed Countries): 🇺🇸🇯🇵🇩🇪

• ଯେଉଁ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ଏବଂ ଜୀବନଧାରଣ ମାନ ବହୁତ ଉଚ୍ଚ।

• ଏହି ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ ଶିଳ୍ପ ଏବଂ ସେବା କ୍ଷେତ୍ର (Industry and Service Sector) ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଏଠାରେ ସାକ୍ଷରତା ହାର, ଉନ୍ନତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଏବଂ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ ବହୁତ ଆଗରେ ଥାଏ।

• ଉଦାହରଣ: ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା, ବ୍ରିଟେନ୍, ଜାପାନ, ଜର୍ମାନୀ ଇତ୍ୟାଦି।

ଖ) ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ (Developing Countries): 🇮🇳🇧🇩🇵🇰

• ଯେଉଁ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ବର୍ତ୍ତମାନ ବିକାଶ ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହେଉଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ କମ୍ ଥାଏ।

• ଏହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି (Agriculture) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାନ୍ତି। ଭିତ୍ତିଭୂମି ଦୁର୍ବଳ ଥାଏ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ବହୁଳ ଥାଏ।

• ଉଦାହରଣ: ଭାରତ, ପାକିସ୍ତାନ, ବାଂଲାଦେଶ, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା।

🇮🇳 ୩. ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Features of Indian Economy)

ଭାରତ ଏକ ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ। ଆମ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

୧. 📉 ନିମ୍ନ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ: ବିକଶିତ ଦେଶ ତୁଳନାରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ବହୁତ କମ୍।

୨. 🌾 କୃଷିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ଦେଶର ପ୍ରାୟ ୬୦% ରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ନିଜ ଜୀବିକା ପାଇଁ କୃଷି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ।

୩. 👨‍👩‍👧‍👦 ଜନସଂଖ୍ୟା ଚାପ: ଦ୍ରୁତ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଯୋଗୁଁ ଆମ ଦେଶରେ ଉନ୍ନତି ସତ୍ତ୍ୱେ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ବଢ଼ିପାରୁନାହିଁ।

୪. 🛑 ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା: ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁପାତରେ କର୍ମସଂସ୍ଥାନ ନଥିବାରୁ ଏଠାରେ ବେକାରୀ ଏବଂ ଛଦ୍ମ-ବେକାରୀ (Disguised unemployment - ବିଶେଷ କରି କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ) ଦେଖାଯାଏ।

৫. 🏚️ ନିମ୍ନ ଜୀବନଧାରଣ ମାନ: ବହୁ ଲୋକ ଏବେ ବି ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସୀମାରେଖା ତଳେ (BPL) ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ, ବାସଗୃହ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି।

୬. ⚙️ ମୂଳଧନ ଓ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ଅଭାବ: ପୁଞ୍ଜିର ଅଭାବ କାରଣରୁ ନୂଆ କଳକାରଖାନା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇପାରୁନାହିଁ।

🌟 ୪. ନୂତନ ଆର୍ଥନୀତିକ ନୀତି - ୧୯୯୧ (New Economic Policy - 1991)

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଆମେ ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥନୀତି ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲୁ (ଯେଉଁଠି ସରକାରୀ ଓ ଘରୋଇ ଉଭୟ ସଂସ୍ଥା କାମ କରୁଥିଲେ)। କିନ୍ତୁ କଡ଼ା ନିୟମ ଓ ସରକାରୀ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଯୋଗୁଁ ଆମ ଅର୍ଥନୀତି ଦୁର୍ବଳ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା।

• ଆରମ୍ଭର କାରଣ: ୧୯୯୦-୯୧ ବେଳକୁ ଭାରତରେ ବିଦେଶୀ ମୁଦ୍ରା ଭଣ୍ଡାର (Foreign Exchange Reserve) ପ୍ରାୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ବିଦେଶରୁ ତେଲ କିଣିବାକୁ ପଇସା ନଥିଲା। ଏହି ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟକୁ ସୁଧାରିବା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ (World Bank) ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ମୁଦ୍ରା ପାଣ୍ଠି (IMF) ର ସର୍ତ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତ ନୂତନ ଅର୍ଥନୀତିକ ନୀତି ଲାଗୁ କଲା।

• ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପି.ଭି. ନରସିଂହ ରାଓ ଏବଂ ଅର୍ଥମନ୍ତ୍ରୀ ଡ. ମନମୋହନ ସିଂହ ୧୯୯୧ ଜୁଲାଇ ମାସରେ ଏହି ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ନୀତି ଆଣିଥିଲେ।

ଏହି ନୀତିର ୩ଟି ମୁଖ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ ଅଛି: LPG (Liberalisation, Privatisation, Globalisation)।

କ) ଉଦାରୀକରଣ (Liberalisation): 🔓

ଅର୍ଥନୀତିକୁ ସରକାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ କଠୋର ଆଇନ କାନୁନରୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଉଦାରୀକରଣ କୁହାଯାଏ।

• ବିଶେଷତ୍ୱ: ଲାଇସେନ୍ସ ପ୍ରଥା ଉଚ୍ଛେଦ କରାଗଲା। ଘରୋଇ ସଂସ୍ଥାମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିଆଗଲା। ଆମଦାନୀ-ରପ୍ତାନି ଉପରୁ କଟକଣା କୋହଳ ହେଲା।

ଖ) ଘରୋଇକରଣ (Privatisation): 🏢

ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ୍ତ (ସରକାରୀ) ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକର ମାଲିକାନା କିମ୍ବା ପରିଚାଳନା ଦାୟିତ୍ୱ ଘରୋଇ ଉଦ୍ୟୋଗୀମାନଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବାକୁ ଘରୋଇକରଣ କୁହାଯାଏ।

• ବିଶେଷତ୍ୱ: ଲଗାତାର କ୍ଷତି କରୁଥିବା ସରକାରୀ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକୁ ବିକ୍ରି କରିଦିଆଗଲା (Disinvestment)। ଅନେକ କ୍ଷେତ୍ର ଯାହା କେବଳ ସରକାରଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଥିଲା (ଯେପରିକି ଟେଲିକମ୍, ବିମାନ ସେବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍), ସେଠାରେ ଘରୋଇ କମ୍ପାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ ଅନୁମତି ମିଳିଲା।

ଗ) ଜଗତୀକରଣ ବା ବିଶ୍ୱାୟନ (Globalisation): 🌐

ଏକ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତିକୁ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ସହିତ ସଂଯୋଗ କରିବାକୁ ଜଗତୀକରଣ କୁହାଯାଏ।

• ବିଶେଷତ୍ୱ: ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶ (FDI - Foreign Direct Investment) ପାଇଁ ବାଟ ଖୋଲାଗଲା। ବିଶ୍ୱର ଯେକୌଣସି କମ୍ପାନୀ ଭାରତରେ ନିଜର ଦ୍ରବ୍ୟ ବିକ୍ରି ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନ କରିପାରିବେ। ନୂତନ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ମୁକ୍ତ ପ୍ରବାହ ସମ୍ଭବ ହେଲା।

🏛️ ୫. ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟ ସଂଗଠନ (World Trade Organization - WTO)

ଜଗତୀକରଣକୁ ପରିଚାଳନା ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା।

• ପ୍ରତିଷ୍ଠା: ୧୯୯୫ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ୧ ତାରିଖରେ WTO ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ଏହା ପୂର୍ବରୁ GATT ନାମକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଥିଲା।

• ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ: ଜେନେଭା, ସ୍ୱିଜରଲ୍ୟାଣ୍ଡ (Geneva, Switzerland)। ଭାରତ ଏହାର ଏକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ସଦସ୍ୟ (Founding member) ଅଟେ।

• କାର୍ଯ୍ୟ: ବିଶ୍ୱରେ ମୁକ୍ତ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା, ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବାଣିଜ୍ୟିକ କଟକଣା ହଟାଇବା ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟ ବିବାଦର ସମାଧାନ କରିବା।

⚖️ ୬. ଭାରତରେ ଜଗତୀକରଣର ପ୍ରଭାବ (Impact of Globalisation)

✅ ସୁଫଳ (Positive Impacts):

୧. ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜି ଏବଂ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ (Technology) ଭାରତକୁ ଆସିପାରିଲା।

୨. ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀ (MNCs) ମାନେ ଭାରତରେ କାରଖାନା ଖୋଲିବାରୁ ଅନେକ ଯୁବକଯୁବତୀଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ (କର୍ମସଂସ୍ଥାନ) ମିଳିଲା (ବିଶେଷକରି IT ଓ BPO କ୍ଷେତ୍ରରେ)।

୩. ବଜାରରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବଢ଼ିବାରୁ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କୁ ଶସ୍ତା ଦରରେ ଉଚ୍ଚମାନର ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ହେଲା। ମୋବାଇଲ୍, ଗାଡ଼ି, ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ଇତ୍ୟାଦି ସହଜରେ ମିଳିଲା।

୪. ଦେଶର ରପ୍ତାନି ଏବଂ ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।

❌ କୁଫଳ (Negative Impacts):

୧. ବଡ଼ ବଡ଼ ବିଦେଶୀ କମ୍ପାନୀଙ୍କ ସହ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିନପାରି ଦେଶର ଅନେକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ କୁଟୀର ଶିଳ୍ପ (Small Scale Industries) ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା।

୨. ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବାରୁ କମ୍ ଶ୍ରମିକ ଆବଶ୍ୟକ କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆଶାତୀତ ଭାବେ ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା ଦୂର ହୋଇପାରିନାହିଁ।

୩. ଏହାଦ୍ୱାରା ଦେଶରେ ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା (ଧନୀ ଆହୁରି ଧନୀ ହେଉଛନ୍ତି, ଗରିବ ସେମିତି ରହିଛନ୍ତି) ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ବୈଷମ୍ୟ ଦେଖାଦେଉଛି। କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସହର ହିଁ ବିକଶିତ ହେଉଛି।

୪. କୃଷି କ୍ଷେତ୍ର ଅବହେଳିତ ହେଉଛି।