ବିଭାଗ ୧: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର (୧୦ଟି ପ୍ରଶ୍ନ)

୧. ପୃଥିବୀର ପ୍ରକୃତ ଆକୃତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୋଲାକାର ନୁହେଁ, ଏହା ମେରୁ ନିକଟରେ ସାମାନ୍ୟ ଚେପ୍ଟା, ଏହାକୁ ________ ଆକୃତି କୁହାଯାଏ ।

ଉତ୍ତର: ଜିଅଡ୍ (Geoid) / ପୃଥିବୀ ସଦୃଶ

୨. ଗ୍ଲୋବ୍ ଉପରେ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମକୁ ଅଙ୍କାଯାଇଥିବା କାଳ୍ପନିକ ବୃତ୍ତାକାର ରେଖାଗୁଡ଼ିକୁ ________ କୁହାଯାଏ ।

ଉତ୍ତର: ଅକ୍ଷାଂଶ ବା ସମାକ୍ଷ ରେଖା

୩. ୦° ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାକୁ ________ କୁହାଯାଏ ।

ଉତ୍ତର: ମୂଳ ଦ୍ରାଘିମା (Prime Meridian)

୪. କର୍କଟ କ୍ରାନ୍ତି ________ ଡିଗ୍ରୀ ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଉତ୍ତର: ୨୩ ½° (୨୩.୫°)

୫. ଭାରତର ପ୍ରମାଣ ସମୟ ________ ଦ୍ରାଘିମା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ ।

ଉତ୍ତର: ୮୨ ½° ପୂର୍ବ (82.5° East)

୬. ପୃଥିବୀ ୧ ଘଣ୍ଟାରେ ନିଜ ଅକ୍ଷ ଚାରିପଟେ ________ ଡିଗ୍ରୀ ଘୂରିଥାଏ ।

ଉତ୍ତର: ୧୫°

୭. ୧ ଡିଗ୍ରୀ ଦ୍ରାଘିମା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ପୃଥିବୀକୁ ________ ମିନିଟ୍ ସମୟ ଲାଗେ ।

ଉତ୍ତର: ୪ ମିନିଟ୍

୮. ବିଷୁବ ରେଖାଠାରୁ ମେରୁ ଆଡ଼କୁ ଗଲେ ଅକ୍ଷାଂଶ ବୃତ୍ତଗୁଡ଼ିକର ଆକାର କ୍ରମଶଃ ________ ହୋଇଯାଏ ।

ଉତ୍ତର: ସାନ / ଛୋଟ

୯. ଦୁଇଟି ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ଦୂରତା ________ ଠାରେ ଥାଏ ।

ଉତ୍ତର: ବିଷୁବ ରେଖା

୧୦. ଇଂଲଣ୍ଡର ଲଣ୍ଡନ ନିକଟସ୍ଥ ________ ସହର ଦେଇ ମୂଳ ଦ୍ରାଘିମା ଯାଇଛି ।

ଉତ୍ତର: ଗ୍ରୀନୱିଚ୍ (Greenwich)

ବିଭାଗ ୨: ଠିକ୍ ବା ଭୁଲ୍ ଚିହ୍ନଟ କର (୧୦ଟି ପ୍ରଶ୍ନ)

୧୧. ସମସ୍ତ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ଅଟେ ।

ଉତ୍ତର: ଠିକ୍ ✅

୧୨. ମକର କ୍ରାନ୍ତି ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଉତ୍ତର: ଭୁଲ୍ ❌ (ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଅବସ୍ଥିତ)

୧୩. ପୃଥିବୀ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରେ ।

ଉତ୍ତର: ଭୁଲ୍ ❌ (ଏହା ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ ଘୂରେ)

୧୪. ଉଷ୍ମମଣ୍ଡଳ ବିଷୁବ ରେଖା ଏବଂ କର୍କଟ କ୍ରାନ୍ତି / ମକର କ୍ରାନ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଉତ୍ତର: ଠିକ୍ ✅

୧୫. ଗ୍ରୀନୱିଚ୍ ଠାରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟ ପଛୁଆ (କମ୍) ହୁଏ ।

ଉତ୍ତର: ଭୁଲ୍ ❌ (ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ ସମୟ ଆଗୁଆ ବା ଅଧିକ ହୁଏ)

୧୬. ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷାଂଶ ରେଖା ପରସ୍ପରକୁ ମେରୁଠାରେ ଛେଦ କରନ୍ତି ।

ଉତ୍ତର: ଭୁଲ୍ ❌ (ଅକ୍ଷାଂଶଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହିତ ସମାନ୍ତରାଳ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଛେଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ)

୧୭. ଭାରତର ପ୍ରମାଣ ସମୟ ଗ୍ରୀନୱିଚ୍ ସମୟ ଠାରୁ ୫ ଘଣ୍ଟା ୩୦ ମିନିଟ୍ ଆଗୁଆ ।

ଉତ୍ତର: ଠିକ୍ ✅

୧୮. ୯୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶକୁ ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ କୁହାଯାଏ ।

ଉତ୍ତର: ଭୁଲ୍ ❌ (ଏହାକୁ ଉତ୍ତର ମେରୁ କୁହାଯାଏ)

୧୯. ଗ୍ଲୋବ୍ ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ସଠିକ୍ ପ୍ରତିରୂପ ।

ଉତ୍ତର: ଠିକ୍ ✅

୨୦. ଦୁଇଟି ମେରୁର ଠିକ୍ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ବୃହତ୍ତମ ବୃତ୍ତ ହେଉଛି ବିଷୁବ ରେଖା ।

ଉତ୍ତର: ଠିକ୍ ✅

ବିଭାଗ ୩: ସ୍ତମ୍ଭ ମିଳନ କର (୫ଟି ପ୍ରଶ୍ନ)

(କ) ସ୍ତମ୍ଭ ଓ (ଖ) ସ୍ତମ୍ଭକୁ ମିଳାଅ:

‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭ

୨୧. ୦° ଅକ୍ଷାଂଶ

୨୨. ୨୩ ½° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶ

୨୩. ୬୬ ½° ଦକ୍ଷିଣ ଅକ୍ଷାଂଶ

୨୪. ୯୦° ଦକ୍ଷିଣ ଅକ୍ଷାଂଶ

୨୫. ୧୮୦° ଦ୍ରାଘିମା

‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭ

(i) କର୍କଟ କ୍ରାନ୍ତି

(ii) ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ତାରିଖ ରେଖା

(iii) ବିଷୁବ ରେଖା

(iv) ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ

(v) କୁମେରୁ ବୃତ୍ତ

ଉତ୍ତର: ୨୧ ➡️ (iii) ବିଷୁବ ରେଖା

୨୨ ➡️ (i) କର୍କଟ କ୍ରାନ୍ତି

୨୩ ➡️ (v) କୁମେରୁ ବୃତ୍ତ

୨୪ ➡️ (iv) ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ

୨୫ ➡️ (ii) ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ତାରିଖ ରେଖା

ବିଭାଗ ୪: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ କିମ୍ବା ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ (୧୫ଟି ପ୍ରଶ୍ନ)

୨୬. ପୃଥିବୀକୁ ସମାନ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରୁଥିବା ମୁଖ୍ୟ କାଳ୍ପନିକ ରେଖାର ନାମ କ'ଣ?

ଉତ୍ତର: ବିଷୁବ ରେଖା (Equator)।

୨୭. ମୂଳ ଦ୍ରାଘିମା (Prime Meridian) ର ମାନ କେତେ?

ଉତ୍ତର: ୦ ଡିଗ୍ରୀ।

୨୮. କେଉଁ ତାପମଣ୍ଡଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ବର୍ଷସାରା ପ୍ରାୟ ସିଧା ପଡ଼ିଥାଏ?

ଉତ୍ତର: ଉଷ୍ମମଣ୍ଡଳ ବା ବିଷୁବ ଅଞ୍ଚଳରେ।

୨୯. ପୃଥିବୀ ଉପରେ କେତୋଟି ପ୍ରମୁଖ ତାପମଣ୍ଡଳ ଅଛି?

ଉତ୍ତର: ୩ଟି (ଉଷ୍ମ, ସମଶୀତୋଷ୍ଣ ଏବଂ ହିମ ମଣ୍ଡଳ)।

୩୦. ଭାରତର ଦ୍ରାଘିମା ବିସ୍ତାର ମୁଖ୍ୟତଃ କେଉଁ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଅବସ୍ଥିତ?

ଉତ୍ତର: ପୂର୍ବ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ।

୩୧. ଭାରତର ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖା କେଉଁ ସହର ନିକଟ ଦେଇ ଯାଇଛି?

ଉତ୍ତର: ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ମିର୍ଜାପୁର (ପ୍ରୟାଗରାଜ/ଆଲାହାବାଦ ନିକଟରେ) ଦେଇ।

୩୨. ପୃଥିବୀର ମୋଟ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ସଂଖ୍ୟା କେତେ?

ଉତ୍ତର: ସମୁଦାୟ ୩୬୦ଟି।

୩୩. ଉତ୍ତର ମେରୁରୁ ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବିଥିବା କାଳ୍ପନିକ ରେଖାଗୁଡ଼ିକୁ କ'ଣ କୁହାଯାଏ?

ଉତ୍ତର: ଦ୍ରାଘିମା ବା ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖା।

୩୪. ସମାକ୍ଷ ରେଖା ବା ଅକ୍ଷାଂଶଗୁଡ଼ିକର ଆକାର କିପରି ହୋଇଥାଏ?

ଉତ୍ତର: ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାକାର।

୩୫. ପୃଥିବୀର ଅକ୍ଷ ନିଜ କକ୍ଷତଳ ସହିତ କେତେ ଡିଗ୍ରୀ କୋଣ କରି ରହିଛି?

ଉତ୍ତର: ୬୬ ½° (୬୬.୫ ଡିଗ୍ରୀ)।

୩୬. ସୁମେରୁ ବୃତ୍ତ କେଉଁ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଅବସ୍ଥିତ?

ଉତ୍ତର: ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ।

୩୭. କେଉଁ ରେଖାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ପୃଥିବୀର ତାରିଖ ବା ଦିନ ବଦଳିଯାଏ?

ଉତ୍ତର: ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ତାରିଖ ରେଖା (୧୮୦° ଦ୍ରାଘିମା)।

୩୮. ବୃହତ୍ ଦେଶ ରୁଷିଆରେ କେତୋଟି ସମୟ ମଣ୍ଡଳ (Time Zones) ଅଛି?

ଉତ୍ତର: ୧୧ଟି।

୩୯. ଗ୍ରୀନୱିଚ୍ ମାନ ସମୟ (GMT) କେଉଁ ଦେଶର ମାନ ସମୟ ଅଟେ?

ଉତ୍ତର: ବ୍ରିଟେନ୍ ବା ଇଂଲଣ୍ଡ।

୪୦. ଗୋଟିଏ ମେରୁବିନ୍ଦୁ (ଉତ୍ତର) ରୁ ଅନ୍ୟ ମେରୁବିନ୍ଦୁ (ଦକ୍ଷିଣ) ମଧ୍ୟରେ ଅକ୍ଷାଂଶର ଦୂରତା କେତେ ଡିଗ୍ରୀ?

ଉତ୍ତର: ୧୮୦ ଡିଗ୍ରୀ।

ବିଭାଗ ୫: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ (୨/୩ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ - ୧୦ଟି ପ୍ରଶ୍ନ)

୪୧. ଗ୍ଲୋବ୍ କହିଲେ କ'ଣ ବୁଝ?

ଉତ୍ତର: ଗ୍ଲୋବ୍ ହେଉଛି ଆମ ପୃଥିବୀର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର, ଗୋଲାକାର ଏବଂ ସଠିକ୍ ତ୍ରିମାତ୍ରିକ ପ୍ରତିରୂପ। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ପୃଥିବୀର ମହାଦେଶ, ମହାସାଗର ଏବଂ ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର ସଠିକ୍ ଆକାର ଓ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଇହୁଏ।

୪୨. ବିଷୁବ ରେଖାର ଗୁରୁତ୍ୱ କ'ଣ?

ଉତ୍ତର: ବିଷୁବ ରେଖା ହେଉଛି ୦° ଅକ୍ଷାଂଶ ଯାହା ପୃଥିବୀକୁ ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ନାମକ ଦୁଇଟି ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରେ। ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନର ଅକ୍ଷାଂଶ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ମୌଳିକ ଆଧାର ରେଖା ଅଟେ।

୪୩. କୋଅର୍ଡିନେଟ୍ସ (Coordinates) ବା ଯୋଡ଼ି ସ୍ଥାନାଙ୍କ କ'ଣ?

ଉତ୍ତର: କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନର ଅକ୍ଷାଂଶ ଏବଂ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ଯେଉଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିନ୍ଦୁରେ ପରସ୍ପରକୁ ଛେଦ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ସେହି ସ୍ଥାନର ଯୋଡ଼ି ସ୍ଥାନାଙ୍କ କୁହାଯାଏ। ଏହା ସାହାଯ୍ୟରେ ପୃଥିବୀର ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇପାରେ।

୪୪. ସମଶୀତୋଷ୍ଣ ମଣ୍ଡଳ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ?

ଉତ୍ତର: କର୍କଟ କ୍ରାନ୍ତି ଓ ସୁମେରୁ ବୃତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ତଥା ମକର କ୍ରାନ୍ତି ଓ କୁମେରୁ ବୃତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ତେର୍ଚ୍ଛା ପଡୁଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଉତ୍ତାପ ମଧ୍ୟମ ଧରଣର ରହେ। ଅତ୍ୟଧିକ ଗରମ କିମ୍ବା ଶୀତ ଅନୁଭୂତ ହେଉନଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସମଶୀତୋଷ୍ଣ ମଣ୍ଡଳ କୁହନ୍ତି।

୪୫. ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟ କହିଲେ କ'ଣ ବୁଝାଏ?

ଉତ୍ତର: କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରାଘିମାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଥିବାବେଳେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ୧୨ଟା ବାଜିଛି ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ଏହି ଆଧାରରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟକୁ ସେହି ସ୍ଥାନର ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟ କୁହାଯାଏ। ଦ୍ରାଘିମା ବଦଳିଲେ ଏହା ବଦଳିଯାଏ।

୪୬. ଭାରତର ପ୍ରମାଣ ସମୟ କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ?

ଉତ୍ତର: ଭାରତ ଏକ ବିଶାଳ ଦେଶ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ପଶ୍ଚିମ (ଗୁଜରାଟ) ଓ ପୂର୍ବ ଭାଗ (ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ) ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟର ପ୍ରାୟ ୨ ଘଣ୍ଟାର ବ୍ୟବଧାନ ଅଛି। ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ରେଳ ଚଳାଚଳ ତଥା ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଏକକ ପ୍ରମାଣ ସମୟ (୮୨.୫° ପୂର୍ବ) ଆବଶ୍ୟକ।

୪୭. ପ୍ରଧାନ ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖା କ'ଣ?

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ବ୍ରିଟେନର ଗ୍ରୀନୱିଚ୍ মানମନ୍ଦିର ଉପର ଦେଇ କଳ୍ପନା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଯାହାର ମୂଲ୍ୟ ୦° ଧରାଯାଇଛି, ତାହାକୁ ମୂଳ ଦ୍ରାଘିମା ବା ପ୍ରଧାନ ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖା କୁହାଯାଏ।

୪୮. ଗ୍ରୀଡ୍ (Grid) ବା ଜାଲକ କ'ଣ?

ଉତ୍ତର: ଗ୍ଲୋବ୍ ବା ମାନଚିତ୍ର ଉପରେ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମକୁ ଯାଇଥିବା ଅକ୍ଷାଂଶ ରେଖା ଏବଂ ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଯାଇଥିବା ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ଛେଦ କରି ଯେଉଁ ନେଟୱାର୍କ ବା ଜାଲ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ଗ୍ରୀଡ୍ କୁହାଯାଏ।

୪୯. ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳ ସବୁବେଳେ ବରଫାବୃତ କାହିଁକି ରହେ?

ଉତ୍ତର: ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ଅତି ମାତ୍ରାରେ ତେର୍ଚ୍ଛା ହୋଇ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହା ଫଳରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ବହୁତ କମ୍ ଉତ୍ତାପ ମିଳିଥାଏ, ତେଣୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ସର୍ବଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୀତଳ ଓ ବରଫାବୃତ ରହେ।

୫୦. ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାଗୁଡ଼ିକ ମେରୁ ଆଡ଼କୁ ଗଲେ କାହିଁକି ଏକାଠି ମିଶିଯାଆନ୍ତି?

ଉତ୍ତର: ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାଗୁଡ଼ିକ ସମାନ୍ତରାଳ ନୁହଁନ୍ତି। ପୃଥିବୀ ଗୋଲାକାର ହୋଇଥିବାରୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ଉତ୍ତର ମେରୁରୁ ବାହାରି ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁରେ ଶେଷ ହେଉଥିବାରୁ, ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା କମିଯାଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ଏକାଠି ମିଶିଯାଆନ୍ତି।

ବିଭାଗ ୬: ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ (୫ଟି ପ୍ରଶ୍ନ)

୫୧. ଅକ୍ଷାଂଶ ଏବଂ ଦ୍ରାଘିମା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ:

• ଅକ୍ଷାଂଶ: ଏଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମକୁ କଳ୍ପିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାକାର ରେଖା। ବିଷୁବ ରେଖାଠାରୁ ମେରୁ ଆଡକୁ ଏଗୁଡ଼ିକର ଦୈର୍ଘ୍ୟ କମି କମି ଯାଏ।

• ଦ୍ରାଘିମା: ଏଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣକୁ କଳ୍ପିତ ଅର୍ଦ୍ଧ-ବୃତ୍ତାକାର ରେଖା। ସମସ୍ତ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ଅଟେ।

୫୨. ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟ ଏବଂ ପ୍ରମାଣ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ:

• ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟ: ଏହା ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥିତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଦ୍ରାଘିମା ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟ ବଦଳିଯାଏ।

• ପ୍ରମାଣ ସମୟ: ଏହା ଏକ ଦେଶ ବା ଅଞ୍ଚଳର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ରାଘିମାକୁ ଆଧାର କରି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ସମଗ୍ର ଦେଶ ପାଇଁ ସମାନ ରହେ।

୫୩. ଉଷ୍ମମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ହିମମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ:

• ଉଷ୍ମମଣ୍ଡଳ: କର୍କଟ ଓ ମକର କ୍ରାନ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳ, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ସିଧା ପଡେ ଓ ପ୍ରବଳ ଗରମ ହୁଏ।

• ହିମମଣ୍ଡଳ: ସୁମେରୁ ବୃତ୍ତରୁ ଉତ୍ତର ମେରୁ ଏବଂ କୁମେରୁ ବୃତ୍ତରୁ ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଅତି ତେର୍ଚ୍ଛା ପଡେ ଓ ପ୍ରବଳ ଶୀତ ହୁଏ।

୫୪. ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ:

• ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ: ବିଷୁବ ରେଖାରୁ ଠାରୁ ଉତ୍ତର ମେରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ପୃଥିବୀର ଅଧା ଅଂଶ। ଏଠାରେ ଭାରତ ଅବସ୍ଥିତ।

• ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ: ବିଷୁବ ରେଖାରୁ ଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ ଅଧା ଅଂଶ। ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ଅବସ୍ଥିତ।

୫୫. ମକର କ୍ରାନ୍ତି ଏବଂ କର୍କଟ କ୍ରାନ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ:

• କର୍କଟ କ୍ରାନ୍ତି: ଏହା ୨୩.୫° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଭାରତର ମଧ୍ୟଭାଗ ଦେଇ ଯାଇଛି।

• ମକର କ୍ରାନ୍ତି: ଏହା ୨୩.୫° ଦକ୍ଷିଣ ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଅଛି।

ବିଭାଗ ୭: ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତର ମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ (୫ଟି ପ୍ରଶ୍ନ)

୫୬. ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ତାପମଣ୍ଡଳ ବିଷୟରେ ସବିଶେଷ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।

ଉତ୍ତର: ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ପଡୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ତାରତମ୍ୟ ଅନୁସାରେ ପୃଥିବୀକୁ ୩ଟି ପ୍ରମୁଖ ତାପମଣ୍ଡଳରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

• ଉଷ୍ମମଣ୍ଡଳ (Torrid Zone): କର୍କଟ କ୍ରାନ୍ତି ଓ ମକର କ୍ରାନ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳ। ଏଠାରେ ବର୍ଷରେ ଅତିକମରେ ଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଧା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରହନ୍ତି। ଏହା ସର୍ବାଧିକ ଉତ୍ତାପ ଗ୍ରହଣ କରେ।

• ସମଶୀତୋଷ୍ଣ ମଣ୍ଡଳ (Temperate Zone): ଉଭୟ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ କ୍ରାନ୍ତି ରେଖା ଏବଂ ମେରୁ ବୃତ୍ତ (ସୁମେରୁ ଓ କୁମେରୁ) ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳ। ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ତେର୍ଚ୍ଛା ପଡୁଥିବାରୁ ଜଳବାୟୁ ଆରାମଦାୟକ ଥାଏ।

• ହିମ ମଣ୍ଡଳ (Frigid Zone): ମେରୁ ବୃତ୍ତରୁ ମେରୁବିନ୍ଦୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ। ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କ୍ଷିତିଜରୁ ଅଧିକ ଉପରକୁ ଉଠନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୀତଳ ଅଞ୍ଚଳ।

୫୭. ସମୟ ଏବଂ ଦ୍ରାଘିମା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝାଇ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର: ସମୟ ଏବଂ ଦ୍ରାଘିମା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗାଣିତିକ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି:

• ପୃଥିବୀ ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ ଘୂରୁଛି। ନିଜ ଅକ୍ଷ ଚାରିପଟେ ଥରେ ଘୂରିବାକୁ (ଅର୍ଥାତ୍ ୩୬୦° ଘୂରିବାକୁ) ଏହାକୁ ୨୪ ଘଣ୍ଟା ଲାଗେ।

• ଏହାର ଅର୍ଥ ପୃଥିବୀ ୧ ଘଣ୍ଟାରେ ୧୫° ଘୂରେ (୩୬୦°/୨୪=୧୫°), ଏବଂ ୧° ଘୂରିବାକୁ ଏହାକୁ ୪ ମିନିଟ୍ ଲାଗେ।

• ମୂଳ ଦ୍ରାଘିମା (ଗ୍ରୀନୱିଚ୍) ରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ ପ୍ରତି ୧° ଦ୍ରାଘିମା ପାଇଁ ସମୟ ୪ ମିନିଟ୍ ଆଗୁଆ ହୁଏ।

• ସେହିପରି ଗ୍ରୀନୱିଚ୍ ରୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଗଲେ ପ୍ରତି ୧° ଦ୍ରାଘିମା ପାଇଁ ସମୟ ୪ ମିନିଟ୍ ପଛୁଆ ହୋଇଯାଏ।

୫୮. ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର ।

ଉତ୍ତର: * ଅକ୍ଷାଂଶର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏଗୁଡ଼ିକ ସମାନ୍ତରାଳ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ କେବେ ଛେଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ବିଷୁବ ରେଖା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅକ୍ଷାଂଶ। ମେରୁ ଆଡକୁ ଏଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମଶଃ ଛୋଟ ହୋଇ ମେରୁଠାରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି।

• ଦ୍ରାଘିମାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ଦ୍ଧବୃତ୍ତାକାର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦ୍ରାଘିମାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ। ଏଗୁଡ଼ିକ ସମାନ୍ତରାଳ ନୁହଁନ୍ତି। ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଦୁଇଟି ଦ୍ରାଘିମା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ଦୂରତା ଥାଏ ଏବଂ ମେରୁ ନିକଟରେ ଏହା କମିଯାଇ ଶୂନ ହୋଇଯାଏ।

୫୯. ଯଦି ଲଣ୍ଡନରେ ଦିନ ୧୨ଟା ବାଜିଛି, ତେବେ ଭାରତରେ ସମୟ କେତେ ହୋଇଥିବ ଏବଂ କାହିଁକି? ଗଣନା କରି ଦର୍ଶାଅ ।

ଉତ୍ତର: ଭାରତରେ ସେହି ସମୟରେ ଅପରାହ୍ନ ୫:୩୦ (ସନ୍ଧ୍ୟା ସାଢ଼େ ୫ଟା) ବାଜିଥିବ।

• ଗଣନା: ଲଣ୍ଡନ (ଗ୍ରୀନୱିଚ୍) ର ଦ୍ରାଘିମା ହେଉଛି ୦°। ଭାରତର ପ୍ରମାଣ ଦ୍ରାଘିମା ହେଉଛି ୮୨.୫° ପୂର୍ବ।

• ଦୁଇଟି ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରାଘିମାର ପାର୍ଥକ୍ୟ = ୮୨.୫°।

• ଆମେ ଜାଣୁ ୧° ପାଇଁ ସମୟର ପାର୍ଥକ୍ୟ ୪ ମିନିଟ୍। ତେଣୁ ୮୨.୫° ପାଇଁ ସମୟର ପାର୍ଥକ୍ୟ = ୮୨.୫ × ୪ = ୩୩୦ ମିନିଟ୍।

• ୩୩୦ ମିନିଟ୍ କୁ ଘଣ୍ଟାରେ ପ୍ରକାଶ କଲେ ୫ ଘଣ୍ଟା ୩୦ ମିନିଟ୍ ହୁଏ। ଯେହେତୁ ଭାରତ ପୂର୍ବରେ ଅଛି, ସମୟ ଆଗୁଆ ହେବ (୧୨ + ୫:୩୦ = ଅପରାହ୍ନ ୫:୩୦)।

୬୦. ଏକ ଗ୍ଲୋବ୍‌ର ଉପଯୋଗିତା ଏବଂ ଏହାର ସୀମାବଦ୍ଧତା (ଅସୁବିଧା) ଆଲୋଚନା କର ।

ଉତ୍ତର:

• ଉପଯୋଗିତା: ଗ୍ଲୋବ୍ ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରତିରୂପ। ଏହା ମହାଦେଶ, ମହାସାଗର ଏବଂ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ଆକୃତି, ଆକାର ଏବଂ ଦିଗ ଦର୍ଶାଏ। ଏହା ସାହାଯ୍ୟରେ ପୃଥିବୀର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ତଥା ଦିନ-ରାତି ହେବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହଜରେ ବୁଝାଇ ହୁଏ।

• ସୀମାବଦ୍ଧତା: ଗ୍ଲୋବ୍‌କୁ ସବୁ ସ୍ଥାନକୁ ବୋହି ନେବା ସହଜ ନୁହେଁ (ଏହା ସ୍ଥାନ ନିଏ)। ଏକ ଛୋଟ ଅଞ୍ଚଳ (ଯେପରିକି ଗୋଟିଏ ସହର ବା ଗାଁ) କୁ ଗ୍ଲୋବ୍ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଦେଖାଇବା ଅସମ୍ଭବ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀକୁ ଏକାଥରକେ ଗ୍ଲୋବ୍‌ରେ ଦେଖିହୁଏ ନାହିଁ।