📊 ୧. ଯୋଜନା ଆୟୋଗ ଓ ପଞ୍ଚବାର୍ଷିକ ଯୋଜନା

ସ୍ୱାଧୀନତା ବେଳକୁ ଭାରତର ଅର୍ଥନୀତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲା। ଦେଶର ଦ୍ରୁତ ବିକାଶ ପାଇଁ ସରକାର 'ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଅର୍ଥନୀତି' (Planned Economy) ଆପଣାଇଲେ।

• 🏛️ ଯୋଜନା ଆୟୋଗ ଗଠନ (Planning Commission): ୧୫ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୫୦ ରେ ଭାରତ ସରକାର ଏକ ଯୋଜନା ଆୟୋଗ ଗଠନ କଲେ। ଦେଶର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଏହାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ରହୁଥିଲେ (ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ: ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ)।

• 🎯 ପଞ୍ଚବାର୍ଷିକ ଯୋଜନା (Five Year Plans): ଦେଶର ବିକାଶ ପାଇଁ ୫ ବର୍ଷିଆ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା।

  • ପ୍ରଥମ ଯୋଜନା (୧୯୫୧-୫୬): ଏଥିରେ କୃଷି ଓ ଜଳସେଚନ ଉପରେ ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଗଲା (ଭାକ୍ରା ନାଙ୍ଗଲ, ହୀରାକୁଦ ଭଳି ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା)।

  • ଦ୍ୱିତୀୟ ଯୋଜନା (୧୯୫୬-୬୧): ଏଥିରେ ଭାରୀ ଶିଳ୍ପ (Heavy Industries) ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଉପରେ ଜୋର୍ ଦିଆଗଲା (ରାଉରକେଲା, ଭିଲାଇ ଇସ୍ପାତ କାରଖାନା ଇତ୍ୟାଦି)।

• ⚖️ ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥନୀତି (Mixed Economy): ଭାରତ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ବା ସମାଜବାଦୀ ନୀତି ନଆପଣାଇ ଉଭୟ ଘରୋଇ ଏବଂ ସରକାରୀ ମାଲିକାନାରେ ଶିଳ୍ପ ବିକାଶ ପାଇଁ 'ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥନୀତି' ଗ୍ରହଣ କଲା।

🌾 ୨. କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିକାଶ ଓ ସବୁଜ ବିପ୍ଳବ (Green Revolution)

୧୯୬୦ ଦଶକ ବେଳକୁ ଭାରତରେ ଖାଦ୍ୟାଭାବ ଦେଖାଦେଲା। ତେଣୁ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଗଲା।

• 🌱 ନୂତନ ପ୍ରଣାଳୀ: ଉଚ୍ଚ ଅମଳକ୍ଷମ ବିହନ (HYV Seeds), ରାସାୟନିକ ସାର, କୀଟନାଶକ ଔଷଧ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଜଳସେଚନର ବ୍ୟବହାର କରାଗଲା।

• 📈 ସବୁଜ ବିପ୍ଳବ: ଏହି ନୂତନ ପ୍ରଣାଳୀ ଯୋଗୁଁ ବିଶେଷକରି ଗହମ ଓ ଧାନ ଉତ୍ପାଦନରେ ଅଭୂତପୂର୍ବ ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଲା। ଏହାକୁ ଇତିହାସରେ 'ସବୁଜ ବିପ୍ଳବ' କୁହାଯାଏ। ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣାରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ସବୁଠୁ ଅଧିକ ଥିଲା।

• 👨‍🔬 ଜନକ: ଭାରତରେ ଏହି ସବୁଜ ବିପ୍ଳବର ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଧାଣୀ ଥିଲେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୃଷି ବୈଜ୍ଞାନିକ ଡକ୍ଟର ଏମ୍. ଏସ୍. ସ୍ୱାମୀନାଥନ।

🐄 ୩. ଶ୍ୱେତ ବିପ୍ଳବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରାନ୍ତି (White Revolution & Others)

ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ପରି ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ବିପ୍ଳବ ଆସିଥିଲା।

• 🥛 ଶ୍ୱେତ ବିପ୍ଳବ (ଅପରେସନ୍ ଫ୍ଲଡ୍): ଦେଶରେ କ୍ଷୀର ବା ଦୁଗ୍ଧ ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ ‘ଅପରେସନ୍ ଫ୍ଲଡ୍’ ଆରମ୍ଭ କରାଗଲା।

  • ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଡକ୍ଟର ଭର୍ଗିସ୍ କୁରିଏନ୍ (Dr. Verghese Kurien) ଙ୍କୁ ଭାରତରେ 'ଶ୍ୱେତ ବିପ୍ଳବର ଜନକ' କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କ ପ୍ରଚେଷ୍ଟାରେ ଗୁଜରାଟରେ 'ଆମୁଲ' (AMUL) ସମବାୟ ସଂସ୍ଥା ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସଫଳତା ପାଇଲା।

• 🐟 ନୀଳ ବିପ୍ଳବ (Blue Revolution): ଦେଶରେ ମାଛ ଉତ୍ପାଦନ (ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ) ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନୀଳ ବିପ୍ଳବ କୁହାଗଲା।

• 🌻 ହଳଦିଆ ବିପ୍ଳବ (Yellow Revolution): ସୋରିଷ, ଚିନାବାଦାମ, ସୂର୍ଯ୍ୟମୁଖୀ ଭଳି ତୈଳବୀଜ ଉତ୍ପାଦନରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବା ପାଇଁ ଏହି ବିପ୍ଳବ କରାଗଲା।

🏦 ୪. ବ୍ୟାଙ୍କ ଜାତୀୟକରଣ (Nationalization of Banks)

ସାଧାରଣ ଗରିବ ଲୋକ ଓ କୃଷକମାନଙ୍କୁ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଏକ ଐତିହାସିକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥିଲେ।

• 💰 ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (୧୯୬୯): ୧୯ ଜୁଲାଇ ୧୯୬୯ ରେ ଦେଶର ୧୪ ଟି ବୃହତ୍ ଘରୋଇ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ସରକାର ନିଜ ଅଧୀନକୁ ନେଇ ଜାତୀୟକରଣ କଲେ।

• 💰 ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (୧୯୮୦): ୧୯୮୦ ମସିହାରେ ଆଉ ୬ ଟି ଘରୋଇ ବ୍ୟାଙ୍କର ଜାତୀୟକରଣ କରାଗଲା।

• ଏହା ଫଳରେ ଗାଁ ଗହଳିରେ ବ୍ୟାଙ୍କ ଶାଖା ଖୋଲିଲା ଏବଂ ଚାଷୀମାନେ ସହଜରେ ଋଣ ପାଇପାରିଲେ।

🤝 ୫. ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣ ଓ ନିଯୁକ୍ତି ଯୋଜନା (Poverty Alleviation)

ସରକାର ଗରିବୀ ହଟାଇବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

• ‘ଗରିବୀ ହଟାଓ’ (Garibi Hatao): ପଞ୍ଚମ ପଞ୍ଚବାର୍ଷିକ ଯୋଜନାରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଏହି ସ୍ଲୋଗାନ୍ ଦେଇଥିଲେ।

• ୨୦-ଦଫା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ: ଗରିବମାନଙ୍କ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

• ଜାତୀୟ ଗ୍ରାମୀଣ ନିଶ୍ଚିତ କର୍ମନିଯୁକ୍ତି ଆଇନ (MGNREGA): ୨୦୦୫ ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏହି ଆଇନ ବଳରେ ଗାଁର ଗରିବ ଲୋକଙ୍କୁ ବର୍ଷକୁ ଅତିକମ୍‌ରେ ୧୦୦ ଦିନର କାମ (ମଜୁରୀ) ଯୋଗାଇ ଦିଆଗଲା। (ଏବେ ଏହାକୁ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଜାତୀୟ ନିଶ୍ଚିତ କର୍ମନିଯୁକ୍ତି ଯୋଜନା କୁହାଯାଉଛି)।

🌐 ୬. ନୂତନ ଅର୍ଥନୈତିକ ନୀତି - ୧୯୯୧ (New Economic Policy - LPG)

୧୯୯୧ ମସିହା ବେଳକୁ ଭାରତ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲା। ଦେଶ ପାଖରେ ବିଦେଶୀ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରାୟ ସରିଯାଇଥିଲା।

• 👨‍💼 ବିନ୍ଧାଣୀ: ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପି. ଭି. ନରସିଂହ ରାଓ ଏବଂ ଅର୍ଥମନ୍ତ୍ରୀ ଡକ୍ଟର ମନମୋହନ ସିଂହ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତିକୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଏକ ନୂଆ ନୀତି ଆଣିଲେ।

• ଏହି ନୀତିର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ ଥିଲା (ଯାହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ LPG କୁହାଯାଏ):

  ୧. 🔓 ଉଦାରୀକରଣ (Liberalisation): ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଥିବା କଠୋର ସରକାରୀ ନିୟମ ଓ ଲାଇସେନ୍ସ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସହଜ କରାଗଲା।

  ୨. 🏢 ଘରୋଇକରଣ (Privatisation): ସରକାରୀ ଉଦ୍ୟୋଗ ଗୁଡ଼ିକରେ ଘରୋଇ କମ୍ପାନୀମାନଙ୍କୁ ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ କରିବାକୁ ସୁଯୋଗ ଦିଆଗଲା। କ୍ଷତି ସହୁଥିବା ସରକାରୀ କମ୍ପାନୀକୁ ବିକ୍ରି କରାଗଲା।

  ୩. 🌍 ଜଗତୀକରଣ (Globalisation): ବିଦେଶୀ କମ୍ପାନୀମାନଙ୍କୁ ଭାରତରେ ବ୍ୟବସାୟ କରିବାକୁ ଖୋଲା ନିମନ୍ତ୍ରଣ ମିଳିଲା ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତି ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ସହ ତାଳ ଦେଇ ଚାଲିଲା।

🎯 ୭. ନୀତି ଆୟୋଗ ଗଠନ (NITI Aayog - ୨୦୧୫)

ସମୟ ବଦଳିବା ସହ ପୁରୁଣା 'ଯୋଜନା ଆୟୋଗ'ର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା କମିଗଲା। ତେଣୁ ଏହାକୁ ବଦଳାଇବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଗଲା।

• 🗓️ ଗଠନ: ୧ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୧୫ ରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଯୋଜନା ଆୟୋଗ ବଦଳରେ 'ନୀତି ଆୟୋଗ' (NITI Aayog) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

• 📜 ପୂରା ନାମ: NITI ର ପୂରା ନାମ ହେଉଛି- National Institution for Transforming India (ଜାତୀୟ ଭାରତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂସ୍ଥାନ)।

• 👑 ଅଧ୍ୟକ୍ଷ: ଦେଶର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ (ଶ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ) ଏହାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଅଟନ୍ତି। ଏହା ସରକାରଙ୍କ ଏକ 'ଥିଙ୍କ୍ ଟ୍ୟାଙ୍କ୍' ବା ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ସଂସ୍ଥା ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି।

✧ ══════════════ •❁• ══════════════ ✧

💡 ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତଥ୍ୟ (Quick Revision Dashboard):

• ଯୋଜନା ଆୟୋଗ କେବେ ଗଠିତ ହେଲା? - ୧୫ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୫୦।

• ଭାରତ କେଉଁ ଅର୍ଥନୀତି ଗ୍ରହଣ କରିଛି? - ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥନୀତି।

• ସବୁଜ ବିପ୍ଳବର ଜନକ କିଏ? - ଡକ୍ଟର ଏମ୍. ଏସ୍. ସ୍ୱାମୀନାଥନ (କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ)।

• ଶ୍ୱେତ ବିପ୍ଳବର ଜନକ କିଏ? - ଡକ୍ଟର ଭର୍ଗିସ୍ କୁରିଏନ୍ (କ୍ଷୀର ଉତ୍ପାଦନ)।

• ୧୯୬୯ ରେ କେତୋଟି ବ୍ୟାଙ୍କର ଜାତୀୟକରଣ ହେଲା? - ୧୪ ଟି।

• ନୂତନ ଅର୍ଥନୈତିକ ନୀତି କେବେ ଲାଗୁ ହେଲା? - ୧୯୯୧ (ଉଦାରୀକରଣ, ଘରୋଇକରଣ, ଜଗତୀକରଣ)।

• ନୀତି ଆୟୋଗ କେବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା? - ୧ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୧୫।

• MGNREGA କେବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା? - ୨୦୦୫ ମସିହାରେ।