ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁର ଦୁନିଆ – Study Material Class 7 ଜିଜ୍ଞାସା
🏡 ୧. ଉପକ୍ରମ: କମାରଶାଳା ପରିଦର୍ଶନ (A Visit to the Blacksmith)
ମାନସ ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ଦୁଇ ଜଣ ସପ୍ତମ ଶ୍ରେଣୀର ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ। ବିଦ୍ୟାଳୟର ଏକ ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ସେମାନେ ଧାତୁ କାରିଗରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ନିକଟସ୍ଥ ଏକ ଗାଁର କମାରଶାଳା (Blacksmith's workshop) କୁ ଯାଇଥିଲେ।
-
👴 ସୁଦର୍ଶନ ମଉସା (The Blacksmith): ସେ ଜଣେ କାରିଗର ଯିଏକି ଲୁହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଆମର ନିତିଦିନିଆ ଦରକାରୀ ଜିନିଷ ଯଥା— କଟୁରୀ, କୁରାଢ଼ି, ଦାଆ, ହାତୁଡ଼ି, ଶାବଳ, କୋଦାଳ ଓ ପନିକି ଇତ୍ୟାଦି ତିଆରି କରନ୍ତି।
-
🔥 ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଏହି ସବୁ ଉପକରଣ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ସେ କୋଇଲା (Coal) କୁ ଜାଳେଣି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଲୁହାକୁ ଚୁଲ୍ଲୀରେ ଗରମ କରି ତାହା ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗ ହୋଇଗଲେ (ନରମ ହୋଇଗଲେ), ସେ ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟି ପିଟି ନିଜ ଇଚ୍ଛା ମୁତାବକ ଆକାର (ଯଥା କୁରାଢ଼ି ଆକୃତି) ଦିଅନ୍ତି।
-
🪵 ବେଣ୍ଟ (Handle): ଧରିବା ପାଇଁ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକର ବେଣ୍ଟ ସାଧାରଣତଃ କାଠ (Wood) ରେ ତିଆରି କରାଯାଏ।
🧪 4.1 ପଦାର୍ଥଗୁଡିକର ଧର୍ମ (Properties of Materials)
ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର ନୁହଁନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣ ବା ଧର୍ମ ଅଲଗା ଅଲଗା ହୋଇଥାଏ। ଆସ ପରୀକ୍ଷା କରି ଦେଖିବା!
✨ 4.1.1 ନମନୀୟତା ଓ ଧାତବ ଦୀପ୍ତି (Malleability & Metallic Luster)
କିଛି ବସ୍ତୁକୁ ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟିଲେ କ'ଣ ହୁଏ? ତାହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆମେ ତମ୍ବା, ଆଲୁମିନିୟମ, ଲୁହା କଣ୍ଟା, କୋଇଲା, ଗନ୍ଧକ ଓ କାଠ ଖଣ୍ଡକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା।
📊 ସାରଣୀ: ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁର ବାହ୍ୟରୂପ, କଠିନତା ଏବଂ ହାତୁଡିରେ ପିଟିବାର ପ୍ରଭାବ
| Sl No. | ବସ୍ତୁ ବା ସାମଗ୍ରୀ | ବାହ୍ୟରୂପ (Shiny/Dull) | କଠିନତା (Hard/Soft) | ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟିବାର ପ୍ରଭାବ (Flattens/Breaks) |
| 1 | ତମ୍ବା ତାର (Copper) | ✨ ଉଜ୍ଜ୍ବଳ (Shiny) | ଶକ୍ତ | 📏 ଚେପ୍ଟା ହୋଇଯାଏ (Flattens) |
| 2 | ଆଲୁମିନିୟମ୍ (Aluminum) | ✨ ଉଜ୍ଜ୍ବଳ (Shiny) | ଶକ୍ତ | 📏 ଚେପ୍ଟା ହୋଇଯାଏ (Flattens) |
| 3 | ଲୁହା କଣ୍ଟା (Iron) | ✨ ଉଜ୍ଜ୍ବଳ (Shiny) | ଶକ୍ତ | 📏 ଚେପ୍ଟା ହୋଇଯାଏ (Flattens) |
| 4 | କୋଇଲା ଖଣ୍ଡ (Coal) | 🌑 ଅନୁଜ୍ଜ୍ବଳ (Dull) | ନରମ | 💥 ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ (Breaks) |
| 5 | ଗନ୍ଧକ ଖଣ୍ଡ (Sulfur) | 🌑 ଅନୁଜ୍ଜ୍ବଳ (Dull) | ନରମ | 💥 ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ (Breaks) |
| 6 | କାଠ ଖଣ୍ଡ (Wood) | 🌑 ଅନୁଜ୍ଜ୍ବଳ (Dull) | ଶକ୍ତ | ଚେପ୍ଟା ହୁଏନାହିଁ କି ସହଜରେ ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ |
📝 ପରୀକ୍ଷାରୁ ମିଳିଥିବା ମୁଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Key Conclusions):
-
🌟 ଧାତବ ଔଜ୍ଜଲ୍ୟ (Metallic Luster): ତମ୍ବା, ଲୁହା, ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଆଦି ପଦାର୍ଥ ଚକ୍ମକ୍ କରନ୍ତି। ଧାତୁଗୁଡିକର ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ବଳତାକୁ ଧାତବ ଦୀପ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଧାତୁ (Metals)।
-
🪨 ଅଧାତୁ (Non-metals): କୋଇଲା ଓ ଗନ୍ଧକ ଉଜ୍ଜ୍ବଳ ନୁହଁନ୍ତି ଏବଂ ଧାତୁ ପରି ଶକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧାତୁ କୁହାଯାଏ।
-
🔨 ନମନୀୟତା (Malleability): ପଦାର୍ଥର ଯେଉଁ ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ଏହାକୁ ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟି ଚେପ୍ଟା ବା ପତଳା ଚଦର (Thin sheets) ରେ ପରିଣତ କରିହୁଏ, ତାହାକୁ ନମନୀୟତା କୁହନ୍ତି।
-
ସୁନା (Gold) ଓ ରୁପା (Silver) ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ନମନୀୟ ଧାତୁ!
-
ମିଠା ଉପରେ ଥିବା ରୁପାର ପତଳା ଆବରଣ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ୟାକ୍ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଆଲୁମିନିୟମ ଫଏଲ୍ (Foil), ଏହି ନମନୀୟତା ଗୁଣର ଉଦାହରଣ ଅଟେ।
-
-
💥 ଭଙ୍ଗୁର (Brittle): କୋଇଲା କିମ୍ବା ଗନ୍ଧକକୁ ପିଟିଲେ ତାହା ଚେପ୍ଟା ନହୋଇ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏ। ଏମାନଙ୍କୁ ଭଙ୍ଗୁର ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ।
💡 Study Trick!
How to remember Malleability?
Malleability starts with M, and so does Mallet (Hammer). So, it's the property of being beaten by a hammer into sheets!
🚨 ବ୍ୟତିକ୍ରମ: ସବୁ ଧାତୁ ଶକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି! (Exceptions in Metals)
ସାଧାରଣତଃ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ କଠିନ, କିନ୍ତୁ ବିଜ୍ଞାନରେ କିଛି ମଜାଦାର ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଅଛି:
-
🔪 ସୋଡିୟମ୍ (Sodium) ଏବଂ ପୋଟାସିୟମ୍ (Potassium): ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଏତେ ନରମ ଯେ ଏମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ଏକ ଛୁରୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ସହଜରେ କାଟି ପାରିବ!
-
🌡️ ପାରଦ (Mercury): ଏହା ଏକମାତ୍ର ଧାତୁ ଯାହା ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ (Room temperature) ତରଳ (Liquid) ଅବସ୍ଥାରେ ମିଳିଥାଏ। ଥର୍ମୋମିଟର (Thermometer) ଭିତରେ ଚକ୍ ମକ୍ କରୁଥିବା ତରଳ ପଦାର୍ଥଟି ହେଉଛି ପାରଦ।
🏺 ସାମଗ୍ରିକ ଅବଲୋକନ (Holistic Lens): ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାରେ ଲୁହାର ପ୍ରଭାବ
ଇତିହାସ ପୃଷ୍ଠାରୁ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ପାଉ ଯେ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା (Harappan Civilization) ର ଲୋକମାନେ ତମ୍ବା (Copper) ଏବଂ ସୁନା (Gold) ର ବ୍ୟବହାର ଜାଣିଥିଲେ। ସେମାନେ ଏଥିରେ ବାସନକୁସନ ଓ ଅଳଙ୍କାର ତିଆରି କରୁଥିଲେ।
କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଲୁହାର ବ୍ୟବହାର ଜାଣି ନଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ଲୁହା (Iron) ର ଆବିଷ୍କାର ହେଲା, ସଭ୍ୟତାରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା। ଲୁହା ଅଧିକ ଶକ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଥୁରୁ ତିଆରି ଲଙ୍ଗଳ (ହଳ) ଭଳି କୃଷି ଉପକରଣ ବହୁତ ଉନ୍ନତ ଥିଲା ଯାହା କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିପ୍ଳବ ଆଣିଥିଲା।
🧵 4.1.2 ତନ୍ୟତା (Ductility)
ଆମ ଘରେ ଥିବା ବୈଦ୍ୟୁତିକ ତାର, କାନଫୁଲ, ହାର ବା ଗୀଟାର/ଭାଓଲିନ୍ ର ତାର କେଉଁଥିରେ ତିଆରି? ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ଧାତୁରେ ତିଆରି।
-
📏 ସଂଜ୍ଞା (Definition): ଧାତୁକୁ ଟାଣି ସରୁ ତାର (Wires) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାର ଗୁଣକୁ ତନ୍ୟତା (Ductility) କହନ୍ତି।
-
କେବଳ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ତନ୍ୟ ହୋଇଥାଆନ୍ତି। ଅଧାତୁ (ଯଥା କୋଇଲା ବା ଗନ୍ଧକ) ରୁ ତାର ତିଆରି କରାଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ।
-
🥈 ଓଡ଼ିଶାର ଗର୍ବ: ରୁପାର ଏହି ତନ୍ୟତା ଗୁଣକୁ ଆଧାର କରି ଆମ ରାଜ୍ୟର କଟକ (Cuttack) ସହରରେ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ତାରକସି ଶିଳ୍ପ (Silver Filigree) ଗଢ଼ି ଉଠିଛି।
🖼️ Name of the Image: ଜଣେ ଝିଅ ଦୁଇଟି କଥା କହୁଛି: ପ୍ରଥମଟି ସୁନାର ତନ୍ୟତା ବିଷୟରେ ଏବଂ ଦ୍ଵିତୀୟଟି ଧାତବ ତାରରୁ ତିଆରି ଚା' ଛଣା ବିଷୟରେ।
😲 ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ତଥ୍ୟ (Mind-Blowing Fact)!ସୁନା ଏତେ ତନ୍ୟ (Ductile) ଯେ, କେବଳ 1 ଗ୍ରାମ୍ ସୁନାରୁ ପ୍ରାୟ 2 କିଲୋମିଟର ଲମ୍ବା ତାର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇପାରିବ!
🔔 4.1.3 ଧାତୁର ନିନାଦତା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ (Sonority and Other Properties)
ଗତ ଅଧ୍ୟାୟରୁ ଆମେ ଜାଣିଲେ ଯେ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ନମନୀୟ ଏବଂ ତନ୍ୟ। କିନ୍ତୁ କୋଇଲା ବା ଗନ୍ଧକ (ଯାହାକି ଅଧାତୁ) ତନ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକରୁ ତାର ତିଆରି କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଆସ ଧାତୁର ଆଉ କିଛି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା!
🔗 ମିଶ୍ର ଧାତୁ ଏବଂ ଏହାର ଶକ୍ତି (Alloys and Their Strength)
ବେଳେବେଳେ ଆମେ ଧାତୁକୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ତା' ସହିତ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ମିଶାଇଥାଉ।
-
ଷ୍ଟିଲ୍ (Steel): ଷ୍ଟିଲ୍ ହେଉଛି ଏକ ମିଶ୍ର ଧାତୁ (Alloy), ଯାହାକି ଧାତୁ (ଲୁହା) ଓ ଅଧାତୁ (କାର୍ବନ)ର ମିଶ୍ରଣରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ।
-
ବ୍ୟବହାର: ଷ୍ଟିଲ୍ରେ ତିଆରି ତାର ଖୁବ୍ ଶକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଭାରି ଜିନିଷକୁ ଧରି ରଖିପାରେ। ସେଥିପାଇଁ ଝୁଲା ପୋଲ (Suspension Bridges) ଓ ଟ୍ରେନ୍ରେ ଷ୍ଟିଲ୍ ତାର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ଏହିପରି ଏକ ଝୁଲା ପୋଲ ତୁମେ କଟକର ଧବଳେଶ୍ଵର ଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବ।
🖼️ Name of the Image Required: ଧବଳେଶ୍ଵର ଠାରେ ଥିବା ଷ୍ଟିଲ୍ ତାରରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଝୁଲା ପୋଲ।
🎶 ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଗୁଣ ବା ନିନାଦତା (Sonority)
ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ଚାମଚ, ପ୍ଲେଟ୍ କିମ୍ବା ମୁଦ୍ରା ଚଟାଣରେ ପଡ଼ିଗଲେ କିପରି ଶବ୍ଦ ହୁଏ ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଛ କି? ଏହା କାଠ ବା କୋଇଲା ପଡ଼ିବା ଶବ୍ଦ ଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ!
-
ପରୀକ୍ଷା (Activity 4.2): ଗୋଟିଏ ଧାତବ ଚାମଚ/ମୁଦ୍ରା ଏବଂ ଖଣ୍ଡେ କାଠକୁ ଚଟାଣ ଉପରକୁ ପକାଅ।
-
🔔 ଧାତୁର ପ୍ରକୃତି: ଧାତବ ପଦାର୍ଥ ପଡ଼ିଲେ ଏକ ଗମ୍ଭୀର ଏବଂ ଗୁଞ୍ଜନ (Ringing) ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଧାତୁମାନଙ୍କର ଏହି ଗମ୍ଭୀର ଗୁଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଗୁଣକୁ ନିନାଦତା (Sonority) କହନ୍ତି। ତେଣୁ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ନିନାଦ୍ୟ (Sonorous)।
-
🪵 ଅଧାତୁର ପ୍ରକୃତି: କୋଇଲା ବା କାଠ ଖଣ୍ଡ ପଡ଼ିଲେ କେବଳ ଏକ ମାନ୍ଦା ଶବ୍ଦ (Dull sound) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
-
ଦୈନନ୍ଦିନ ଉଦାହରଣ: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଘଣ୍ଟିରୁ ବାହାରୁଥିବା ଟଂ ଟଂ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ନୃତ୍ୟ ସମୟରେ ବାଜୁଥିବା ଘୁଙ୍ଗୁରର ରୁଣୁଝୁଣୁ ଶବ୍ଦ, ଧାତୁର ଏହି ନିନାଦତା ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।
🖼️ Name of the Image Required: ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ ବାଜୁଥିବା ଘୁଙ୍ଗୁର। ଅନ୍ୟ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ଜଣେ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ବାଡ଼ି ଠକ୍ ଠକ୍ କରି ଧାତୁ ଓ କାଠର ଶବ୍ଦ ବାରି ରାସ୍ତା ଜାଣୁଛନ୍ତି।
🔥 4.1.4 ତାପ ପରିବହନ (Conduction of Heat)
ଆମେ ରୋଷେଇ କରିବା ପାଇଁ ଧାତୁରେ ତିଆରି ପାତ୍ର କାହିଁକି ବ୍ୟବହାର କରୁ, କିନ୍ତୁ ତାର ବେଣ୍ଟ କାଠ ବା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକରେ କାହିଁକି ଥାଏ? ଆସ ଜାଣିବା!
🔬 କାର୍ଯ୍ୟ 4.3: ତାପ ପରିବହନ ପରୀକ୍ଷା
-
ଟେବୁଲ୍ ଉପରେ ଏକ କାଚ ପାତ୍ରରେ କିଛି ଗରମ ଜଳ ନିଅ।
-
ସେଥିରେ ଗୋଟିଏ ଧାତବ ଚାମଚ ଓ ଗୋଟିଏ କାଠ ଚାମଚ ବୁଡ଼ାଇ ଦୁଇ ମିନିଟ୍ ରଖ।
-
ଏବେ ଦୁଇଟି ଯାକ ଚାମଚର ଉପର ମୁଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁ ଦେଖ।
ଫଳାଫଳ ଓ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ:
-
ଧାତବ ଚାମଚଟି ହାତକୁ ବହୁତ ଗରମ ଲାଗିବ, କିନ୍ତୁ କାଠ ଚାମଚଟି ସେତେ ଗରମ ଲାଗିବ ନାହିଁ।
-
ଏଥିରୁ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ଯେ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ତାପ (Heat) ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ସହଜରେ ଯାଇପାରେ।
-
✔️ ତାପ ସୁପରିବାହୀ (Good Conductors of Heat): ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ତାପର ସୁପରିବାହୀ ଅଟନ୍ତି।
-
❌ ତାପ କୁପରିବାହୀ (Poor Conductors of Heat): କାଠ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଭଳି ଅଧାତୁ ତାପର କୁପରିବାହୀ ଅଟନ୍ତି। (ସେଥିପାଇଁ ରନ୍ଧନ ପାତ୍ରର ବେଣ୍ଟ କାଠରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମ ହାତ ପୋଡ଼େ ନାହିଁ!)
🖼️ Name of the Image Required: ଗୋଟିଏ କାଚ ଗ୍ଲାସ୍ରେ ଗରମ ଜଳ ଅଛି ଏବଂ ସେଥିରେ ଗୋଟିଏ ଧାତବ ଚାମଚ ଓ ଗୋଟିଏ କାଠ ଚାମଚ ବୁଡ଼ି ରହିଛି।
⚡ 4.1.5 ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବହନ (Conduction of Electricity)
ଜଣେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିସିଆନ୍ କାମ କରିବା ବେଳେ ରବର ଗ୍ଲୋଭ୍ସ ଏବଂ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବେଣ୍ଟ ଥିବା ସ୍କ୍ରୁ-ଡ୍ରାଇଭର କାହିଁକି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି?
🔬 କାର୍ଯ୍ୟ 4.4: ଟେଷ୍ଟର (Tester) ପରୀକ୍ଷା
ଯଦି ଆମେ ଏକ ବ୍ୟାଟେରୀ ଏବଂ ବଲ୍ବ ସହିତ ତାର ଯୋଡ଼ି ଏକ ସର୍କିଟ୍ ତିଆରି କରିବା ଏବଂ ମଝିରେ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ରଖିବା, ତେବେ କ'ଣ ହେବ?
📊 ସାରଣୀ: ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହିତା
| Sl No. | ବସ୍ତୁ / ସାମଗ୍ରୀ | ବଲ୍ବ ଜଳିବ କି ନାହିଁ? | ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Conclusion) |
| 1 | ଆଲୁମିନିୟମ୍ ପାତ | ହଁ (Yes) 💡 | ✔️ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ |
| 2 | ଲୁହା କଣ୍ଟା | ହଁ (Yes) 💡 | ✔️ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ |
| 3 | ତମ୍ବା ତାର | ହଁ (Yes) 💡 | ✔️ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ |
| 4 | ଗନ୍ଧକ / କୋଇଲା | ନାହିଁ (No) 🌑 | ❌ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ |
| 5 | ଶୁଖିଲା କାଠ / ପଥର | ନାହିଁ (No) 🌑 | ❌ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ |
| 6 | ରବର / ନାଇଲନ୍ ରଶି | ନାହିଁ (No) 🌑 | ❌ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ |
🧠 💡 Study Trick & Conclusion!
ଏଥିରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା ଯେ, ସମସ୍ତ ଧାତୁ ହେଉଛନ୍ତି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ (Good Conductors)। ଆଉ ରବର, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍, କାଠ ଭଳି ଅଧାତୁ ହେଉଛନ୍ତି ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ (Insulators/Poor Conductors)। ଏଣୁ କରେଣ୍ଟ୍ (Shock) ରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ମିସ୍ତ୍ରୀମାନେ ରବର ଗ୍ଲୋଭ୍ସ ପିନ୍ଧନ୍ତି!
🌧️ 4.2 ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ବାୟୁ ଓ ଜଳର ପ୍ରଭାବ (Effect of Air & Water)
ଆମେ ଜାଣିଲେ ଯେ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଶକ୍ତ, ଉଜ୍ଜ୍ବଳ, ନମନୀୟ, ତନ୍ୟ ଏବଂ ତାପ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ର ସୁପରିବାହୀ। କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଏବଂ ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଏମାନଙ୍କର କ'ଣ ହୁଏ?
🧲 କାର୍ଯ୍ୟ 4.5: ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ପରୀକ୍ଷା (Rusting of Iron)
କିଛି ଦିନ ଖୋଲାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୁହା ଜିନିଷ ଉପରେ ଏକ ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗର ଆବରଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଆମେ କଳଙ୍କି (Rust) କହୁ। ଏହା କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆମେ ୩ଟି ବୋତଲ ନେଇ ପରୀକ୍ଷା କରିବା:
-
🏺 ବୋତଲ 'କ' (କେବଳ ଶୁଷ୍କ ବାୟୁ): ଗୋଟିଏ ସଫା ଲୁହାକଣ୍ଟା ସହ କିଛି ସିଲିକା ଜେଲ୍ (Silica gel) ରଖି ବୋତଲ ବନ୍ଦ କରାଗଲା। ସିଲିକା ଜେଲ୍ ବୋତଲ ଭିତରର ସବୁ ଆର୍ଦ୍ରତା (Moisture/Water) ଶୋଷିନିଏ, ତେଣୁ ଭିତରେ କେବଳ 'ଶୁଖିଲା ପବନ' ରହିଲା।
-
🏺 ବୋତଲ 'ଖ' (କେବଳ ଜଳ): ଲୁହାକଣ୍ଟା ସହ ଫୁଟାଯାଇ ଥଣ୍ଡା କରାଯାଇଥିବା ଜଳ ରଖାଗଲା (ଫୁଟିଲେ ଜଳରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ବାହାରିଯାଏ)। ଉପରେ ଟିକେ ତେଲ (Oil) ପକାଇ ବନ୍ଦ କରାଗଲା ଯାହାଦ୍ୱାରା ବାହାର ପବନ ଜଳ ଭିତରକୁ ଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏଠାରେ କେବଳ 'ଜଳ' ଅଛି, ପବନ ନାହିଁ।
-
🏺 ବୋତଲ 'ଗ' (ଜଳ + ବାୟୁ): ଲୁହାକଣ୍ଟାକୁ ଅଧା ପାଣିରେ ବୁଡ଼ାଇ ବୋତଲ ମୁହଁ ଖୋଲା ରଖାଗଲା। ଏଠାରେ କଣ୍ଟାଟି ଉଭୟ 'ପାଣି ଏବଂ ପବନ' ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବ।
🖼️ Name of the Image Required: ତିନୋଟି କାଚ ବୋତଲ (କ, ଖ, ଗ) ଯେଉଁଥିରେ ଲୁହା କଣ୍ଟା ଝୁଲୁଛି। ପ୍ରଥମରେ ସିଲିକା ଜେଲ୍, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ପାଣି ଉପରେ ତେଲ ସ୍ତର ଏବଂ ତୃତୀୟଟି ଖୋଲା ପାଣିରେ ଅଛି।
୮-୧୦ ଦିନ ପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ:
କେବଳ ବୋତଲ 'ଗ' ରେ ଥିବା ଲୁହାକଣ୍ଟା ଉପରେ ଧୂସର/ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗର କଳଙ୍କି ଲାଗିଥିବାର ଦେଖାଗଲା! ବୋତଲ କ ଓ ଖ ରେ କଣ୍ଟା ସଫା ଥିଲା।
📌 ମୁଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Conclusion): > ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଧରିବା ପାଇଁ ଉଭୟ ବାୟୁ (ଅମ୍ଳଜାନ) ଏବଂ ଜଳ (ଆର୍ଦ୍ରତା) ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଦରକାର! ଏହାକୁ ହିଁ ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁ କୁହାଯାଏ।
🛡️ ସଂକ୍ଷାରଣ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା (Corrosion and Prevention)
-
ସଂକ୍ଷାରଣ (Corrosion): କେବଳ ଲୁହା ନୁହେଁ, ବାୟୁ ଓ ଜଳ ଯୋଗୁଁ ଅନ୍ୟ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ତମ୍ବା ଉପରେ ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ଆସ୍ତରଣ ଏବଂ ରୁପା ଉପରେ କଳା ଆସ୍ତରଣ ପଡ଼ିବା ହେଉଛି ସଂକ୍ଷାରଣର ଉଦାହରଣ।
-
କଳଙ୍କି ଲାଗି ପ୍ରତିବର୍ଷ ବହୁତ ଲୁହା ଜିନିଷ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶର ବହୁତ ଆର୍ଥିକ କ୍ଷତି ହୁଏ।
-
ପ୍ରତିକାର (Prevention): ଏହାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଲୁହା ଉପରେ ରଙ୍ଗ (Paint) ଦିଆଯାଏ, ତେଲ ବା ଗ୍ରୀଜ୍ (Grease) ଲଗାଯାଏ, କିମ୍ବା ଲୁହା ଉପରେ ଦସ୍ତା (Zinc) ଧାତୁର ଏକ ପତଳା ଆସ୍ତରଣ ଦିଆଯାଏ, ଯାହାକୁ ଗାଲଭାନାଇଜେସନ୍ (Galvanisation) କୁହାଯାଏ।
😲 ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ତଥ୍ୟ: ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଧାତୁ ବିଜ୍ଞାନର ଚମତ୍କାରିତା!
ତୁମେ ଜାଣିଛ କି ଆମ ଦେଶର କାରିଗରମାନେ ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ବିଜ୍ଞାନରେ କେତେ ଉନ୍ନତ ଥିଲେ?
-
🏛️ ଦିଲ୍ଲୀର ଲୌହ ସ୍ତମ୍ଭ (The Iron Pillar of Delhi): ଦିଲ୍ଲୀରେ ଥିବା ଏହି ବିଶାଳ ଲୌହ ସ୍ତମ୍ଭଟି ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ସମୟରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ୧୨୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପୂର୍ବେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା।
-
📏 ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୮ ମିଟର ଏବଂ ଓଜନ ୬୦୦୦ କିଲୋଗ୍ରାମ୍ରୁ ଅଧିକ।
-
🤯 ସବୁଠାରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା: ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଖରା, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ମୁକୁଳା ଭାବେ ଛିଡ଼ା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି କଳଙ୍କି ଲାଗିନାହିଁ! * ଏହା ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ପ୍ରାଚୀନ ଧାତୁ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଦ୍ୟା (Metallurgy) ର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଓ ଚମତ୍କାର ଉଦାହରଣ।
🖼️ Name of the Image Required: ଦିଲ୍ଲୀରେ ଥିବା ଐତିହାସିକ ତଥା କଳଙ୍କିହୀନ ଲୌହ ସ୍ତମ୍ଭର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର।
🔥 4.3 ଅନ୍ୟ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ବାୟୁ ଓ ଜଳର ପ୍ରଭାବ (Reactions of Other Metals)
ଆମେ ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା ବିଷୟରେ ପଢ଼ିଲୁ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁ ଓ ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ କିପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି? ଆସ ଦେଖିବା।
✨ କାର୍ଯ୍ୟ 4.6: ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଫିତାର ଦହନ (Burning of Magnesium Ribbon)
ଏହି ପରୀକ୍ଷାଟି ବହୁତ ମଜାଦାର, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ସାବଧାନତାର ସହ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ କରିବା ଉଚିତ୍!
-
ଖଣ୍ଡେ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଫିତା (Magnesium Ribbon) ନେଇ ତାହାକୁ ସ୍ପିରିଟ୍ ବତୀରେ ଜଳାଅ।
-
ତୁମେ ଦେଖିବ ଯେ ଏହା ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ବଳ ଧଳା ଶିଖା (Dazzling White Flame) ସହ ଜଳି ଉଠିବ!
-
ଜଳିସାରିବା ପରେ ଏହା ଧଳା ରଙ୍ଗର ଏକ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ବା ପାଉଁଶରେ ପରିଣତ ହେବ। ଏହି ପାଉଁଶଟି ହେଉଛି ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Magnesium Oxide)।
🖼️ Name of the Image Required: ଚିମୁଟାରେ ଧରାଯାଇଥିବା ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ରିବନର ଦହନ, ଯେଉଁଥିରୁ ଉଜ୍ଜ୍ବଳ ଧଳା ଆଲୋକ ବାହାରୁଛି।
🧪 ଅକ୍ସାଇଡ୍ ର ପ୍ରକୃତି (Nature of the Oxide):
ଯଦି ଆମେ ସେହି ଧଳା ପାଉଁଶରେ ଟିକେ ପାଣି ମିଶାଇ ଏକ ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ପକାଇବା, ତେବେ ତାହା ନୀଳ ରଙ୍ଗ ହୋଇଯିବ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଧାତୁମାନଙ୍କର ଅକ୍ସାଇଡ୍ଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷାରୀୟ ପ୍ରକୃତି (Basic Nature) ବିଶିଷ୍ଟ ଅଟନ୍ତି।
🖼️ Name of the Image Required: ଏକ ୱାଚ୍ ଗ୍ଲାସ୍ରେ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ସେଥିରେ ବୁଡ଼ିଥିବା ଲାଲ୍ ଏବଂ ନୀଳ ଲିଟମସ୍ କାଗଜର ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ।
⚠️ ବିପଜ୍ଜନକ ଧାତୁ: ସୋଡିୟମ୍ (Sodium - The Reactive Metal)
ସୋଡିୟମ୍ ଏତେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ ଯେ ତାକୁ ଖୋଲାରେ ରଖିଲେ ତାହା ବାୟୁ (ଅମ୍ଳଜାନ) ଏବଂ ଜଳ ସହିତ ଦ୍ରୁତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ପ୍ରଚୁର ତାପ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଓ ସେଥିରେ ନିଆଁ ଲାଗିଯାଏ!
ସେଥିପାଇଁ ସୋଡିୟମ୍କୁ ସବୁବେଳେ କିରୋସିନ୍ (Kerosene) ଭିତରେ ବୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହା ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ।
🌑 4.4 ବାୟୁ ଓ ଜଳରେ ଅଧାତୁର ଆଚରଣ (Behavior of Non-Metals)
ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଧାତୁ ଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଆଚରଣ କରନ୍ତି।
🧪 କାର୍ଯ୍ୟ 4.7: ସଲଫର୍ ର ଦହନ (Burning of Sulfur)
-
ଏକ ପ୍ରଜ୍ଜ୍ଵଳନ ଚାମଚ (Deflagrating spoon) ରେ ଅଳ୍ପ ଗନ୍ଧକ (Sulfur) ଗୁଣ୍ଡ ନେଇ ତାହାକୁ ଗରମ କର।
-
ଗନ୍ଧକ ଜଳିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ତାହାକୁ ଏକ କାଚ ଜାର୍ (Gas jar) ଭିତରେ ରଖି ଢାଙ୍କୁଣୀ ବନ୍ଦ କରିଦିଅ ଯେପରି ଗ୍ୟାସ୍ ବାହାରକୁ ଆସିବ ନାହିଁ।
-
କିଛି ସମୟ ପରେ ଜାର୍ ଭିତରେ ଟିକେ ପାଣି ମିଶାଇ ଭଲଭାବେ ହଲାଇ ଦିଅ ଯାହାଦ୍ୱାରା ଗ୍ୟାସ୍ଟି ପାଣିରେ ମିଶିଯିବ।
-
ଏହି ଦ୍ରବଣରେ ଏକ ନୀଳ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ପକାଇଲେ ତାହା ଲାଲ୍ ହୋଇଯିବ!
🖼️ Name of the Image Required: ଗୋଟିଏ ପ୍ରଜ୍ଜ୍ଵଳନ ଚାମଚ। ଅନ୍ୟ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ଜଣେ କାଚ ଜାର୍ ଭିତରେ ଗନ୍ଧକ ଜଳାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଗ୍ୟାସ୍ ସଂଗ୍ରହ କରୁଛନ୍ତି।
🧪 ଅଧାତବ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ର ପ୍ରକୃତି (Nature of Non-Metallic Oxide):
ସଲଫର୍ (ଗନ୍ଧକ) ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ଜଳିଲେ ସଲଫର୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (Sulfur Dioxide) ଗ୍ୟାସ୍ ତିଆରି ହୁଏ। ଏହା ପାଣିରେ ମିଶିଲେ ସଲଫରସ୍ ଏସିଡ୍ (Sulfurous Acid) ତିଆରି ହୁଏ ଯାହାକି ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତି (Acidic Nature) ର ଅଟେ।
🧠 💡 Study Trick!
ପରୀକ୍ଷାରେ ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ଏହି ସୂତ୍ର ବ୍ୟବହାର କର:
M.B = Metals form Basic Oxides (ଧାତବ ଅକ୍ସାଇଡ୍ କ୍ଷାରୀୟ)
N.A = Non-metals form Acidic Oxides (ଅଧାତବ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଅମ୍ଳୀୟ)
💧 ଅଧାତୁ ଏବଂ ଜଳ (Non-metals and Water)
-
ସାଧାରଣତଃ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ସହିତ କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ (ଯେପରିକି ସଲଫର୍ କୁ ପାଣିରେ ପକାଇଲେ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ)।
-
ଫସ୍ଫରସ୍ (Phosphorus): ଏହା ଏକ ଏପରି ଅଧାତୁ ଯାହାକୁ ଖୋଲା ବାୟୁରେ ରଖିଲେ ନିଆଁ ଲାଗିଯାଏ! ତେଣୁ ଏହାକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଦୂରେଇ ରଖିବା ପାଇଁ ଜଳରେ ବୁଡ଼ାଇ (Stored in Water) ସଂରକ୍ଷିତ କରାଯାଏ।
🧩 ମୌଳିକ ପଦାର୍ଥ କ'ଣ? (What is an Element?)
ସମସ୍ତ ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ମୌଳିକ (Elements)।
-
ମୌଳିକ ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ପଦାର୍ଥ ଯାହାକୁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗି ଅଧିକ ସରଳତର ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ! ଏହା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ମୂଳ ଗଠନ ଏକକ।
-
ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ବିଜ୍ଞାନରେ 118 ଟି ମୌଳିକ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି (କିଛି ପ୍ରାକୃତିକ ଏବଂ କିଛି ବିଜ୍ଞାନାଗାରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କୃତ୍ରିମ)।
🌍 4.5 ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଅଧାତୁର ଗୁରୁତ୍ୱ (Importance of Non-Metals)
ଧାତୁ ଯେତିକି ଦରକାରୀ, ଅଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଆମ ଜୀବନ ପାଇଁ ସେତିକି ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ଆସ ଏହାର ଉଦାହରଣ ଦେଖିବା:
| Sl No. | ଅଧାତୁର ନାମ (Name of Non-metal) | ଦୈନନ୍ଦିନ ବ୍ୟବହାର (Daily Uses) 🌟 |
| 1 | 💨 ଅମ୍ଳଜାନ (Oxygen) | ଆମେ ପ୍ରଶ୍ଵାସରେ ନେଉ, ଯାହା ବିନା ଆମେ ବଞ୍ଚିପାରିବା ନାହିଁ। |
| 2 | 🍞 ଅଙ୍ଗାରକ (Carbon) | ଏହା ଜୀବ ଜଗତର ମୂଳ ଗଠନ ଏକକ! ଆମ ଶରୀରରେ ଥିବା ପୁଷ୍ଟିସାର, ସ୍ନେହସାର ଓ ଶ୍ଵେତସାରର ଏହା ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ। |
| 3 | 🌱 ଯବକ୍ଷାରଜାନ (Nitrogen) | ରାସାୟନିକ ସାର ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ଯାହା ଗଛର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ପୋଷକ। |
| 4 | 🚰 କ୍ଲୋରିନ୍ (Chlorine) | ଏହାକୁ ସାଧାରଣତଃ ଦୂଷିତ ଜଳ ବିଶୋଧନ (Water purification) ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। |
| 5 | 🩹 ଆୟୋଡିନ୍ (Iodine) | ଏହାର ଦ୍ରବଣକୁ କ୍ଷତ ସ୍ଥାନରେ ଜୀବାଣୁନାଶକ ବା ବିଶୋଧକ (Antiseptic) ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। |
🖼️ Name of the Image Required: ଜଣେ ବାଳକ ଏକ ବଡ଼ ଆଖରୋଟ (Walnut) ଖୋଳପା ଭିତରୁ ବାହାରି ଏକ ତାଲିକା ପଢ଼ୁଛନ୍ତି, ଯାହାକି ଅଧାତୁର ବ୍ୟବହାରକୁ ଦର୍ଶାଉଛି।