🌍 ୧. ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଆନ୍ଦୋଳନ (Background & Prajamandal)

୧୯୩୬ ମସିହାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ଗଠନ ହେଲାବେଳେ ଏଥିରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା। ଏହାର ଚାରିପଟେ ୨୬ ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ବା ଗଡ଼ଜାତ ରହିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜାମାନେ ଇଂରେଜଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ରହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଥିଲେ।

• ⛓️ ଶୋଷଣର ପ୍ରକାର: ଗଡ଼ଜାତଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ବିନା ପାରିଶ୍ରମିକରେ ଖଟାଯାଉଥିଲା। ଏହାକୁ ବେଠି, ବେଗାରି, ମାଗଣ, ରସଦ ଓ ଭେଟି ଆଦି କୁହାଯାଉଥିଲା।

• ✊ ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଗଠନ: ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା ପାଇଁ ୧୯୩୮ ମସିହା ବେଳକୁ ନୀଳଗିରି, ଢେଙ୍କାନାଳ, ତାଳଚେର, ନୟାଗଡ଼, ରଣପୁର ଆଦି ଗଡ଼ଜାତରେ ପ୍ରଜାମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ‘ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ’ ନାମକ ସଂଗଠନମାନ ଗଠନ କଲେ ଏବଂ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

🩸 ୨. ପ୍ରମୁଖ ଗଡ଼ଜାତ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ରଣପୁର ଘଟଣା

• 🐘 ଢେଙ୍କାନାଳ ଓ ତାଳଚେର: ଢେଙ୍କାନାଳରେ ବୈଷ୍ଣବ ଚରଣ ପଟ୍ଟନାୟକ ଏବଂ ମହେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସୁବାହୁସିଂହଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆନ୍ଦୋଳନ ତୀବ୍ର ହେଲା। ତାଳଚେରରେ ପବିତ୍ର ମୋହନ ପ୍ରଧାନ ଏହାର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ। ପୋଲିସ୍ ଗୁଳିରେ ନିହତ ହୋଇ ଢେଙ୍କାନାଳର ବାଜି ରାଉତ (ସର୍ବକନିଷ୍ଠ ସହିଦ) ଅମର ହୋଇଗଲେ।

• ⚔️ ରଣପୁରର ରକ୍ତାକ୍ତ ଘଟଣା: ନୟାଗଡ଼ ନିକଟସ୍ଥ ରଣପୁରରେ ପ୍ରଜା ଆନ୍ଦୋଳନ ଉଗ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କଲା। ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ପଲିଟିକାଲ ଏଜେଣ୍ଟ ମେଜର ଆର୍. ଏଲ୍. ବେଜଲଗେଟ୍ (Major R.L. Bazalgette) ରଣପୁର ଆସିଥିଲେ।

  • 📅 ୫ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୩୯ ତାରିଖରେ ଉତ୍ତ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ବେଜଲଗେଟ୍‌ଙ୍କୁ ପିଟି ପିଟି ହତ୍ୟା କଲେ।

  • ⚖️ ଫାଶୀ ଦଣ୍ଡ: ଏହି ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଅଭିଯୋଗରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଦୁଇଜଣ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ରଘୁନାଥ ମହାନ୍ତି ଏବଂ ଦିବାକର ପରିଡ଼ା (ରଘୁ-ଦିବାକର) ଙ୍କୁ ଫାଶୀ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥିଲେ।

🧠 ୩. ମହତାବଙ୍କ ଐତିହାସିକ ଉଦ୍ୟମ (Efforts of Dr. H.K. Mahatab)

ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ (ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ) ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ଦେଖିଲେ ଯେ ୨୬ଟି ଗଡ଼ଜାତ ଓଡ଼ିଶା ସହ ନମିଶିଲେ ଓଡ଼ିଶାର ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବିକାଶ ଅସମ୍ଭବ।

• 📝 କ୍ୟାବିନେଟ ମିଶନକୁ ସ୍ମାରକପତ୍ର: ୬ ଏପ୍ରିଲ୍ ୧୯୪୬ ରେ ସେ କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମିଶନ ନିକଟରେ ଏକ ସ୍ମାରକପତ୍ର ଦେଇ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଲେ ଯେ ଗଡ଼ଜାତଗୁଡ଼ିକୁ ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ସହ ମିଶାଇ ଦିଆଯାଉ।

• 🤝 ସମ୍ବଲପୁର ବୈଠକ (ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୪୬): ମହତାବ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବଲପୁରଠାରେ ଭେଟି ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାମାନେ ନିଜର କ୍ଷମତା ଛାଡ଼ିବାକୁ ରାଜି ହେଲେ ନାହିଁ।

• 🛡️ ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳ ରାଜ୍ୟ ସଂଘ: ଗଡ଼ଜାତ ରାଜାମାନେ ଓଡ଼ିଶା ସହ ନମିଶି ନିଜର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗୋଷ୍ଠୀ ‘ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳ ରାଜ୍ୟ ସଂଘ’ (Eastern States Union) ଗଠନ କଲେ (୧ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭) ଏବଂ ନିଜର ପୋଲିସ୍ ବାହିନୀ ଗଠନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

🛑 ୪. ନୀଳଗିରି ଦଖଲ - ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ (Takeover of Nilagiri)

ମିଶ୍ରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ପ୍ରଥମ ନିଆଁ ବାଲେଶ୍ୱରର ନୀଳଗିରିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

• ନୀଳଗିରିର ରାଜା ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ଆଦିବାସୀ (ସାନ୍ତାଳ) ଏବଂ ଅଣ-ଆଦିବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଙ୍ଗା ସୃଷ୍ଟି କରାଇଲେ। ରାଜ୍ୟରେ ଅରାଜକତା ଖେଳିଗଲା।

• ଏହାର ସୁଯୋଗ ନେଇ ଡକ୍ଟର ମହତାବ ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲଙ୍କ ଅନୁମତି ଆଣିଲେ।

• ୧୪ ନଭେମ୍ବର ୧୯୪୭ ତାରିଖରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ନବକୃଷ୍ଣ ଚୌଧୁରୀ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ଭି. ଶିବରମଣ ଓଡ଼ିଶା ମିଲିଟାରୀ ପୋଲିସ୍ ନେଇ ନୀଳଗିରି ଅଧିକାର କଲେ। ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ଏହା ଥିଲା କୌଣସି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଦଖଲକରଣ।

🏛️ ୫. ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲଙ୍କ ଗସ୍ତ ଓ ଐତିହାସିକ କଟକ ଚୁକ୍ତି

ନୀଳଗିରି ଘଟଣା ପରେ ମହତାବ ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶା ଆସି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କରିବାକୁ ନିବେଦନ କଲେ।

• ✈️ ଓଡ଼ିଶା ଆଗମନ: ଭାରତର ସ୍ୱରାଷ୍ଟ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲ ଏବଂ ସଚିବ ଭି.ପି. ମେନନ୍ ୧୩ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୭ ରେ କଟକରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।

• 🤝 ରାଜଭବନ ବୈଠକ: ୧୪ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୭ ଦିନ କଟକ ରାଜଭବନ (ବର୍ତ୍ତମାନର ଶୈଳବାଳା ମହିଳା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ) ଠାରେ 'ଖ', 'ଗ' ଓ 'କ' ଶ୍ରେଣୀର ଗଡ଼ଜାତ ରାଜାମାନଙ୍କ ସହ ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲଙ୍କର ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ବୈଠକ ହେଲା।

• 🖋️ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷର: ପଟେଲଙ୍କ କଠୋର ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ରାଜାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ବିଳମ୍ବିତ ରାତିରେ ଅର୍ଥାତ୍ ୧୫ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୭ ରେ ମୟୂରଭଞ୍ଜକୁ ବାଦ୍ ଦେଇ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜା 'ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତିପତ୍ର'ରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କଲେ। କ୍ଷମତା ବଦଳରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବାର୍ଷିକ 'ଭତ୍ତା' ବା ପେନସନ୍ ଦେବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଲା।

🎉 ୬. ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ମିଶ୍ରଣ ଓ ବିବାଦ (The Final Merger & Disputes)

ଗଡ଼ଜାତଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଏକ ନୂତନ ଓଡ଼ିଶାର ରୂପରେଖ ତିଆରି କଲା।

• 🇮🇳 ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ମିଶ୍ରଣ: ୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୪୮ ରୁ ୨୫ଟି ଗଡ଼ଜାତ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ସହ ମିଶିଗଲା ଏବଂ ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ଏଗୁଡ଼ିକର ଶାସନଭାର ଗ୍ରହଣ କଲେ।

• 🦚 ମୟୂରଭଞ୍ଜର ସାମିଲ: ମୟୂରଭଞ୍ଜର ରାଜା ପ୍ରତାପ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଦେଓ ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱାଧୀନ ରହି ସେଠାରେ 'ପ୍ରଜା ସରକାର' ଚଳାଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟ ଓ ଅରାଜକତା କାରଣରୁ ଶେଷରେ ୧୭ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୪୮ ରେ ସେ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷର କଲେ। ଏହା ୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୪୯ ରୁ ଓଡ଼ିଶା ସହ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ମିଶିଲା।

• ⚔️ ଷଢ଼େଇକଳା ଓ ଖରସୁଆଁ ବିବାଦ:

  • ଏହି ଦୁଇ ଗଡ଼ଜାତର ରାଜା ଓଡ଼ିଶା ସହ ମିଶିବାକୁ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିଥିଲେ।

  • କିନ୍ତୁ ମୟୂରଭଞ୍ଜ ସେତେବେଳେ ନମିଶିବାରୁ ଓଡ଼ିଶା ସହ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର କୌଣସି ସିଧାସଳଖ ଭୌଗୋଳିକ ସଂଯୋଗ ନଥିଲା।

  • ବିହାର ନେତାମାନେ ଆଦିବାସୀଙ୍କୁ ଉସକାଇ ବିଦ୍ରୋହ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତେଣୁ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ୧୮ ମେ ୧୯୪୮ ରେ ଏହି ଦୁଇଟି ଓଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳକୁ ବିହାରକୁ (ବର୍ତ୍ତମାନର ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ) ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଦେଲେ। ଏହା ଓଡ଼ିଶା ପାଇଁ ଏକ ବିରାଟ କ୍ଷତି ଥିଲା।

🗺️ ୭. ବୃହତ୍ତର ଓଡ଼ିଶାର ନୂତନ ରୂପରେଖ (The Greater Odisha)

ଗଡ଼ଜାତ ମିଶ୍ରଣ ପରେ ଓଡ଼ିଶାର ଆୟତନ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟାପକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲା।

• 📍 ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି: ଓଡ଼ିଶାର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ହେଲା ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ୬ ରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୧୩ ଟି ହେଲା। ନୂଆ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ଗଠନ ହେଲା (ଯଥା- ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, କେନ୍ଦୁଝର, ମୟୂରଭଞ୍ଜ, ଢେଙ୍କାନାଳ, ବଲାଙ୍ଗୀର, କଳାହାଣ୍ଡି, ଏବଂ ଫୁଲବାଣୀ/ବୌଦ୍ଧ-କନ୍ଧମାଳ)।

• 🪑 ବିଧାନସଭା ଆସନ ବୃଦ୍ଧି: ନୂଆ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଦେବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭାର ଆସନ ସଂଖ୍ୟା ୬୦ ରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୯୧ ରେ ପହଞ୍ଚିଲା (ଯେଉଁଥିରେ ଗଡ଼ଜାତ ପାଇଁ ୩୧ ଟି ସିଟ୍ ରହିଲା)।

• ଏହିପରି ଭାବେ ଡକ୍ଟର ମହତାବଙ୍କ ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲଙ୍କ କଠୋର ପଦକ୍ଷେପ ଯୋଗୁଁ ଆଜିର 'ବୃହତ୍ତର ଓଡ଼ିଶା' ଗଠନ ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରିଥିଲା।

✧ ══════════════ •❁• ══════════════ ✧

💡 ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ (Quick Revision Dashboard):

• ଓଡ଼ିଶାରେ କେତୋଟି ଗଡ଼ଜାତ ଥିଲା? - ୨୬ ଟି।

• ମେଜର ବେଜଲଗେଟ୍‌ଙ୍କୁ କେଉଁଠି ହତ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା? - ରଣପୁର (୫ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୩୯)।

• ଓଡ଼ିଶା ଗଡ଼ଜାତ ମିଶ୍ରଣର ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଧାଣୀ କିଏ? - ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ।

• କେଉଁ ଗଡ଼ଜାତ ପ୍ରଥମେ ଦଖଲ କରାଗଲା? - ନୀଳଗିରି (୧୪ ନଭେମ୍ବର ୧୯୪୭)।

• ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ ଓ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୈଠକ କେଉଁଠି ହେଲା? - କଟକ ରାଜଭବନ (୧୪ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୭)।

• ୨୫ଟି ଗଡ଼ଜାତ କେବେ ଓଡ଼ିଶା ସହ ମିଶିଲା? - ୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୪୮।

• ମୟୂରଭଞ୍ଜ କେବେ ମିଶିଲା? - ୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୪୯।

• ମିଶ୍ରଣ ପରେ ଓଡ଼ିଶାରେ କେତୋଟି ଜିଲ୍ଲା ହେଲା? - ୧୩ ଟି।

• ବିହାର ସହ କେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ମିଶିଗଲା? - ଷଢ଼େଇକଳା ଓ ଖରସୁଆଁ।

(ଓଡ଼ିଶାର ଭୌଗୋଳିକ ଅଖଣ୍ଡତା ଗଠନର ଏହି ବିସ୍ତୃତ ନୋଟ୍ସ ଆପଣଙ୍କ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ସହାୟକ ହେବ। ଆଗାମୀ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନେକ ଶୁଭକାମନା!) 🎓🌟