୧. ଭାରତ: ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ଏକ ସଂଘ (India: A Union of States)

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ନିର୍ମାତାମାନେ ଦେଶର ଏକତା ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡତାକୁ ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ଭାରତକୁ ଏକ 'ସଂଘ' ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।

• 📜 ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୧ (Article 1): ଏହି ଧାରାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଯେ— "ଇଣ୍ଡିଆ ଅର୍ଥାତ୍ ଭାରତ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ଏକ ସଂଘ ହେବ" (India, that is Bharat, shall be a Union of States)।

• 🤝 ସଂଘ (Union) ଶବ୍ଦର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ: ଡକ୍ଟର ବି.ଆର୍. ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ମତରେ, ଭାରତୀୟ ସଂଘ କୌଣସି ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଚୁକ୍ତିର ଫଳ ନୁହେଁ କିମ୍ବା କୌଣସି ରାଜ୍ୟର ଭାରତରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯିବାର (Secede) ଅଧିକାର ନାହିଁ। ଅର୍ଥାତ୍, "ଭାରତ ହେଉଛି ବିନଶ୍ୱର ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ଏକ ଅବିନଶ୍ୱର ସଂଘ" (Indestructible Union of destructible States)।

🏛️ ୨. ସଂସଦର କ୍ଷମତା: ଧାରା ୨ ଏବଂ ଧାରା ୩ (Powers of Parliament)

ଭାରତରେ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଏବଂ ସୀମା ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷମତା କେବଳ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଅର୍ଥାତ୍ 'ସଂସଦ' (Parliament) ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଛି।

• 🚪 ଧାରା ୨ (Article 2) - ନୂଆ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରବେଶ: ଏହି ଧାରା ବଳରେ ସଂସଦ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରି ଯେକୌଣସି ନୂତନ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଭାରତୀୟ ସଂଘରେ ସାମିଲ କରିପାରିବେ କିମ୍ବା ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିପାରିବେ (ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଭାରତର ଅଂଶ ନଥିଲା)। ଉଦାହରଣ: ୧୯୭୫ ରେ ସିକିମ୍‌ର ମିଶ୍ରଣ।

• 🗺️ ଧାରା ୩ (Article 3) - ବିଦ୍ୟମାନ ରାଜ୍ୟର ପୁନର୍ଗଠନ: ଭାରତ ଭିତରେ ଥିବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ଏହି ଧାରା ସଂସଦକୁ ୫ଟି ବିଶେଷ କ୍ଷମତା ଦେଇଛି:

  ୧. (କ) କୌଣସି ରାଜ୍ୟରୁ ଏକ ଅଂଶ ଅଲଗା କରି କିମ୍ବା ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ରାଜ୍ୟକୁ ମିଶାଇ ଏକ ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିପାରିବେ (ଉଦାହରଣ- ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶରୁ ତେଲେଙ୍ଗାନା ସୃଷ୍ଟି)।

  ୨. (ଖ) କୌଣସି ରାଜ୍ୟର ଆୟତନ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରିବେ।

  ୩. (ଗ) କୌଣସି ରାଜ୍ୟର ଆୟତନ ହ୍ରାସ କରିପାରିବେ।

  ୪. (ଘ) କୌଣସି ରାଜ୍ୟର ସୀମା ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରିବେ।

  ୫. (ଙ) କୌଣସି ରାଜ୍ୟର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରିବେ (ଉଦାହରଣ- ଓରିସାରୁ 'ଓଡ଼ିଶା', ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳରୁ 'ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ')।

⏳ ୩. ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ପ୍ରକ୍ରିୟା (Procedure for Reorganisation)

ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩ ଅନୁଯାୟୀ, ଗୋଟିଏ ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ତିଆରି କରିବା କିମ୍ବା ସୀମା ବଦଳାଇବା ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ରହିଛି:

• 👑 ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ (ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ): ଏହି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କୌଣସି ବିଲ୍ (Bill) ସଂସଦରେ ଆଗତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ପୂର୍ବ ସମ୍ମତି ନେବା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଅଟେ।

• 🗣️ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦକ୍ଷେପ (ରାଜ୍ୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳର ମତାମତ): ବିଲ୍‌କୁ ଅନୁମୋଦନ ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଉକ୍ତ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ପ୍ରଭାବିତ ହେଉଥିବା ରାଜ୍ୟର 'ବିଧାନମଣ୍ଡଳ' (State Legislature) କୁ ମତାମତ ଜାଣିବା ପାଇଁ ପଠାଇବେ।

  • ଏଥିପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟସୀମା ଧାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

  • ⚠️ ବିଶେଷ ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟ: ରାଜ୍ୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ ଯେଉଁ ମତାମତ ଦେବେ, ତାହାକୁ ମାନିବା ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି କିମ୍ବା ସଂସଦ ବାଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ସେମାନେ ଚାହିଁଲେ ରାଜ୍ୟର ମତାମତକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିପାରନ୍ତି।

• 🗳️ ତୃତୀୟ ପଦକ୍ଷେପ (ସଂସଦରେ ଅନୁମୋଦନ): ଶେଷରେ, ଏହି ବିଲ୍ ସଂସଦର ଉଭୟ ଗୃହରେ (ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟସଭା) କେବଳ ସାଧାରଣ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା (Simple Majority) ବଳରେ ଗୃହୀତ ହୋଇପାରିବ।

📜 ୪. ଧାରା ୪ ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଅନୁସୂଚୀ (Article 4 & First Schedule)

• 📖 ଧାରା ୪ (Article 4): ଏହି ଧାରାରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ, ଧାରା ୨ ଓ ୩ ଆଧାରରେ ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ବା ସୀମା ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଆଇନକୁ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ (ଧାରା ୩୬୮ ଅନୁଯାୟୀ) ବୋଲି ଧରାଯିବ ନାହିଁ। ଏଥିପାଇଁ କୌଣସି ଜଟିଳ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।

• 📚 ପ୍ରଥମ ଅନୁସୂଚୀ (First Schedule): ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର 'ପ୍ରଥମ ଅନୁସୂଚୀ'ରେ ଦେଶର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ନାମ ଓ ସୀମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଯେତେବେଳେ ବି ଏକ ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ହୁଏ କିମ୍ବା ନାମ ବଦଳେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଥମ ଅନୁସୂଚୀକୁ ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇ ନୂଆ ନାମ ଲେଖାଯାଏ। ଏହା ସହିତ ରାଜ୍ୟସଭାରେ ଆସନ ବଣ୍ଟନ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଥ ଅନୁସୂଚୀ (Fourth Schedule) ରେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଏ।

⚖️ ୫. ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କେନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ

ସାଧାରଣତଃ ଏକ 'ସଂଘୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର' (Federal State) ରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କର ସମାନ ଅଧିକାର ଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଏକ ବ୍ୟତିକ୍ରମ।

• ଭାରତରେ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ବିଲୋପ କରିବାରେ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର କୌଣସି ସାର୍ବଭୌମ କ୍ଷମତା ନାହିଁ।

• ସଂସଦ ଚାହିଁଲେ ଗୋଟିଏ ରାଜ୍ୟର ନକ୍ସାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳାଇ ଦେଇପାରିବ। ଏଣୁ କୁହାଯାଏ ଯେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଦେଖିବାକୁ ସଂଘୀୟ ଲାଗୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ମୂଳତଃ ଐକିକ (Unitary) ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

✧ ══════════════ •❁• ══════════════ ✧

💡 ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତଥ୍ୟ (Quick Revision Dashboard):

• ଭାରତ କ'ଣ ଅଟେ? - ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ଏକ ସଂଘ (Union of States - ଧାରା ୧)।

• ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କିମ୍ବା ସୀମା ପରିବର୍ତ୍ତନ କିଏ କରିପାରିବେ? - କେବଳ ସଂସଦ (Parliament)।

• ବିଦ୍ୟମାନ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସୀମା ପରିବର୍ତ୍ତନ କେଉଁ ଧାରାରେ ଅଛି? - ଧାରା ୩ (Article 3)।

• ଏହି ବିଲ୍ ଆଗତ କରିବା ପୂର୍ବରୁ କାହାର ଅନୁମତି ଦରକାର? - ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କର।

• ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଓ ସୀମା ସମ୍ବିଧାନର କେଉଁ ଅନୁସୂଚୀରେ ଲେଖାଯାଇଛି? - ପ୍ରଥମ ଅନୁସୂଚୀ (First Schedule)।

• ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପାଇଁ ସଂସଦରେ କିଭଳି ବହୁମତ ଦରକାର? - ସାଧାରଣ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା (Simple Majority)।