ଅମ୍ଳୀୟ, କ୍ଷାରୀୟ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ପଦାର୍ଥର ଅନୁସନ୍ଧାନ – Study Material Class 7 ଜିଜ୍ଞାସା
🎉 ଜାତୀୟ ବିଜ୍ଞାନ ଦିବସ ଓ ଏକ କୌତୁହଳର ବିଷୟ
-
📅 ପ୍ରତିବର୍ଷ ଫେବୃଆରୀ ମାସ 28 ତାରିଖରେ ଜାତୀୟ ବିଜ୍ଞାନ ଦିବସ ପାଳିତ ହୁଏ ।
-
🏫 ଏହି ଅବସରରେ ଗୋଟିଏ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଏକ ବିଜ୍ଞାନ ମେଳାର ଆୟୋଜନ କରାଯାଇଥିଲା ।
-
👧👦 ମହେଶ ଏବଂ ଜ୍ୟୋତି ନାମକ ଦୁଇ ଭାଇ-ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ସ୍ଵାଗତ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଧଳା କାଗଜ ଧରି ବିଦ୍ୟାଳୟର ପ୍ରବେଶ ପଥରେ ଠିଆ ହେବାକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା ।
-
🤔 ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଧଳା କାଗଜକୁ ନେଇ କୌତୁହଳ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ।
-
💦 ସେତିକିବେଳେ ଜଣେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସେହି ଧଳା କାଗଜ ଉପରକୁ କିଛି ତରଳ ପଦାର୍ଥ ସିଞ୍ଚନ କରିଥିଲେ ।
-
✨ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବରେ, ସେହି କାଗଜ ଉପରେ ‘ବିସ୍ମୟକର ବିଜ୍ଞାନ ଜଗତକୁ ସ୍ଵାଗତ’ ବାକ୍ୟଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଫୁଟି ଉଠିଥିଲା ।
-
🎨 ଏହାର କାରଣ ଜାଣିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ଆଗ୍ରହୀ ହେଲେ ଏବଂ 'ରଙ୍ଗୀନ ସାମଗ୍ରୀର ପୃଥିବୀ' ନାମକ ଏକ ପ୍ରକଳ୍ପ ଦେଖି କିଛି ମାତ୍ରାରେ ଉତ୍ତର ପାଇଲେ । ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ମିଶି ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଥିବାର ଦେଖି ସେମାନେ ଆଗକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ ।
🔬 2.1 ପ୍ରକୃତି – ଆମ ବିଜ୍ଞାନର ପରୀକ୍ଷାଗାର
🏷️ 2.1.1 ସୂଚକ ଭାବରେ ଲିଟମସ (Litmus as an Indicator)
-
🧪 ଲିଟ୍ମସ୍ (Litmus) ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପଦାର୍ଥ ଯାହା ସୂଚକ ଭାବରେ କାମ କରେ ।
-
🌿 ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଲାଇକେନ୍' (Lichen) ନାମକ ଏକ ଉଦ୍ଭିଦରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ ।
-
💧 ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରକାରରେ ମିଳିଥାଏ: (1) ଦ୍ରବଣ ଆକାରରେ ଏବଂ (2) କାଗଜ ପଟି ଆକାରରେ ।
-
🟥 🟦 ଲିଟ୍ମସ୍ କାଗଜ ଦୁଇଟି ରଙ୍ଗରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥାଏ: ଲାଲ୍ (Red) ଏବଂ ନୀଳ (Blue) ।
-
ସୂଚକର ସଂଜ୍ଞା: ଯେହେତୁ ଅମ୍ଳୀୟ ଓ କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଲିଟ୍ମସ୍ ର ରଙ୍ଗ ବଦଳିଯାଏ, ତେଣୁ ତାହାକୁ ଅମ୍ଳ-କ୍ଷାର ସୂଚକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
-
ଅନ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ଓ କୃତ୍ରିମ (ବିଜ୍ଞାନାଗାରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ) ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ସୂଚକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ।
💡 ଲାଇକେନ୍ (Lichen) ବିଷୟରେ କିଛି ତଥ୍ୟ: ଲାଇକେନ୍ ହେଉଛି ଦୁଇଟି ଜୀବ ଅର୍ଥାତ୍ ଶୈବାଳ ଓ କବକର ସଂଯୋଗରୁ ସୃଷ୍ଟି । ଏମାନେ ନିର୍ମଳ ବାୟୁ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ଗଛ ଏବଂ ପଥର ଉପରେ ବଢ଼ିଥାନ୍ତି ।
🧪 କାର୍ଯ୍ୟ 2.1: ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା (ନମୁନା ପରୀକ୍ଷଣ)
ବିଭିନ୍ନ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ନେଇ ନୀଳ ଏବଂ ଲାଲ ଲିଟମସ୍ କାଗଜରେ ସେଗୁଡିକର ପ୍ରଭାବ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ।
ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ:
-
ବିଭିନ୍ନ ନମୁନା ସଂଗ୍ରହ କର (ଯଥା: ଲେମ୍ବୁରସ, ସାବୁନ୍ ପାଣି, ଚୂନପାଣି ଇତ୍ୟାଦି) ।
-
ଗୋଟିଏ ନୀଳ ଲିଟମସ କାଗଜକୁ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡରେ କାଟି ଧଳା ଟାଇଲ ଉପରେ ରଖ ।
-
ଡ୍ରପର ସାହାଯ୍ୟରେ ଦ୍ରବଣକୁ ଲିଟମସ କାଗଜ ଉପରେ ବୁନ୍ଦା ବୁନ୍ଦା କରି ପକାଅ ଏବଂ ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର ।
-
ଏହି ସମାନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଲାଲ ଲିଟମସ କାଗଜ ସହିତ ମଧ୍ୟ କର ଏବଂ ନିମ୍ନ ସାରଣୀରେ ଲିପିବଦ୍ଧ କର ।
👨🔬 ଚୂନପାଣି କିପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବେ? (Preparation of Lime Water): କିଛି ଚୂନ ନେଇ ପାଣିରେ ଭଲ ଭାବରେ ଗୋଳାଅ ଏବଂ ପ୍ରାୟ ଏକ ଘଣ୍ଟା ସ୍ଥିର ଭାବରେ ରଖିଦିଅ । ତା'ପରେ ଏହାକୁ ଛାଣିଦିଅ। ବାହାରିଥିବା ସ୍ୱଚ୍ଛ ପାଣି ହେଉଛି ଚୂନପାଣି । ଏହାର ରାସାୟନିକ ନାମ ହେଉଛି କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ।
📊 ସାରଣୀ 2.1: ନୀଳ ଓ ଲାଲ ଲିଟମସ କାଗଜ ବ୍ୟବହାର କରି ନମୁନାର ପ୍ରକୃତି ପରୀକ୍ଷା
| କ୍ରମିକ ନମ୍ବର | ନମୁନା ପଦାର୍ଥର ନାମ | ନୀଳ ଲିଟମସ କାଗଜର ରଙ୍ଗ | ଲାଲ ଲିଟମସ କାଗଜର ରଙ୍ଗ |
| 1 | ଲେମ୍ବୁ ରସ | ଲାଲ୍ (Red) | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ |
| 2 | ସାବୁନ ପାଣି | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ | ନୀଳ (Blue) |
| 3 | ଅଁଳା ରସ | ଲାଲ୍ (Red) | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ |
| 4 | ତେନ୍ତୁଳି ରସ | ଲାଲ୍ (Red) | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ |
| 5 | ଭିନେଗାର | ଲାଲ୍ (Red) | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ |
| 6 | ବେକିଙ୍ଗ ସୋଡ଼ାର ଦ୍ରବଣ | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ | ନୀଳ (Blue) |
| 7 | ଚୂନ ପାଣି | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ | ନୀଳ (Blue) |
| 8 | କଳ ପାଣି | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ |
| 9 | ଲୁଗା ସଫା ପାଉଡ଼ର ଦ୍ରବଣ | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ | ନୀଳ (Blue) |
| 10 | ଚିନି ପାଣି | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ |
| 11 | ଲୁଣ ପାଣି | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ | ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ |
📑 ନମୁନା ଗୁଡ଼ିକର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଓ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Analysis & Classification)
ଉପରୋକ୍ତ ପରୀକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ସମସ୍ତ ନମୁନାକୁ 3 ଟି ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
-
ଭାଗ 'କ' (ଅମ୍ଳୀୟ ପଦାର୍ଥ): ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ନୀଳ ଲିଟ୍ମସ୍ କାଗଜକୁ ଲାଲ୍ କରିଦିଏ ତାହା ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତିର ।
-
ଉଦାହରଣ: ଲେମ୍ବୁରସ, ଅଁଳା ରସ, ତେନ୍ତୁଳି ପାଣି ଓ ଭିନେଗାର । ଏଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତିର ଅଟନ୍ତି ।
-
-
ଭାଗ 'ଖ' (କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥ): ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଲାଲ ଲିଟ୍ମସ୍ କାଗଜକୁ ନୀଳ କରିଦିଏ ତାହା କ୍ଷାରୀୟ ପ୍ରକୃତିର ।
-
ଉଦାହରଣ: ସାବୁନ ଦ୍ରବଣ, ବେକିଙ୍ଗ ସୋଡ଼ାର ଦ୍ରବଣ, ଚୂନ ପାଣି ଓ ଲୁଗା ସଫା ପାଉଡର । ଏଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷାରୀୟ ପ୍ରକୃତିର ଅଟନ୍ତି ।
-
-
ଭାଗ 'ଗ' (ନିରପେକ୍ଷ ପଦାର୍ଥ): ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଉଭୟ ନୀଳ ଓ ଲାଲ ଲିଟମସ କାଗଜ ଉପରେ କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ପକାଏ ନାହିଁ (ରଙ୍ଗ ବଦଳାଏ ନାହିଁ) ।
-
ଉଦାହରଣ: କଳ ପାଣି, ଚିନି ପାଣି ଓ ଲୁଣ ପାଣି । ଏହି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳୀୟ ବା କ୍ଷାରୀୟ ନୁହଁନ୍ତି, ତେଣୁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନିରପେକ୍ଷ (Neutral) ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ ।
-
ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଅଧ୍ୟୟନ ନୋଟ୍ଟି ତୁମ ପୁସ୍ତକର ପୃଷ୍ଠା ୫ ରୁ ୯ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି। ଆସ ଏହି ମଜାଦାର ବିଜ୍ଞାନ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶିଖିବା!
👅 କାର୍ଯ୍ୟ 2.2: ସ୍ୱାଦ ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶରୁ ପଦାର୍ଥର ପ୍ରକୃତି ଚିହ୍ନଟ
ଆମେ ଖାଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥର ସ୍ୱାଦରୁ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତି (ଅମ୍ଳୀୟ ବା କ୍ଷାରୀୟ) ବିଷୟରେ ଜାଣିପାରିବା।
-
🍋 ଅମ୍ଳୀୟ ପଦାର୍ଥ (Acidic Substances): ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥର ସ୍ବାଦ ଖଟା, ସେଗୁଡ଼ିକରେ ଅମ୍ଳ ରହିଛି ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତିର ଅଟନ୍ତି ।
-
🧼 କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥ (Basic Substances): କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ହାତରେ ଘଷିଲେ (ଯଥା ବେକିଂ ସୋଡ଼ା ଦ୍ରବଣ) ସାବୁନ ସଦୃଶ ଚିକ୍କଣ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱାଦ ସାଧାରଣତଃ ପିତା ବା କଷା ଲାଗେ ।
⚠️ ସତର୍କତା: ସବୁ ପିତା ଦ୍ରବ୍ୟ କ୍ଷାରୀୟ ନୁହେଁ (ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ: କଲରାର ସ୍ଵାଦ ପିତା କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ କ୍ଷାରୀୟ ଗୁଣ ନଥାଏ) । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ କାହାକୁ ନ ପଚାରି ବା ଜାଣି ନଥିବା କୌଣସି ପଦାର୍ଥକୁ କେବେବି ପାଟିରେ ଲଗାଇବା ବା ଚାଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
🍓 ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ ସେଥିରେ ଥିବା ଅମ୍ଳର ନାମ
ନିମ୍ନଲିଖିତ ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାକୃତିକ ଅମ୍ଳ ରହିଥାଏ ଆସ ଜାଣିବା:
-
🍊 କମଳା ଏବଂ ଲେମ୍ବୁ: ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ।
-
🟢 ଅଁଳା: ଆସକରବିକ୍ ଅମ୍ଳ ବା ଭିଟାମିନ୍-C (ଏହା ସହିତ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ମଧ୍ୟ ଥାଏ) ।
-
🥭 ଆମ୍ବ, ତେନ୍ତୁଳି, ଅଙ୍ଗୁର: ଟାର୍ଟାରିକ୍ ଅମ୍ଳ ।
-
🍅 ଟମାଟୋ (ବିଲାତି ବାଇଗଣ): ଅକ୍ସାଲିକ୍ ଅମ୍ଳ ଏବଂ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ।
🌹 2.1.2 ସୂଚକ ଭାବରେ ଲାଲ ଗୋଲାପ (Red Rose as an Indicator)
ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ନଥିଲେ ଆମେ ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଫୁଲକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସୂଚକ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବା ।
🧪 କାର୍ଯ୍ୟ 2.3: ଗୋଲାପ ରସ (ନିଷ୍କର୍ଷକ) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା
-
ଗୋଲାପ ଫୁଲର କିଛି ପାଖୁଡ଼ା ସଂଗ୍ରହ କରି ପାଣିରେ ଭଲ ଭାବରେ ଧୋଇଦିଅ ।
-
ହେମଦସ୍ତା ସାହାଯ୍ୟରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଚି ଏକ କାଚ ପାତ୍ରରେ ରଖ ।
-
ସେଥିରେ କିଛି ଗରମ ପାଣି ଢ଼ାଳି 5-10 ମିନିଟ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୋଡ଼ାଇ ରଖ ।
-
ପାଣିଟି ରଙ୍ଗୀନ ହେବା ପରେ ତାକୁ ଛାଣି ଦିଅ। ଏହି ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ ଏବେ ଅମ୍ଳ-କ୍ଷାର ସୂଚକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ ।
🔬 ପରୀକ୍ଷଣର ଫଳାଫଳ (କାର୍ଯ୍ୟ 2.4):
-
🔴 ଅମ୍ଳୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ପ୍ରଭାବ: ଲେମ୍ବୁ ରସ ଭଳି ଅମ୍ଳୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ଏହି ଗୋଲାପ ରସ ମିଶାଇଲେ ଦ୍ରବଣଟି ଲାଲ୍ ବା ଗାଢ଼ ଗୋଲାପୀ (Magenta) ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରେ ।
-
🟢 କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ପ୍ରଭାବ: ସାବୁନ ପାଣି ଭଳି କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ଗୋଲାପ ରସ ମିଶାଇଲେ ଏହା ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ ।
-
⚪ ନିରପେକ୍ଷ ଦ୍ରବଣରେ ପ୍ରଭାବ: ନିରପେକ୍ଷ ପଦାର୍ଥରେ (ଯଥା: ଲୁଣ ପାଣି ବା ଚିନି ପାଣି) ଏହାର ରଙ୍ଗରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସେ ନାହିଁ ।
🌺 ଗୋଲାପ ବ୍ୟତୀତ ଗୋଲାପୀ କୋବି, ବିଟ୍, ଜାମୁକୋଳି ଏବଂ ଲାଲ୍ ମନ୍ଦାରକୁ ମଧ୍ୟ ଅମ୍ଳ-କ୍ଷାର ସୂଚକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇ ପାରିବ ।
🌸 ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ତଥ୍ୟ: ହାଇଡ୍ରାଙ୍ଗିଆ (Hydrangea) ଗଛ
ହାଇଡ୍ରାଙ୍ଗିଆ (Hydrangea) ହେଉଛି ଏକ ସୁନ୍ଦର ଗଛ ଯାହାକି ହିମାଳୟର ଥଣ୍ଡା ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଗଛର ଏକ ବିଶେଷତ୍ବ ଅଛି: ମାଟିର ପ୍ରକୃତି (Soil Nature) ଅନୁସାରେ ଏହି ଗଛର ଫୁଲ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରେ ।
-
ମାଟି ଅମ୍ଳୀୟ ଥିଲେ, ଏଥିରେ ନୀଳ ରଙ୍ଗର (Blue) ଫୁଲ ଫୁଟେ ।
-
ମାଟି କ୍ଷାରକୀୟ ଥିଲେ, ଏଥିରେ ଗୋଲାପି ବା ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର (Pink/Red) ଫୁଲ ଫୁଟେ ।
🟡 2.1.3 ସୂଚକ ଭାବରେ ହଳଦୀ (Turmeric as an Indicator)
ଆମ ରୋଷେଇ ଘରେ ଥିବା ହଳଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ସୂଚକ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବା ।
📝 କାର୍ଯ୍ୟ 2.5: ହଳଦୀ କାଗଜ ପଟି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା
-
ଗୋଟିଏ ପାତ୍ରରେ ଏକ ଚାମଚ ହଳଦୀ ଗୁଣ୍ଡ ନେଇ ସେଥିରେ ଅଳ୍ପ ପାଣି ମିଶାଇ ଏକ ପେଷ୍ଟ ତିଆରି କର ।
-
ଏକ ଫିଲ୍ଟର କାଗଜକୁ ସେହି ହଳଦୀ ପେଷ୍ଟରେ ଭଲ ଭାବେ ବୁଡାଇ ରଖ ।
-
ତା’ପରେ ଫିଲ୍ଟର କାଗଜକୁ ବାହାର କରି ଶୁଖାଅ ଏବଂ ସେହି ହଳଦିଆ କାଗଜକୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡରେ କାଟି ପଟି (Strips) ପ୍ରସ୍ତୁତ କର । ଏହା ହେଲା ତୁମର 'ହଳଦୀ କାଗଜ' ।
🔬 ପରୀକ୍ଷଣର ଫଳାଫଳ: ଏହି ହଳଦୀ କାଗଜ ଉପରେ ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦ୍ରବଣ ପକାଇବ, ନିମ୍ନଲିଖିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବ:
-
🔴 କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥରେ ପ୍ରଭାବ: କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣ (ଯଥା: ସାବୁନ ପାଣି, ଚୂନ ପାଣି) ପକାଇଲେ ହଳଦିଆ କାଗଜଟି ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
-
🟡 ଅମ୍ଳୀୟ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ପଦାର୍ଥରେ ପ୍ରଭାବ: ଅମ୍ଳୀୟ (ଯଥା: ଲେମ୍ବୁରସ) କିମ୍ବା ନିରପେକ୍ଷ ଦ୍ରବଣ ପକାଇଲେ ହଳଦୀ କାଗଜର ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ନାହିଁ (ଏହା ହଳଦିଆ ହିଁ ରହେ) । ଏଣୁ ହଳଦୀ କାଗଜ କେବଳ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥ ଚିହ୍ନଟ ପାଇଁ ଭଲ କାମ କରେ ।
💡 ଦୈନନ୍ଦିନ ଉଦାହରଣ: ବେଳେବେଳେ ଧଳା ସାର୍ଟରେ ତରକାରୀ (ଯେଉଁଥିରେ ହଳଦୀ ଥାଏ) ଦାଗ ଲାଗିଗଲେ, ତାକୁ ଛଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ସାବୁନ ଘଷିଲେ ତାହା ହଠାତ୍ ଲାଲ୍ ହୋଇଯାଏ। କାରଣ ସାବୁନରେ କ୍ଷାରକୀୟ ଗୁଣ ରହିଛି ।
ଏହିପରି ଭାବରେ ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ସାଧାରଣ ଜିନିଷରୁ ଆମେ ବିଜ୍ଞାନର ଅନେକ ମଜାଦାର ତଥ୍ୟ ଶିଖିପାରିବା!
👃 ଘ୍ରାଣସୂଚକ ପଦାର୍ଥ (Olfactory Indicators)
ଆମେ ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଅମ୍ଳ ଏବଂ କ୍ଷାର ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଶିଖିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏପରି କିଛି ପଦାର୍ଥ ଅଛି ଯାହାର ଗନ୍ଧ (Smell) ଅମ୍ଳୀୟ ବା କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ମିଶିଲେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ । ଏଗୁଡିକୁ ଘ୍ରାଣସୂଚକ ବା Olfactory Indicators କୁହାଯାଏ ।
କାର୍ଯ୍ୟ 2.6: ପିଆଜର ଗନ୍ଧ ପରୀକ୍ଷା
-
କଟା ପିଆଜ ସହ କିଛି ପରିଷ୍କାର କପଡ଼ା ବା ଫିଲ୍ଟର କାଗଜକୁ ଏକ ବନ୍ଦ ପାତ୍ରରେ ରାତିସାରା ରଖ ।
-
ପରଦିନ ସେହି କପଡ଼ା ଖଣ୍ଡର ଗନ୍ଧ ପରୀକ୍ଷା କର ।
-
ଏକ କପଡ଼ା ଖଣ୍ଡ ଉପରେ ତେନ୍ତୁଳି ପାଣି (ଅମ୍ଳ) ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଉପରେ ବେକିଂ ସୋଡ଼ା ଦ୍ରବଣ (କ୍ଷାର) ପକାଅ ।
-
ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବ ଯେ କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣ ପକାଇବା ଦ୍ୱାରା ପିଆଜର ଗନ୍ଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳିଯାଏ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅମ୍ଳୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ଗନ୍ଧ ରହିଥାଏ ।
💡 ଏକ ମଜାଦାର ଉଦାହରଣ: ଗୁରୁପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଅବସରରେ ଅଶ୍ୱିନୀ ହଳଦୀ ପେଷ୍ଟ ଲଗାଯାଇଥିବା ଏକ ଧଳା କାଗଜରେ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ ବାର୍ତ୍ତା ଲେଖିଥିଲା । ସେ ଲେଖିବା ପାଇଁ ସାବୁନ ପାଣି (କ୍ଷାର) ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲା ଯାହାଦ୍ୱାରା ହଳଦିଆ କାଗଜ ଉପରେ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ଅକ୍ଷର ଫୁଟି ଉଠିଥିଲା ।
👨🔬 ଜଣେ ମହାନ୍ ବୈଜ୍ଞାନିକ: ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟ
-
ଆଧୁନିକ ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନର ଜନକ: ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ ଆଧୁନିକ ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନର ଜନକ କୁହାଯାଏ ।
-
ଗବେଷଣା ଓ ଯୋଗଦାନ: ସେ ଆମେରିକାରୁ ଡକ୍ଟରେଟ୍ ଉପାଧି ହାସଲ କରି ଭାରତରେ ବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରସାର ପାଇଁ କାମ କରିଥିଲେ । 1901 ମସିହାରେ ସେ ଭାରତରେ ଏକ ଔଷଧ କମ୍ପାନୀ (Pharmaceutical Company) ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ।
-
ମାତୃଭାଷାରେ ଶିକ୍ଷା: ଜଣେ ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ ଭାବରେ ସେ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନିଜ ମାତୃଭାଷାରେ ବିଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ ।
⚖️ 2.2 ଅମ୍ଳୀୟ ପଦାର୍ଥ ସହ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥ ମିଶିଲେ କ’ଣ ହୁଏ? (Neutralization Reaction)
ଯେତେବେଳେ ଏକ ଅମ୍ଳୀୟ ଦ୍ରବଣକୁ ଏକ କ୍ଷାରକୀୟ ଦ୍ରବଣ ସହ ମିଶାଯାଏ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରର ପ୍ରଭାବକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତି। ଏହାକୁ ନିରପେକ୍ଷୀକରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Neutralization Reaction) କୁହାଯାଏ ।
କାର୍ଯ୍ୟ 2.7: ନିରପେକ୍ଷୀକରଣ ପରୀକ୍ଷା
-
ଲେମ୍ବୁ ରସରେ ପାଣି ଏବଂ ନୀଳ ଲିଟମସ୍ ଦ୍ରବଣ ମିଶାଇଲେ ତାହା ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରେ ।
-
ସେଥିରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚୂନ ପାଣି (କ୍ଷାର) ପକାଇଲେ ଏହା ପୁଣିଥରେ ନୀଳ ରଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଚୂନପାଣି ଅମ୍ଳର ପ୍ରଭାବକୁ ନିରପେକ୍ଷ କରିଦେଲା ।
🧪 ରାସାୟନିକ ସୂତ୍ର: ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ସବୁବେଳେ ତାପ ନିର୍ଗତ ହେବା ସହିତ ଲୁଣ ଏବଂ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଅମ୍ଳ + କ୍ଷାରକ ➔ ଲୁଣ + ଜଳ + ତାପ
🌍 2.3 ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ନିରପେକ୍ଷୀକରଣ
ନିରପେକ୍ଷୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆମର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଅନେକ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କରିଥାଏ:
1. ପିମ୍ପୁଡ଼ି କାମୁଡ଼ା (Ant Bite Treatment)
-
🐜 ନାଲି ପିମ୍ପୁଡ଼ି କାମୁଡ଼ିଲେ ତାହା ଆମ ଚର୍ମ ଭିତରକୁ ଏକ ଅମ୍ଳୀୟ ପଦାର୍ଥ (ଫର୍ମିକ୍ ଅମ୍ଳ) ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଜ୍ୱାଳା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ ।
-
🩹 ଏହାର ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ସେହି ସ୍ଥାନରେ କ୍ଷାରୀୟ ପ୍ରକୃତିର ବେକିଂ ସୋଡ଼ା ଘସିଦେଲେ ଅମ୍ଳର ପ୍ରଭାବ ନିରପେକ୍ଷ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଆରାମ ମିଳେ ।
2. ମୃତ୍ତିକା ଉପଚାର (Soil Treatment)
-
🌱 ଜମିରେ ଅତ୍ୟଧିକ ରାସାୟନିକ ସାର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦ୍ୱାରା ମାଟି ଅମ୍ଳୀୟ ହୋଇଯାଏ ଓ ଗଛ ଭଲ ବଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ । ଏହାର ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ଚାଷୀମାନେ ମାଟିରେ ଚୂନ (Quicklime - ଏକ କ୍ଷାର) ମିଶାନ୍ତି ।
-
🍂 ଯଦି ମାଟି କ୍ଷାରୀୟ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେଥିରେ ଜୈବିକ ଖତ ବା କମ୍ପୋଷ୍ଟ ମିଶାଯାଏ, ଯାହା ଅମ୍ଳ ଯୋଗାଇ କ୍ଷାରୀୟ ଗୁଣକୁ ପ୍ରଶମିତ କରେ ।
3. କଳକାରଖାନା ଆବର୍ଜନା (Factory Waste)
-
🏭 କଳକାରଖାନାରୁ ବାହାରୁଥିବା ଆବର୍ଜନା ସାଧାରଣତଃ ଅମ୍ଳୀୟ ହୋଇଥାଏ ।
-
🐟 ଏଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ ନଦୀ ବା ହ୍ରଦରେ ମିଶିଲେ ମାଛ ଓ ଜଳଜ ଜୀବ ମରିଯାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହାକୁ ନଦୀକୁ ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥ ମିଶାଇ ନିରପେକ୍ଷ (Neutralize) କରାଯିବା ଉଚିତ ।
📌 ସଂକ୍ଷେପରେ (Summary of the Chapter)
-
ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଅମ୍ଳୀୟ, କ୍ଷାରୀୟ ଏବଂ ନିରପେକ୍ଷ ପଦାର୍ଥ ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ ।
-
ପ୍ରାକୃତିକ ସୂଚକ ଭାବରେ ଲାଇକେନ, ଲାଲଗୋଲାପ, ହଳଦୀ ଇତ୍ୟାଦି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
-
ଅମ୍ଳ ନୀଳ ଲିଟମସକୁ ଲାଲ୍ ଏବଂ କ୍ଷାରକ ଲାଲ୍ ଲିଟମସକୁ ନୀଳ କରିଦିଏ ।
-
ଲାଲ ଗୋଲାପ ରସ ଅମ୍ଳୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ଗାଢ଼ ଲାଲ୍ ଏବଂ କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ହୁଏ ।
-
ହଳଦୀ କାଗଜ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥରେ ଲାଲ୍ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅମ୍ଳ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ପଦାର୍ଥରେ ହଳଦିଆ ରହେ ।
-
ନିରପେକ୍ଷୀକରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଲବଣ, ଜଳ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ସହ ତାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
💡 ଅଧିକ ଜାଣିବା (Did You Know?)
-
🥚 ଅଣ୍ଡା ଖୋଳ ବା ମାର୍ବଲ୍ ପଥର ଉପରେ ଭିନେଗାର (ଏକ ଅମ୍ଳ) ପକାଇଲେ ସେଥିରୁ ଭୁରୁ ଭୁରୁ ହୋଇ ଗ୍ୟାସ୍ ଫୋଟକା (Bubbles) ବାହାରିଥାଏ ।
-
🧼 କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେହି ଅଣ୍ଡା ଖୋଳ ଉପରେ ସାବୁନ ପାଣି (ଏକ କ୍ଷାର) ପକାଇବ, ତେବେ ସେଥିରୁ କୌଣସି ଫୋଟକା ବାହାରିବ ନାହିଁ । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ କେବଳ ଅମ୍ଳ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ।