📝 ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଅଭ୍ୟାସ କାର୍ଯ୍ୟ (Questions & Exercises) - ବିସ୍ତୃତ ଉତ୍ତର

• 🌍 ବିଶାଳ ଭୂଖଣ୍ଡ: ଏକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏକ ବଡ଼ ଭୂଖଣ୍ଡ ଅଟେ। ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା, ରୀତିନୀତି ଏବଂ ସଂସ୍କୃତିର ଲୋକ ବସବାସ କରନ୍ତି।
• 👑 ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତା: ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ରାଟ, ରାଜାଧିରାଜ କିମ୍ବା ସମରାଜ କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷମତା ଥାଏ।
• 💰 କରଦ ରାଜ୍ୟ (Tributary States): ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଅଧୀନରେ ଥିବା ଛୋଟ ରାଜ୍ୟର ଶାସକମାନେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି, ମାତ୍ର ସେମାନେ ସମ୍ରାଟଙ୍କ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସ୍ୱୀକାର କରି ତାଙ୍କୁ ସୁନା, ଟଙ୍କା, ଶସ୍ୟ ଓ ଉପହାର କର ଆକାରରେ ଦେଇଥାନ୍ତି।
• 🛡️ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ: ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବିସ୍ତାର ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଶାଳ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ଥାଏ।

💡 Study Trick: ସାମ୍ରାଜ୍ୟ (Empire) କୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ "BIG" ଫର୍ମୁଲା ମନେ ରଖନ୍ତୁ: Broad area (ବିଶାଳ ଅଞ୍ଚଳ), Imperial power (ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତା), Great Army (ବିଶାଳ ସୈନ୍ୟ)।

• ⚔️ ସାମରିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଭିଳାଷ: ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଶାସନ କରିବାର ତୀବ୍ର ଇଚ୍ଛା ଏବଂ ନିଜର ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ଇତିହାସରେ ସ୍ମରଣୀୟ ହୋଇ ରହିବାର ଲାଳସା ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ।
• 💎 ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱଚ୍ଛଳତା: ପଡ଼ୋଶୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜୟ କରି ସେଠାକାର ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ, ଖଣିଜ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଜାହିର କରିବା ଏକ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଟିକସ ଆଦାୟ ହୁଏ ଓ ରାଜକୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
• 🛡️ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ: ଲୁହା ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରର ବ୍ୟବହାର ଓ ଏକ ବିଶାଳ ସ୍ଥାୟୀ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ (ଯେପରି ମଗଧର ଥିଲା) ଗଠନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାରକୁ ସହଜ କରିଥାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଭଳି ପରାକ୍ରମୀ ନେତା ଓ କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ଭଳି ଚତୁର ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ଏଥିପାଇଁ ବିଶେଷ ସହାୟକ ହୋଇଥାନ୍ତି।
• 🚢 ବାଣିଜ୍ୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳପଥ ଏବଂ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ମାର୍ଗ (ଯେପରି ଉତ୍ତରାପଥ ଓ ଦକ୍ଷିଣାପଥ) ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିବା ପାଇଁ ରାଜାମାନେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିଥାନ୍ତି।

• 🗺️ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠା: ସେ ମାତ୍ର କିଛି ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାରସ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ୟୁରୋପ, ଆଫ୍ରିକା ଏବଂ ଏସିଆ ଭଳି 3 ଟି ମହାଦେଶକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିପାରିଥିଲେ।
• 🤝 ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କର ବିକାଶ: ତାଙ୍କର ଭାରତ ଅଭିଯାନ (327-325 ଖ୍ରୀ.ପୂ.) ଫଳରେ ଭାରତ ଏବଂ ଗ୍ରୀକ୍ ମଧ୍ୟରେ ସିଧାସଳଖ ଯୋଗାଯୋଗ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହାଦ୍ୱାରା ଉଭୟ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ କଳା, ବିଜ୍ଞାନ, ବାଣିଜ୍ୟ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଭାବର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ହୋଇପାରିଲା।
• 🦁 ବୀରତ୍ୱ ଓ ସମ୍ମାନ: ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ ଯେତିକି ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ, ଶତ୍ରୁର ବୀରତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ସେତିକି ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ। ହାଇଦାସପିସ୍ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାରତୀୟ ରାଜା ପୁରୁ (Porus) ଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସାହସରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବା ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସାଧୁମାନଙ୍କ ସହ ଦାର୍ଶନିକ ଆଲୋଚନା କରିବା ତାଙ୍କ ମହାନତାର ପରିଚୟ ଦିଏ।

• 🇮🇳 ପ୍ରଥମ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଭାରତୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ: ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ପ୍ରଥମେ ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟକୁ ଏକାଠି କରି ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ବିଶାଳ ଏବଂ ସୁସଂଗଠିତ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଭାରତ ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏକାଠି ହୋଇଥିଲା।
• 🏛️ ଉନ୍ନତ ପ୍ରଶାସନ ଓ ଅର୍ଥନୀତି: କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ 'ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର' ନୀତିରେ ପରିଚାଳିତ ଏହି ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ସୁଦୃଢ଼ ଟିକସ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ବିଶାଳ ସ୍ଥାୟୀ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ଏବଂ ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା। ମୁଦ୍ରାର ବହୁଳ ପ୍ରଚଳନ ଯୋଗୁଁ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ ଶୀର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା।
• 🕊️ ଅଶୋକଙ୍କ ଧର୍ମ ନୀତି ଓ ଶାନ୍ତି: ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଯୁଦ୍ଧ ତ୍ୟାଗ କରି ଅହିଂସା ଓ ବିଶ୍ୱଶାନ୍ତିର ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ଭଳି ମନେ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଜନକଲ୍ୟାଣକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ (ଡାକ୍ତରଖାନା, କୂଅ, ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣ) କରିଥିଲେ।
• 🗿 କଳା ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ବିକାଶ: ମୌର୍ଯ୍ୟ ଯୁଗରେ ପ୍ରସ୍ତର କଳାର ବିକାଶ ଘଟିଥିଲା। ସାଞ୍ଚୀ ସ୍ତୂପ, ସାରନାଥର ସିଂହ ସ୍ତମ୍ଭ ଏବଂ ଅଶୋକଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଶିଳାଲେଖ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ। ଏସବୁ କାରଣରୁ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଐତିହ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ।

• ସୁଦୃଢ଼ ପ୍ରଶାସନ: ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ (ଦଣ୍ଡ) ଓ ଆଇନ ଶୃଙ୍ଖଳା ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଦୁର୍ନୀତି ନିବାରଣ ପାଇଁ କଠୋର ଦଣ୍ଡବିଧାନ ରହିବା ଉଚିତ୍।
• ଜନକଲ୍ୟାଣ ରାଷ୍ଟ୍ର: ରାଜା ସର୍ବଦା ପ୍ରଜାନୁରାଗୀ ହେବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ଏବଂ କଲ୍ୟାଣ ରାଜାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାଥମିକତା ହେବା ଦରକାର। ରାସ୍ତାଘାଟ, ଜଳ ଯୋଗାଣ, ଓ ନଦୀବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
• ସମୃଦ୍ଧ ଅର୍ଥନୀତି: ସୁଦୃଢ଼ ରାଜକୋଷ ବିନା ରାଜ୍ୟ ଚଳିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଉର୍ବର କୃଷି, ବାଣିଜ୍ୟ, ଏବଂ ଖଣିଜ ସମ୍ପଦର ଉପଯୁକ୍ତ ବ୍ୟବହାର ହେବା ଉଚିତ୍।
• ବୈଦେଶିକ ନୀତି: ରାଜ୍ୟର ବିକାଶ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ବନ୍ଧୁ ବା ମିତ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ର ତିଆରି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

💡 Study Trick: କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ସପ୍ତାଙ୍ଗ (7 ଅଙ୍ଗ) ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ: ସ୍ୱାମୀ (ରାଜା), ଅମାତ୍ୟ (ମନ୍ତ୍ରୀ), ଜନପଦ (ଲୋକ), ଦୁର୍ଗ (ସୁରକ୍ଷା), କୋଷ (ଅର୍ଥ), ଦଣ୍ଡ (ସୈନ୍ୟ), ଏବଂ ମିତ୍ର (ବନ୍ଧୁ)।

• ଶାନ୍ତି ଓ ଅହିଂସାର ପୂଜାରୀ: ପୃଥିବୀ ଇତିହାସରେ ଅଶୋକ ଏକମାତ୍ର ରାଜା ଥିଲେ ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧ (କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ) ଜିତିବା ପରେ ସାମରିକ ବିଜୟ ବଦଳରେ ଯୁଦ୍ଧ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ହିଂସା ଛାଡ଼ି ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ଅହିଂସା ଓ ପ୍ରେମର ମାର୍ଗ ଆପଣାଇଥିଲେ।
• ପ୍ରକୃତି ଓ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା: ସେ ପଶୁହତ୍ୟା ଉପରେ କଟକଣା ଲଗାଇଥିଲେ ଏବଂ ମଣିଷଙ୍କ ସହ ପଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଚିକିତ୍ସାଳୟ ଖୋଲିଥିଲେ। ସେ ପ୍ରକୃତି ସଂରକ୍ଷଣର ପ୍ରଥମ ଉଦ୍ୟୋକ୍ତା ଥିଲେ ଏବଂ ରାସ୍ତା କଡ଼ରେ ଛାୟାପ୍ରଦ ବୃକ୍ଷ ରୋପଣ କରିଥିଲେ।
• ଜନସମ୍ପର୍କ ଓ ଶିଳାଲେଖ: ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ନୀତି, ଓ ଆଇନ ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରିବା ପାଇଁ ସେ ପଥର ଓ ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କରେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ 'ପ୍ରାକୃତ' ଭାଷାରେ ନିଜର ବାର୍ତ୍ତା ଖୋଦିତ କରିଥିଲେ। ସେ ନିଜକୁ 'ଦେବାନାଂପ୍ରିୟ ପ୍ରିୟଦର୍ଶୀ' (ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ) କହୁଥିଲେ।

1. ଆମର ଜାତୀୟ ପ୍ରତୀକ "ସାରନାଥର ସିଂହ ସ୍ତମ୍ଭ" ଏବଂ ଜାତୀୟ ପତାକାର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଥିବା "ଅଶୋକ ଚକ୍ର" ତାଙ୍କରି କୀର୍ତ୍ତି ଅଟେ।
2. ଆମର ଜାତୀୟ ନୀତିବାକ୍ୟ "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ" (ସତ୍ୟର ସର୍ବଦା ଜୟ ହୁଏ) ସେହି ସମୟର ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଦର୍ଶାଏ।
3. ଭାରତର ପରରାଷ୍ଟ୍ର ନୀତି ଯାହା ବିଶ୍ୱଶାନ୍ତି ଓ ଅହିଂସା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ, ତାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଅଶୋକଙ୍କ ଦର୍ଶନରୁ ହିଁ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ଅଟେ। ଏକ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ରର ମୂଳଦୁଆ ସେହିଦିନୁ ପଡ଼ିଥିଲା।

• ସମଦୃଷ୍ଟି: ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜୈନ, ଆଜୀବକ କିମ୍ବା ବୌଦ୍ଧ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ସମ୍ମାନ ଏବଂ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲେ।
• ଧର୍ମ ମହାମାତ୍ରଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି: ସେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିବା 'ଧର୍ମ ମହାମାତ୍ର' ନାମକ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ କେବଳ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମସ୍ତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର କଲ୍ୟାଣ, ବିବାଦର ସମାଧାନ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ହିତରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
• ଏଥିରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଅଶୋକ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଧର୍ମକୁ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଲଦି ଦେବାକୁ ଚାହୁଁନଥିଲେ, ବରଂ 'ଧର୍ମ' (Dhamma) ର ମୂଳ ନୈତିକ ଶିକ୍ଷାକୁ ନେଇ ଏକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଥିବା ସମାଜ ଗଠନ କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଥିଲେ।

• ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ: ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି ହେଉଛି ଭାରତର ସର୍ବପ୍ରାଚୀନ ଲିପିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଏହାକୁ ଭାରତର ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଆଧୁନିକ ଲିପି (ଯେପରି ଦେବନାଗରୀ, ଓଡ଼ିଆ, ବଙ୍ଗଳା, ତେଲୁଗୁ, ତାମିଲ ଇତ୍ୟାଦି) ର 'ଜନନୀ' ବା ମୂଳ ଉତ୍ସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
• ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ: ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 3ୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ ନିଜର ବାର୍ତ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ପଥର ସ୍ତମ୍ଭ ଏବଂ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିର ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ଲିଖିତ ଭାଷା ମୁଖ୍ୟତଃ 'ପ୍ରାକୃତ' ଥିଲା।
• ଲିଖନ ଶୈଳୀ: ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଭାଷାଗୁଡ଼ିକ ଭଳି, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି ମଧ୍ୟ ବାମରୁ ଡାହାଣକୁ ଲେଖାଯାଉଥିଲା।
• ଆବିଷ୍କାର: ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଲିପିକୁ କେହି ପଢ଼ିପାରୁନଥିଲେ। ଶେଷରେ 1837 ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଜେମ୍ସ ପ୍ରିନ୍ସେପ୍ (James Prinsep) ଅକ୍ଲାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ କରି ଏହି ଲିପିର ଅର୍ଥ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ, ଯାହା ଫଳରେ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସର ଅନେକ ରହସ୍ୟ ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆସିପାରିଲା।

• ଗମନାଗମନ ପଥ: ଏହି ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରାଚୀନ ବାଣିଜ୍ୟ ମାର୍ଗ 'ଦକ୍ଷିଣାପଥ' କୁ ବ୍ୟବହାର କରିବି। କୌଶାମ୍ବୀରୁ ବାହାରି ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତାଞ୍ଚଳ ଓ ଡେକାନ୍ ମାଳଭୂମି (ଯେପରି ଉଜ୍ଜୟିନୀ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ) ଦେଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗତି କରିବି।
• ଯାତାୟାତ ମାଧ୍ୟମ: ସେହି ସମୟରେ ମୋଟରଗାଡ଼ି ନଥିବାରୁ, ମୁଁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶଗଡ଼ ଗାଡ଼ି (Bullock cart), ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, କିମ୍ବା ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ଦଳ (Caravan) ସହିତ ପାଦରେ ଚାଲି ଚାଲି ଏହି ଯାତ୍ରା କରିବି। ବିପଦସଙ୍କୁଳ ରାସ୍ତାରେ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକତ୍ର ଯିବା ନିରାପଦ ହେବ।
• ସମୟ ଓ ରହଣୀ: ଏତେ ଲମ୍ବା ରାସ୍ତା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ଅତିକମ୍‌ରେ 2 ରୁ 3 ମାସ ସମୟ ଲାଗିଯିବ। ରାତିରେ ବିଶ୍ରାମ ନେବା ପାଇଁ ରାଜା ଅଶୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ପାନ୍ଥନିବାସ (Rest houses), ବୌଦ୍ଧ ବିହାର କିମ୍ବା ପ୍ରମୁଖ ସହରମାନଙ୍କରେ ଅଟକିବି। ବାଟରେ ନଦୀ ପାର ହେବା ପାଇଁ ଡଙ୍ଗାର ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ ନେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହି ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ନୂଆ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ପରିଚିତ ହେବାର ସୁଯୋଗ ପାଇବି।