ଭାରତର ଭୌଗୋଳିକ ବିବିଧତା

ଭାରତର ଭୌଗୋଳିକ ବିବିଧତା – Study Material Class 7 ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନ

Study Material Book Q&A Additional Questions

🌟 WithTeachers.in🌟

🇮🇳 ଭାରତର ଭୌଗୋଳିକ ବିବିଧତା (Geographical Diversity of India)

ଭାରତ ହେଉଛି ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଅନ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥକ୍ ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦେଶ। ଶ୍ରୀ ଅରବିନ୍ଦଙ୍କ ମତରେ ଏହି ଭିନ୍ନତା ହିଁ ଭାରତକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

🚀 କିଛି ରୋଚକ ତଥ୍ୟ (Interesting Facts)

ଯୋଗ ଜଳପ୍ରପାତ: କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ ଥିବା ଯୋଗ ଜଳପ୍ରପାତର ପ୍ରବାହିତ ଜଳ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଟରବାଇନ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଦ୍ୟୁତ ଶକ୍ତି (ଜଳ ବିଦ୍ୟୁତ ଶକ୍ତି)ରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ।
ମହାକାଶରୁ ଭାରତ: 1984 ମସିହାରେ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ମହାକାଶଚାରୀ ଶ୍ରୀ ରାକେଶ ଶର୍ମା ମହାକାଶକୁ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିବା ଶ୍ରୀମତୀ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ ଯେ ମହାକାଶରୁ ଭାରତ କିପରି ଦିଶୁଛି? ସେ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ, "ସାରେ ଯାହାଁ ସେ ଅଚ୍ଛା" (ଅର୍ଥାତ୍ ମୋ ଦେଶ ଦୁନିଆରେ ସବୁଠୁ ସୁନ୍ଦର)।

🌍 ଭାରତର ସ୍ଥିତି ଏବଂ ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ

ଭାରତ ପୃଥିବୀର 7 ମ ବୃହତ୍ତର ଦେଶ ଏବଂ ଏହା ଏସିଆ ମହାଦେଶର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶ। ଏହା ନିଜର ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସୁସଂଗଠିତ ଭୂଖଣ୍ଡ ଗଠନ କରେ, ଯାହାକୁ 'ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶ' କୁହାଯାଏ।

ଭାରତର ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ: ପାକିସ୍ଥାନ, ବାଙ୍ଗ୍‌ଲାଦେଶ, ନେପାଳ, ଭୁଟାନ, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଏବଂ ମିଆଁମାର।
💡 Trick to Remember (ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ ମନେ ରଖିବାର ଟ୍ରିକ୍): "PNB BMS"
- P - Pakistan
- N - Nepal
- B - Bhutan
- B - Bangladesh
- M - Myanmar
- S - Sri Lanka

🏔️ ଭାରତର ଭୌଗୋଳିକ ବିଭାଜନ (5 Physical Divisions)

ଆଲୋଚନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ 5 ଗୋଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

1️⃣ ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବୃହତ ପର୍ବତମାଳା 2️⃣ ଗଙ୍ଗା ଓ ସିନ୍ଧୁ ବିଶାଳ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ 3️⃣ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ 4️⃣ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି 5️⃣ ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜ

🛡️ ଭାରତର ପ୍ରାକୃତିକ ସୀମା (Natural Boundaries)

ଭାରତ ଚାରିଆଡୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସୀମା ଦ୍ୱାରା ଘେରି ହୋଇ ରହିଛି, ଯାହା ଏହାକୁ ଏସିଆର ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ପୃଥକ କରି ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜଳବାୟୁ, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ଇତିହାସ ଦେଇଛି:

ଉତ୍ତରରେ: ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା (ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ରୂପେ)
ପଶ୍ଚିମରେ: ଥର୍ ମରୁଭୂମି ଏବଂ ଆରବ ସାଗର
ଦକ୍ଷିଣରେ: ଭାରତ ମହାସାଗର
ପୂର୍ବରେ: ବଙ୍ଗୋପସାଗର

⛰️ ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା (The Himalayas)

ହିମାଳୟ ଏକ ବିଶାଳ ପ୍ରାଚୀର ସଦୃଶ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ହିମାଳୟ ଶବ୍ଦଟି ଦୁଇଟି ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦରୁ ସୃଷ୍ଟି - 'ହିମ' (ବରଫ) + 'ଆଳୟ' (ଘର) ଅର୍ଥାତ୍ ବରଫର ଘର।

ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବତ ଶ୍ରେଣୀର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ 2500 କି.ମି. ଅଟେ।
ଅଷ୍ଟ ସହସ୍ରାୟ (Eight Thousanders): ହିମାଳୟରେ 8000 ମିଟରରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ଅନେକ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ ରହିଛି, ଯାହାକୁ ମିଳିତ ଭାବେ 'ଅଷ୍ଟ ସହସ୍ରାୟ' କୁହାଯାଏ।
ଏସିଆର ଜଳଦୁର୍ଗ (Water Tower of Asia): ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ହିମାଳୟର ବରଫ ତରଳି ଗଙ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ଏବଂ ସିନ୍ଧୁ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳ ଯୋଗାଇଥାଏ। ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ କୋଟି କୋଟି ଲୋକଙ୍କୁ ପାନୀୟ ଜଳ, କୃଷି ଓ ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ ଜଳ ଯୋଗାଉଥିବାରୁ ହିମାଳୟକୁ ଏହି ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି।
ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତି: ଗଙ୍ଗାର ପ୍ରମୁଖ ଉପନଦୀ 'ଭାଗିରଥୀ' ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର 'ଗୋମୁଖ' (ଗାଈର ମୁହଁ) ନାମକ ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ଲାଭ କରିଛି। ଗୋମୁଖ ସ୍ଥାନଟି ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ ତୁଷାର ସ୍ରୋତର ନିମ୍ନାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ ହେଉଛି ହିମାଳୟରେ ପ୍ରବାହିତ ତୁଷାର ସ୍ରୋତଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବୃହତ୍ତମ।
ସଂସ୍କୃତି ଓ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ: ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକୁ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ପବିତ୍ର ମନାଯାଏ, ତେଣୁ ସେଠାରେ ଅନେକ ମଠ ଓ ମନ୍ଦିର ରହିଛି ଯାହା ସାରା ବିଶ୍ୱରୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ଭଗବତ ପ୍ରେମୀଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ।

📌 ହିମାଳୟର ବ୍ୟାପ୍ତି (6 ଟି ଦେଶ)

ଏହି ପର୍ବତମାଳା ଏସିଆର 6 ଗୋଟି ଦେଶରେ ବ୍ୟାପ୍ତ: ଭାରତ, ନେପାଳ, ଭୁଟାନ, ଚୀନ, ପାକିସ୍ଥାନ, ଓ ଆଫଗାନିସ୍ଥାନ। 💡 Trick to Remember: "PIN CAB" (Pakistan, India, Nepal, China, Afghanistan, Bhutan)

🌋 ହିମାଳୟ ସୃଷ୍ଟି: ଏକ କୌତୁହଳପ୍ରଦ କାହାଣୀ

ହିମାଳୟର ସୃଷ୍ଟି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା:

ନିୟୁତ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଭାରତ ଗଣ୍ଡୱାନା ଲାଣ୍ଡ (Gondwana Land) ନାମକ ଏକ ବିଶାଳ ଭୂଭାଗର ଅଂଶ ଥିଲା ଏବଂ ଆଫ୍ରିକା ମହାଦେଶର ପଡ଼ୋଶୀ ଥିଲା।
କାଳକ୍ରମେ ଭାରତ ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲା।
ପ୍ରାୟ 50 ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଏହା ୟୁରେସିଆ (ୟୁରୋପ + ଏସିଆ) ଭୂଭାଗ ସହ ଧକ୍କା ଖାଇଲା।
ୟୁରେସିଆ ଭୂଭାଗକୁ ଠେଲିବା ଯୋଗୁଁ ସ୍ଥଳଭାଗ କୁଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ହେଲା (ଠିକ୍ ଯେପରି ଏକ ଗାଲିଚାକୁ ଠେଲିଲେ ସେଥିରେ ଭାଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ)। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।

📈 ହିମାଳୟ ଏବେ ବି ବଢ଼ୁଛି!

ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ଯେ ଭାରତ ଏବେ ବି ଧୀରେ ଧୀରେ ଉତ୍ତରସ୍ଥ ଏସିଆ ଦିଗରେ ବାର୍ଷିକ ପ୍ରାୟ 5 ସେଣ୍ଟିମିଟର (cm) ହାରରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଛି (ଯାହାକି ଆମ କେଶର ବୃଦ୍ଧି ହାର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ କମ୍)।
ଏହାର ଅର୍ଥ ହିମାଳୟର ଉଚ୍ଚତା ଏବେ ବି ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି। ଏହି ବୃଦ୍ଧିହାର ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାୟ 5 ମିଲିମିଟର (mm)।
ଏହି ହିସାବରେ ଏକ ନିୟୁତ ବର୍ଷରେ ହିମାଳୟର ଉଚ୍ଚତା ଆହୁରି 5 ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ।

ଏହି ଷ୍ଟଡି ମେଟେରିଆଲର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା। ପୂର୍ବ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ଇଂରାଜୀରେ ଲେଖାଯାଇଛି ଏବଂ ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କୌଶଳ (Tricks) ମଧ୍ୟ ଯୋଡାଯାଇଛି।

🏔️ ହିମାଳୟର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକ (The Himalayan Ranges)

ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ 3 ଗୋଟି ବିଶାଳ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେ (Range) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1️⃣ ହିମାଦ୍ରୀ (ବୃହତ ହିମାଳୟ / Greater Himalaya):

ଏହା ହେଉଛି ହିମାଳୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ ଅଂଶ।
ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ ମାଉଣ୍ଟ ଏଭେରେଷ୍ଟ ଏବଂ କାଞ୍ଚନଜଙ୍ଗା ଭଳି ନଭଶ୍ଚୁମ୍ବୀ ଶୃଙ୍ଗ ଏଠାରେ ରହିଛି।
ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ବର୍ଷ ତମାମ ବରଫରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇ ରହୁଥିବାରୁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଜନବସତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ଏବଂ ଜୀବନଧାରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ଅଟେ।

2️⃣ ହିମାଚଳ (ମଧ୍ୟ ହିମାଳୟ / Middle Himalaya):

ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହିମାଳୟର ଠିକ୍ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଏଠାକାର ଜଳବାୟୁ ସୁଷମ ଏବଂ ଜୈବ ବିବିଧତା ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଜନବସତି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶୈଳନିବାସ (Hill Stations): ନୈନିତାଲ (ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ), ଦାର୍ଜିଲିଂ (ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ), ସିମଲା (ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ) ଏବଂ ମଶୌରୀ (ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ) ଆଦି ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ରହିଛି।
ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବାସଗୃହ: ପଶ୍ଚିମ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ଘରଗୁଡ଼ିକୁ "କାଠ-କୁନି" (Kath-kuni) ବା "ଧାଜି-ଦେୱାରୀ" କୁହାଯାଏ। ଏହା ସ୍ଥାନୀୟ ପଥର ଓ କାଠରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ଯାହା ଘରକୁ ଉଷୁମ ରଖିବା ସହ ମୃଦୁ ଭୂମିକମ୍ପରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ।

3️⃣ ସିୱାଲିକ୍ (ବାହ୍ୟ ହିମାଳୟ / Outer Himalaya):

ଏହା ହିମାଳୟର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ଭାଗ ବା ବାହ୍ୟାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ନିମ୍ନତମ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଅଟେ।
ଏହା ଅନେକ ଛୋଟ ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏହାର ପାଦଦେଶ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମୃଦ୍ଧ।
ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ହିମାଳୟ ଏବଂ ଉତ୍ତରସ୍ଥ ସମତଳ (ଗାଙ୍ଗେୟ) ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂଯୋଗକାରୀ ସ୍ଥାନ।

💡 Trick to Remember (ହିମାଳୟର 3 ଟି ସ୍ତର ଉପରୁ ତଳକୁ): "H H S"

H - Himadri (Top)
H - Himachal (Middle)
S - Siwalik (Bottom) 🌟 WithTeachers.in🌟

🏜️ ଭାରତର ଶୀତଳ ମରୁଭୂମି: ଲାଦାଖ (The Cold Desert)

'ମରୁଭୂମି' କହିଲେ ଆମେ ସାଧାରଣତଃ ଗରମ ଓ ବାଲୁକାମୟ ସ୍ଥାନକୁ ବୁଝୁ, କିନ୍ତୁ ଆମ ଦେଶରେ ଏକ 'ଶୀତଳ ମରୁଭୂମି' (Cold Desert) ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହାର ନାମ ହେଉଛି ଲାଦାଖ।

ତାପମାତ୍ରା: ଶୀତଦିନେ ଏଠାରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରା -30°C ରୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ ବହୁତ କମ୍ ବର୍ଷା ହୁଏ।
ଭୂପ୍ରକୃତି (ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂମି): ଏଠାକାର ମାଟି ପଥୁରିଆ ଓ ଆବଡ଼ା-ଖାବଡ଼ା। ଏହାର ଭୂମିରୂପ ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଷ୍ଠ ସହ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂମି' (Moon Land) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ହ୍ରଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ: ପାଙ୍ଗଙ୍ଗ ସୋ (Pangong Tso) ହେଉଛି ଏଠାକାର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲୁଣିଆ ହ୍ରଦ। ଏହି ପ୍ରତିକୂଳ ପରିବେଶରେ ବରଫ ଚିତାବାଘ (Snow leopard), ଆଇବେକ୍ସ (ପାହାଡ଼ିଆ ଛେଳି), ଚମରି ଗାଈ (Yak) ଏବଂ ତିବ୍ବତୀୟ ମୃଗ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି।
ସଂସ୍କୃତି: ଏଠାରେ ପୁରାତନ ମଠ ଗୁଡ଼ିକ ରହିଛି ଏବଂ ଲୋସାର (Losar) ଓ ହେମିସ୍ (Hemis) ପରି ଆକର୍ଷଣୀୟ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ପାଳନ କରାଯାଏ।

🌾 ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମି (The Northern Plains)

ହିମାଳୟର ଠିକ୍ ଦକ୍ଷିଣରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ଏବଂ ସୁବିସ୍ତୃତ ସମତଳ ଭୂମି ରହିଛି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ ଓ ସଭ୍ୟତାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ ଅଟେ।

ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଏହା ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଉପନଦୀ ଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ବୋହି ଆଣିଥିବା ପଟୁମାଟି ସଞ୍ଚୟ ଯୋଗୁଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।
କୃଷି ଓ ଜନସଂଖ୍ୟା: ଏହି ମୃତ୍ତିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ତଥା କୃଷି ଉପଯୋଗୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳା ଅଟେ। ଏଠାରେ ଭାରତର ଏକ ବିଶାଳ ଜନସଂଖ୍ୟା ବାସ କରନ୍ତି।
ପରିବହନ: ସମତଳ ଭୂମି ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାରେ ରେଳପଥ ଏବଂ ସଡ଼କପଥର ଏକ ବିଶାଳ ଜାଲ ବିଛାଇ ହୋଇ ରହିଛି, ଯାହା ପରିବହନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ପାଇଁ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ।

💡 ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତଥ୍ୟ (ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ): ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ନଦୀ (ଗଙ୍ଗା, କାବେରୀ, ଯମୁନା) ଦେବୀମାନଙ୍କ ନାମରେ ନାମିତ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ଏହା "ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର" ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ଏବଂ ବରଫ ତରଳିବା କାରଣରୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଦିନେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ପ୍ରଚୁର ଜଳ ରହିଥାଏ।

🐪 ବୃହତ ଭାରତ ମରୁଭୂମି: ଥର ମରୁଭୂମି (The Thar Desert)

ଆରାବଳୀ ପର୍ବତମାଳାର ପଶ୍ଚିମାଂଶରେ ଏକ ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ବାଲୁକାମୟ ପ୍ରାନ୍ତର ରହିଛି ଯାହା 'ଥର ମରୁଭୂମି' ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହା ମାନଚିତ୍ରରେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥାଏ।

ବାଲୁକା ସ୍ତୂପ (Sand Dunes): ବେଗଗାମୀ ପବନ ବାଲିକୁ ଠେଲି ଠେଲି ପାହାଡ଼ ଆକୃତିର ସ୍ତୂପ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏଗୁଡ଼ିକ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ 150 ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଥାଏ।
ବିସ୍ତାର: ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ ଭାରତରେ ଅଛି ଏବଂ ଏହା ରାଜସ୍ଥାନ, ଗୁଜୁରାଟ, ପଞ୍ଜାବ ଏବଂ ହରିୟାଣା ରାଜ୍ୟରେ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ।
କଠୋର ପରିବେଶ: ଏଠାରେ ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗରମ ଓ ରାତିଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଥଣ୍ଡା ରହେ। ପାଣିର ଘୋର ଅଭାବ ଦେଖାଯାଏ।
ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ କୌଶଳ: ରାଜସ୍ଥାନର ଅଧିବାସୀମାନେ ବୃଷ୍ଟିଜଳକୁ ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖିବା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜଳାଶୟ ତିଆରି କରନ୍ତି ଯାହାକୁ "ଟନ୍‌କା" (Tanka) ବା "କୁଣ୍ଡ୍" କୁହାଯାଏ। ଏହି ଜଳ ପିଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

💡 Trick to Remember (ଥର ମରୁଭୂମି ଥିବା ରାଜ୍ୟ): "R G P H"

(Rajasthan, Gujarat, Punjab, Haryana) -> Raju Goes Playing Here

🧗‍♂️ ଆରାବଳୀ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ (The Aravalli Range)

ଥର ମରୁଭୂମିର ପୂର୍ବ ପଟେ ଥିବା ଆରାବଳୀ ପର୍ବତ ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରାଚୀନ ପର୍ବତ ଶ୍ରେଣୀ।

ବୟସ ଓ ଉଚ୍ଚତା: ଏହାର ବୟସ ପ୍ରାୟ 250 ନିୟୁତ ବର୍ଷ। ମାଉଣ୍ଟ ଆବୁ (Mount Abu) ଏହାର ଉଚ୍ଚତମ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା 1700 ମିଟରରୁ ଅଧିକ। ଅନ୍ୟ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ 300 ରୁ 900 ମିଟର ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି।
ବିସ୍ତାର: ଏହା ଦିଲ୍ଲୀ, ରାଜସ୍ଥାନ, ହରିୟାଣା ଓ ଗୁଜୁରାଟ ଦେଇ ଲମ୍ବିଛି। ଏହା ଥର ମରୁଭୂମିକୁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମାଡ଼ି ଆସିବାରୁ ଅଟକାଇ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ଓ ଇତିହାସ: ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ମାର୍ବଲ, ଗ୍ରାନାଇଟ୍, ଦସ୍ତା ଓ ତମ୍ବା ଖଣିଜରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ରାଜସ୍ଥାନର ଜୱାର (Zawar) ଠାରେ ଥିବା ଦସ୍ତା ଖଣି ପ୍ରାୟ 8 ଶତାବ୍ଦୀ ପୁରୁଣା। ଏଠାରେ ଚିତ୍ତୋରଗଡ଼, କୁମ୍ଭଲଗଡ଼ ଏବଂ ରନ୍ଥାମ୍ଭୋର ଭଳି ଐତିହାସିକ ଦୁର୍ଗ ଅବସ୍ଥିତ।

🗿 ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି (The Peninsular Plateau)

ଭୂମିରୂପ ଯାହା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଭୂମିଠାରୁ ଉଚ୍ଚରେ ଥାଏ ଏବଂ ଯାହାର ଉପରିଭାଗ ପ୍ରାୟତଃ ସମତଳ ଥାଏ ତାହାକୁ 'ମାଳଭୂମି' କୁହାଯାଏ। ତିନିପାର୍ଶ୍ୱ ଜଳଭାଗ (ଆରବ ସାଗର, ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଓ ଭାରତ ମହାସାଗର) ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ଭାରତର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗକୁ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି କୁହାଯାଏ।

ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଓ ପୂର୍ବଘାଟ: ଏହି ମାଳଭୂମିର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଓ ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା ଦ୍ୱାରା ଆବଦ୍ଧ। ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପ୍ରାଚୀର ପରି ଉଚ୍ଚ (ଏହାର ଉତ୍ତରାଂଶକୁ 'ସହ୍ୟାଦ୍ରୀ' କୁହାଯାଏ) ଏବଂ ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ୱୀକୃତି ପ୍ରାପ୍ତ। ପୂର୍ବଘାଟ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ କମ୍ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ।
ନଦୀପ୍ରବାହ: ଏହି ମାଳଭୂମି ପୂର୍ବ ଆଡ଼କୁ ଢାଲୁ ଥିବାରୁ ଗୋଦାବରୀ, କୃଷ୍ଣା, କାବେରୀ ଏବଂ ମହାନଦୀ ପୂର୍ବକୁ ବହି ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। କେବଳ ନର୍ମଦା ଓ ତାପ୍ତୀ ନଦୀ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖୀ ହୋଇ ଆରବ ସାଗରରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଜନଜାତି ଓ ସମ୍ପଦ: ଏହା ଖଣିଜ ଦ୍ରବ୍ୟ (କୋଇଲା ଇତ୍ୟାଦି) ତଥା ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଠାରେ ସାନ୍ତାଳ, ଗୋଣ୍ଡ, ବୈଗା, ଭିଲ୍ ଏବଂ କୋର୍‌କୁ ଆଦି ଜନଜାତି ବାସ କରନ୍ତି।

🌊 ଉପକୂଳ ସମତଳ ଭୂମି (Coastal Plains)

ଭାରତର ତଟରେଖା ପ୍ରାୟ 7500 କି.ମି. ରୁ ଅଧିକ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର।

1️⃣ ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ:

ଗୁଜୁରାଟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଦେଇ କେରଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ।
ଏଠାରେ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବହି ଗଭୀର ମୁହାଣ (Estuaries) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ନର୍ମଦା ଓ ତାପ୍ତୀର ମୁହାଣ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼। ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବନ୍ଦର ରହିଛି।

2️⃣ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ:

ଗାଙ୍ଗେୟ ତ୍ରିକୋଣଭୂମିଠାରୁ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ।
ଏଠାରେ ମହାନଦୀ, ଗୋଦାବରୀ, କୃଷ୍ଣା ଓ କାବେରୀ ନଦୀର ଉର୍ବର ତ୍ରିକୋଣଭୂମି (Delta) ରହିଛି, ଯାହା କୃଷି ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।
ଉପହ୍ରଦ (Lagoons): ଚିଲିକା ଏବଂ ପୁଲିକାଟ୍ ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉପହ୍ରଦ (ଲୁଣିଆ ହ୍ରଦ ଯାହା ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ପ୍ରାକୃତିକ ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା) ଏହି ଉପକୂଳରେ ଦେଖାଯାଏ।

🏝️ ଭାରତୀୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ (The Indian Islands)

ଭାରତର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ରହିଛି, ଯାହା ଦେଶର ଫାଣ୍ଡି ବା ଜାଗ୍ରତ ପ୍ରହରୀ (Outpost) ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ:

1️⃣ ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ ପୁଞ୍ଜ (Lakshadweep):

କେରଳର ମାଳାବାର ଉପକୂଳ ନିକଟସ୍ଥ ଆରବ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଏହା ପ୍ରବାଳ (Coral) ରେ ନିର୍ମିତ 36 ଗୋଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏବଂ ଏଥିରୁ ଅଧିକାଂଶରେ ଜନବସତି ନାହିଁ।

2️⃣ ଆଣ୍ଡାମାନ୍ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ:

ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ 500 ରୁ ଅଧିକ ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପର ସମାହାର।
ଇତିହାସ: ଏଠାରେ "ସେଲୁଲାର ଜେଲ୍" ନାମକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଆମର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀମାନେ କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବନ୍ଦୀ ଥିଲେ।
ଜୀବନ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି: ଏହାର 'ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' (Barren Island) ରେ ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ଜୀବନ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅବସ୍ଥିତ ଯେଉଁଥିରୁ ବେଳେବେଳେ ଲାଭା ଓ ଧୂଆଁ ବାହାରେ।

🐅 ସୁନ୍ଦରବନ ଏବଂ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ (Sundarbans & North-East)

ସୁନ୍ଦରବନ (Sundarbans): ବଙ୍ଗୋପସାଗର ନିକଟରେ ଗଙ୍ଗା-ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରର ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରେ ଏହା ଅବସ୍ଥିତ (ଅର୍ଦ୍ଧେକ ଭାରତରେ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧେକ ବାଂଲାଦେଶରେ)। ଏହା ୟୁନେସ୍କୋର ଏକ ଐତିହ୍ୟସ୍ଥଳ। ଏଠାରେ 'ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗର', ଘଡ଼ିଆଳ କୁମ୍ଭୀର, ଏବଂ ଅଲିଭ୍ ରିଡ଼ଲେ କଇଁଛ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। ଏଠାକାର ଜୁଆରିଆ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ହେନ୍ତାଳ ଗଛ ପ୍ରଚୁର ମିଳେ।
ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ (Northeastern Hills): ମେଘାଳୟ ମାଳଭୂମିରେ ଗାରୋ, ଖାସି ଏବଂ ଜୟନ୍ତିଆ ପାହାଡ଼ ରହିଛି। ଏହା ପୃଥିବୀର ସର୍ବାଧିକ ବୃଷ୍ଟିବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା: ମେଘାଳୟର "ମାୱଲିନୋଙ୍ଗ" (Mawlynnong) ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଗ୍ରାମ ଅଟେ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଏହାର ବୃକ୍ଷର ଜୀବନ୍ତ ଚେରରେ ନିର୍ମିତ ସେତୁ (Living Root Bridge) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।