🌍 ୧. ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Historical Background)

ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ସମୟରେ ଦେଶ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: (କ) ବ୍ରିଟିଶ ଶାସିତ ଭାରତ ଏବଂ (ଖ) ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (Princely States)।

• 👑 ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା: ସେତେବେଳେ ଭାରତରେ ମୋଟ ୫୬୨ ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ଥିଲା, ଯାହା ଭାରତର ମୋଟ ଆୟତନର ପ୍ରାୟ ୪୮% ଥିଲା। ଏହି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଶାସକମାନେ ଇଂରେଜ ସରକାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥାଇ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ।

• 📜 ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଇନ (୧୯୪୭) ର ପ୍ରଭାବ: ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଘୋଷଣା କଲେ ଯେ ଅଗଷ୍ଟ ୧୫, ୧୯୪୭ ପରେ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (Paramountcy) ରଦ୍ଦ ହେବ। ଏହି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଚାହିଁଲେ ଭାରତରେ କିମ୍ବା ପାକିସ୍ତାନରେ ମିଶିପାରିବେ ନଚେତ୍ ସ୍ୱାଧୀନ ରହିପାରିବେ।

• ⚠️ ବିପଦ: ଯଦି ଏହି ୫୬୨ ଟି ରାଜ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନ ରହିଥାନ୍ତେ, ତେବେ ଭାରତ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତା (Balkanization of India)। ତେଣୁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଭାରତ ସହ ମିଶାଇବା ନିହାତି ଜରୁରୀ ଥିଲା।

🛡️ ୨. ରାଜ୍ୟ ବିଭାଗ ଗଠନ ଓ ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲଙ୍କ ଭୂମିକା

ଏହି ବିଶାଳ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଭାରତ ସରକାର ଏକ କଠୋର ପଦକ୍ଷେପ ନେଲେ।

• 🏛️ ନୂତନ ବିଭାଗ: ୨୭ ଜୁନ୍ ୧୯୪୭ ରେ ଭାରତ ସରକାର ଏକ ନୂତନ 'ରାଜ୍ୟ ବିଭାଗ' (States Department) ଗଠନ କଲେ।

• 🦁 ଲୌହମାନବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ: ଏହି ବିଭାଗର ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ତତ୍କାଳୀନ ଉପ-ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ତଥା ସ୍ୱରାଷ୍ଟ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲ (ଯାହାଙ୍କୁ ଭାରତର ଲୌହମାନବ କୁହାଯାଏ) ଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା। ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଚିବ ଥିଲେ ଭି. ପି. ମେନନ୍ (V. P. Menon)।

• 🤝 ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତିପତ୍ର (Instrument of Accession): ପଟେଲ ଓ ମେନନ୍ ଏକ ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତିପତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କୁ କେବଳ ୩ଟି ବିଷୟ—ପ୍ରତିରକ୍ଷା (Defence), ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର (Foreign Affairs) ଏବଂ ଯୋଗାଯୋଗ (Communication)—ଭାରତ ସରକାରଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବାକୁ କୁହାଗଲା।

• ✌️ ସଫଳତା: ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲଙ୍କ କୂଟନୀତି, ବୁଝାମଣା ଏବଂ ଚେତାବନୀ ଯୋଗୁଁ ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଭାରତ ସହ ମିଶିବାକୁ ରାଜି ହୋଇଗଲେ। ମାତ୍ର ୩ଟି ରାଜ୍ୟ (ଜୁନାଗଡ଼, ହାଇଦ୍ରାବାଦ ଓ କାଶ୍ମୀର) ଅମଙ୍ଗ ହେଲେ।

⚔️ ୩. ଜୁନାଗଡ଼, ହାଇଦ୍ରାବାଦ ଓ କାଶ୍ମୀରର ମିଶ୍ରଣ

ଏହି ତିନୋଟି ରାଜ୍ୟ ଭାରତର ଅଖଣ୍ଡତା ପାଇଁ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ:

• 🕌 ଜୁନାଗଡ଼ (Junagadh): ଏହା ଗୁଜରାଟର ଏକ ରାଜ୍ୟ ଥିଲା। ଏଠାକାର ନବାବ ମୁସଲମାନ ଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରଜା ହିନ୍ଦୁ ଥିଲେ। ନବାବ ପାକିସ୍ତାନ ସହ ମିଶିବାକୁ ଘୋଷଣା କଲେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜାମାନେ ବିଦ୍ରୋହ କରିବାରୁ ନବାବ ପାକିସ୍ତାନ ପଳାୟନ କଲେ। ଫେବୃଆରୀ ୧୯୪୮ ରେ ଗଣଭୋଟ (Plebiscite) ମାଧ୍ୟମରେ ଜୁନାଗଡ଼ ଭାରତ ସହ ମିଶିଲା।

• 🏰 ହାଇଦ୍ରାବାଦ (Hyderabad): ଏହା ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ଥିଲା। ଏହାର ଶାସକ 'ନିଜାମ୍' ସ୍ୱାଧୀନ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କର 'ରଜାକାର' ବାହିନୀ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର ଆରମ୍ଭ କଲା। ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୪୮ ରେ 'ଅପରେସନ୍ ପୋଲୋ' (Operation Polo) ନାମକ ସାମରିକ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରି ହାଇଦ୍ରାବାଦକୁ ଭାରତ ସହ ମିଶାଇଲେ।

• 🏔️ ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର (Kashmir): ଏଠାକାର ହିନ୍ଦୁ ରାଜା ହରି ସିଂହ ସ୍ୱାଧୀନ ରହିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୪୭ ରେ ପାକିସ୍ତାନୀ କବାଲି (ଆଦିବାସୀ) ମାନେ କାଶ୍ମୀର ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ହରି ସିଂହ ଭାରତର ସାହାଯ୍ୟ ମାଗିଲେ ଏବଂ ୨୬ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୪୭ ରେ ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତିରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କଲେ।

✧ ══════════════ •❁• ══════════════ ✧

🚩 ୪. ଓଡ଼ିଶାରେ ଗଡ଼ଜାତ ମିଶ୍ରଣ ଓ ମହତାବଙ୍କ ଭୂମିକା

୧୯୩୬ ମସିହାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ହେବା ପରେ ବି ଓଡ଼ିଶାରେ ୨୬ ଟି ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟ (ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ) ଥିଲା, ଯାହା ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶର ବାହାରେ ଥିଲା।

• 🤝 ମହତାବଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ: ଓଡ଼ିଶାର ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ (ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ) ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ଏହି ଗଡ଼ଜାତଗୁଡ଼ିକ ଓଡ଼ିଶା ସହ ନମିଶିଲେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରକୃତ ଉନ୍ନତି ଅସମ୍ଭବ। ସେ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଭେଟି ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ କିନ୍ତୁ ରାଜାମାନେ 'ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳ ରାଜ୍ୟ ସଂଘ' ନାମକ ନିଜର ଏକ ଅଲଗା ସଂଗଠନ ତିଆରି କରି ସ୍ୱାଧୀନ ରହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।

• ✊ ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଆନ୍ଦୋଳନ: ଗଡ଼ଜାତ ରାଜାମାନଙ୍କର ଶୋଷଣ (ବେଠି, ବେଗାରି, ମାଗଣ) ବିରୋଧରେ ଗଡ଼ଜାତର ପ୍ରଜାମାନେ 'ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ' ଗଠନ କରି ବିଦ୍ରୋହ ଆରମ୍ଭ କରିଦେଇଥିଲେ।

🛑 ୫. ନୀଳଗିରିରେ ବିଦ୍ରୋହ ଓ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ

ଓଡ଼ିଶାରେ ଗଡ଼ଜାତ ମିଶ୍ରଣର ଶୁଭାରମ୍ଭ ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ନୀଳଗିରିରୁ ହୋଇଥିଲା।

• ନୀଳଗିରିର ରାଜା ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ ଉସୁକାଇ ଦଙ୍ଗା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଅବସ୍ଥା ଅସମ୍ଭାଳ ହେଲା।

• ୧୪ ନଭେମ୍ବର ୧୯୪୭ ରେ ଡକ୍ଟର ମହତାବଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ନବକୃଷ୍ଣ ଚୌଧୁରୀ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ବି. ଶିବରମଣ ପୋଲିସ୍ ଫୋର୍ସ ସହ ନୀଳଗିରି ଅଧିକାର କଲେ। ନୀଳଗିରିର ରାଜା ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଶାସନଭାର ହସ୍ତାନ୍ତର କଲେ। ଏହା ଥିଲା ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ପ୍ରଥମ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର।

🤝 ୬. ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲଙ୍କ ଓଡ଼ିଶା ଗସ୍ତ ଓ ଐତିହାସିକ ଚୁକ୍ତି

ନୀଳଗିରି ଘଟଣା ପରେ ମହତାବ ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶା ଆସିବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।

• 🗓️ ଐତିହାସିକ ବୈଠକ: ୧୪ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୭ ତାରିଖ ଦିନ କଟକର ରାଜଭବନ ଠାରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ ଓ ଭି.ପି. ମେନନ୍ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜାମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କଲେ।

• 🖋️ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷର: ପଟେଲଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଯୁକ୍ତି ଏବଂ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବୁଝି ଓଡ଼ିଶାର ଗଡ଼ଜାତ ରାଜାମାନେ ୧୫ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୭ ରେ ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତିପତ୍ରରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷମତା ପରିବର୍ତ୍ତେ ବାର୍ଷିକ 'ଭତ୍ତା' (Privy Purse) ପ୍ରଦାନ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲା।

🎉 ୭. ମିଶ୍ରଣର ପରିଣାମ ଓ ମୟୂରଭଞ୍ଜର ସାମିଲ

• 🇮🇳 ୨୫ଟି ଗଡ଼ଜାତର ମିଶ୍ରଣ: ମୟୂରଭଞ୍ଜକୁ ଛାଡ଼ି ବାକି ୨୫ଟି ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୪୮ ତାରିଖରେ ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ସହ ମିଶିଗଲା।

• 🦚 ମୟୂରଭଞ୍ଜ ମିଶ୍ରଣ: ମୟୂରଭଞ୍ଜର ରାଜା ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱାଧୀନ ରହିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଏକ ପ୍ରଜା ସରକାର ଗଠନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଶାସନ ପରିଚାଳନାରେ ବିଫଳ ହେବାରୁ, ମୟୂରଭଞ୍ଜ ରାଜା ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୪୮ରେ ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତିରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କଲେ। ଏହା ୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୪୯ ରୁ ଓଡ଼ିଶା ସହ ମିଶିଲା।

• ⚔️ ଷଢ଼େଇକଳା ଓ ଖରସୁଆଁ ବିବାଦ: ଏହି ଦୁଇଟି ଗଡ଼ଜାତର ଶାସକ ଓଡ଼ିଶା ସହ ମିଶିବାକୁ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ଆଦିବାସୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଯୋଗୁଁ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ୧୮ ମେ ୧୯୪୮ ରେ ଏହି ଦୁଇଟି ଅଞ୍ଚଳକୁ ବିହାର ସରକାରଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଦେଲେ (ଯାହା ଆଜି ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରେ ଅଛି)।

• 🗺️ ନୂତନ ଓଡ଼ିଶାର ଜନ୍ମ: ଗଡ଼ଜାତ ମିଶ୍ରଣ ପରେ ଓଡ଼ିଶାର ଆୟତନ ଓ ଜନସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାରେ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ୬ ରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୧୩ ଟି ହେଲା।

✧ ══════════════ •❁• ══════════════ ✧

💡 ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ (Quick Revision Dashboard):

• ସ୍ୱାଧୀନତା ସମୟରେ ମୋଟ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ: ୫୬୨ ଟି।

• ରାଜ୍ୟ ବିଭାଗ କେବେ ଗଠିତ ହେଲା? - ୨୭ ଜୁନ୍ ୧୯୪୭।

• ଓଡ଼ିଶାରେ କେତୋଟି ଗଡ଼ଜାତ ଥିଲା? - ୨୬ ଟି।

• ଗଡ଼ଜାତ ମିଶ୍ରଣର ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଧାଣୀ (ଓଡ଼ିଶା): ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ।

• କେଉଁ ଗଡ଼ଜାତ ପ୍ରଥମେ ଓଡ଼ିଶା ସହ ମିଶିଲା? - ନୀଳଗିରି (ନଭେମ୍ବର ୧୯୪୭)।

• ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ କେବେ କଟକ ଆସିଥିଲେ? - ୧୪ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୭।

• ୨୫ଟି ଗଡ଼ଜାତ କେବେ ଓଡ଼ିଶା ସହ ମିଶିଲା? - ୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୪୮।

• ମୟୂରଭଞ୍ଜ କେବେ ଓଡ଼ିଶା ସହ ମିଶିଲା? - ୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୪୯।

• ବିହାରକୁ କେଉଁ ଦୁଇଟି ଗଡ଼ଜାତ ଦିଆଗଲା? - ଷଢ଼େଇକଳା ଓ ଖରସୁଆଁ।