୧. କବି ପରିଚୟ (Poet Details)

• ନାମ ଓ ସମୟକାଳ: ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷାର୍ଦ୍ଧ ଏବଂ ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧରେ ଆବିର୍ଭୂତ କବି ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ଅମର ସ୍ରଷ୍ଟା।

• ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଓ ପିତାମାତା: ସେ ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର କପିଳେଶ୍ୱରପୁର ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଭଗବାନ ଦାଶ ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ନାମ ପଦ୍ମାବତୀ ଦେବୀ ଥିଲା।

• ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃତି (ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ): ଓଡ଼ିଆ ଜାତି ପାଇଁ ତାଙ୍କ ରଚିତ 'ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ' ଏକ ଅନନ୍ୟ ଓ ଅନୁପମ ଅବଦାନ। ଏହା ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର 'ଶ୍ରୀମଦ୍‌ଭାଗବତ' ଗ୍ରନ୍ଥର ଛାୟାରେ ରଚିତ ହୋଇଛି। ମୋଟ ଉପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତି ଓ ଜନଜୀବନର ଏକ ଅଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ଜନସାଧାରଣ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଘରେ ଘରେ ପୂଜା କରି ଆସୁଛନ୍ତି।

• ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ରଚନାବଳୀ: ସେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ ବ୍ୟତୀତ ‘ଅର୍ଥ କୋଇଲି’, ‘ଗୁପ୍ତ ଭାଗବତ’, ‘ତୁଳାଭିଣା’, ‘ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ଗୀତା’, ‘ଶୈବାଗମ ଭାଗବତ’ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରାୟ ଷାଠିଏ ଖଣ୍ଡରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନା କରିଥିବାର ସୂଚନା ମିଳେ।

• ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାଠ୍ୟାଂଶ: ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାଠ୍ୟାଂଶଟି ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ପ୍ରଣୀତ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ ଗ୍ରନ୍ଥର ବିଭିନ୍ନ ସ୍କନ୍ଧରୁ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବେଶ୍ ଶିକ୍ଷଣୀୟ ତଥା ବିଶେଷ ଉପଯୋଗୀ ଦଶଗୋଟି ପଦର ଏକ ସଂଗ୍ରହ।

୨. ସମସ୍ତ ପଦର ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା (Stanza-wise Explanation & Meanings)

ପ୍ରଥମ ପଦ

ଅନେକ ଜନ୍ମ ତପଫଳେ।

ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ମହୀତଳେ ॥

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଜନ୍ମ – ଉତ୍ପତ୍ତି

• ଫଳେ – ଫଳ ସ୍ୱରୂପ / ପ୍ରାପ୍ତିରେ

• ଅନେକ – ବହୁତ / ଏକାଧିକ

• ମହୀତଳେ – ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ / ମର୍ତ୍ତ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ

• ତପଫଳେ – ତପସ୍ୟା ଓ ସାଧନାର ଫଳ ଯୋଗୁଁ

ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ପଦଟିରେ କବି ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱ ଓ ଦୁର୍ଲଭତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଜୀବଜଗତର ଚୌରାଶୀ ଲକ୍ଷ ଯୋନି ମଧ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଟେ। ଜୀବ ଅନେକ ଜନ୍ମର କଠିନ ତପସ୍ୟା, ସାଧନା ଓ ପୁଣ୍ୟବଳର ଫଳ ସ୍ୱରୂପ ଏହି ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ମନୁଷ୍ୟ ରୂପରେ ଜନ୍ମଲାଭ କରିଥାଏ। ତେଣୁ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନକୁ ବୃଥାରେ ନଷ୍ଟ ନକରି ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସତ୍କର୍ମରେ ବିନିଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ

ତା ଜନ୍ମ ଧନ୍ୟ ଏ ସଂସାରେ।

ଯେ ରହେ ପର ଉପକାରେ ॥

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ରହେ – ରହିଥାଏ / ନିୟୋଜିତ ହୁଏ

• ସଂସାରେ – ଏହି ଜଗତରେ / ପୃଥିବୀରେ

• ଧନ୍ୟ – କୃତାର୍ଥ / ପ୍ରଶଂସନୀୟ / ସାର୍ଥକ

• ପର ଉପକାରେ – ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ବା ସେବା କାର୍ଯ୍ୟରେ

ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ଜଗତରେ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ବଞ୍ଚିବାରେ କୌଣସି ସାର୍ଥକତା ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଭୁଲି ସର୍ବଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଉପକାର ସାଧନ ଏବଂ ସେବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରିଥାଏ, ଏହି ସଂସାରରେ ତାହାରି ଜନ୍ମ ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ଧନ୍ୟ ଓ ସାର୍ଥକ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ପରୋପକାର ହିଁ ମାନବ ଜୀବନର ପରମ ଧର୍ମ ଏବଂ ଏହି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ସମାଜରେ ଅମର ହୋଇ ରହେ।

ତୃତୀୟ ପଦ

ଯେ ପ୍ରାଣୀ ପରେ ହିଂସା କରେ।

ଦେବତା ପୂଜି ସେ ନ ତରେ ॥

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• କରେ – କରିଥାଏ

• ପୂଜି – ପୂଜା କରି / ଆରାଧନା କରି

• ପରେ – ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ / ପର ପ୍ରତି

• ହିଂସା – ଈର୍ଷା / ଦ୍ୱେଷ / କଷ୍ଟ ଦେବା

• ନ ତରେ – ଉଦ୍ଧାର ପାଏ ନାହିଁ / ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ ନାହିଁ

ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବଦା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମନରେ ହିଂସା, ଈର୍ଷା ଓ ଦ୍ୱେଷ ଭାବ ପୋଷଣ କରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟକୁ କଷ୍ଟ ଓ ପୀଡ଼ା ଦିଏ, ସେ ଯେତେ ଦେବଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା-ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଏ ନାହିଁ ବା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରେ ନାହିଁ। ମନ ଭିତରେ କଳୁଷିତ ହିଂସାଭାବ ରଖି ବାହାରେ ଆଡ଼ମ୍ବରପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବପୂଜା କରିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରର୍ଥକ।

ଚତୁର୍ଥ ପଦ

ଅମୃତ ବିନୟ ବଚନ।

କହି ତୋଷିବ ପ୍ରାଣୀମନ ॥

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• କହି – ପ୍ରକାଶ କରି / କହିକରି

• ମନ – ହୃଦୟ

• ବଚନ – କଥା / ବାଣୀ

• ବିନୟ – ନମ୍ରତା ଓ ଭଦ୍ରତା ଭରା

• ତୋଷିବ – ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବ / ଆନନ୍ଦିତ କରିବ

• ଅମୃତ – ଅମୃତ ତୁଲ୍ୟ / ଅତି ସୁମଧୁର

ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବଦା ନିଜର କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ସଂଯମତା ଓ ମଧୁରତା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। କଟୁ ବାକ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ ନକରି ଅମୃତ ପରି ସୁମଧୁର ଏବଂ ନମ୍ର ଓ ବିନୀତ ବାଣୀ କହିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ମନକୁ ସହଜରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ତଥା ଜୟ କରାଯାଇପାରିବ। ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶତ୍ରୁକୁ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିବାର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ରଖେ।

ପଞ୍ଚମ ପଦ

ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗଯାର।

ସେ କରେ ଉତ୍ତମ ବେଭାର ॥

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଯାର – ଯାହାର

• କରେ – ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ

• ସଙ୍ଗ – ମିଳାମିଶା / ବନ୍ଧୁତା / ସହବାସ

• ସଙ୍ଗେ – ସହିତ / ସାଥୀରେ

• ଉତ୍ତମ – ଶ୍ରେଷ୍ଠ / ସଜ୍ଜନ / ସଦ୍‌ଗୁଣୀ

• ବେଭାର – ବ୍ୟବହାର / ଆଚରଣ

ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମାନବ ଚରିତ୍ର ଗଠନରେ ସଙ୍ଗତି ବା ସାଙ୍ଗସାଥୀଙ୍କର ବିଶେଷ ପ୍ରଭାବ ରହିଛି। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବଦା ଉତ୍ତମ, ସଜ୍ଜନ ଓ ଗୁଣୀ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳାମିଶା କରେ ବା ସତ୍‌ସଙ୍ଗ କରେ, ତା' ଭିତରେ ସୁଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ। ଫଳରେ ସେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଶିକ୍ଷା କରି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଆଦର୍ଶ ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାଏ।

ଷଷ୍ଠ ପଦ

ସାକ୍ଷାତେ ଗୁରୁ ଯେ ଈଶ୍ବର।

ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମଣିବ ନର ॥

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ନର – ମନୁଷ୍ୟ / ସାଧାରଣ ମଣିଷ

• ଗୁରୁ – ଶିକ୍ଷାଦାତା / ମାର୍ଗଦର୍ଶକ

• ଈଶ୍ବର – ଭଗବାନ / ପରମାତ୍ମା

• ସାକ୍ଷାତେ – ସାକ୍ଷାତ ରୂପରେ / ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ

• ନମଣିବ – ବିବେଚନା କରିବ ନାହିଁ / ଭାବିବ ନାହିଁ

ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଗୁରୁ ହେଉଛନ୍ତି ସାକ୍ଷାତ ପରମବ୍ରହ୍ମ ବା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ। ତେଣୁ ଗୁରୁଙ୍କୁ କେବେହେଲେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ରକ୍ତମାଂସଧାରୀ ମନୁଷ୍ୟ ବୋଲି ମଣିବା ବା ଭାବିବା ଆଦୌ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଗୁରୁଙ୍କ କୃପା ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ବିନା ଶିଷ୍ୟ ଜୀବନରେ ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଜ୍ଞାନ ଆଲୋକ ପାଇପାରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତିର ସହ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭଗବାନଙ୍କ ତୁଲ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା କରିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

ସପ୍ତମ ପଦ

ମହତେ ଯାହା ଆଚରିବେ।

ଇତରେ ତାହାହିଁ କରିବେ ॥

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଯାହା – ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ

• କରିବେ – ଅନୁସରଣ କରିବେ / କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ

• ଆଚରିବେ – ଆଚରଣ କରିବେ / ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବେ

• ମହତେ – ମହତ ବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ

• ଇତରେ – ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ / ଅନ୍ୟମାନେ

ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସମାଜରେ ମହତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଥା ଆଗବାଙ୍ଗୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜ ଜୀବନରେ ଯେଉଁଭଳି ଆଚରଣ, ନୀତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ଓ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ଠିକ୍ ତାହାକୁ ହିଁ ଅନୁସରଣ କରିଥାନ୍ତି। ତେଣୁ ସମାଜର ଆଦର୍ଶ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସର୍ବଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ନୀତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ହୋଇପାରିବ।

ଅଷ୍ଟମ ପଦ

ନିକଟେ ଥିଲେ ଅନାଦର।

ଏହିଟି ସଂସାର ବେଭାର ॥

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଥିଲେ – ରହିଲେ / ପାଖରେ ଥିଲେ

• ଏହିଟି – ଏହା ହିଁ

• ବେଭାର – ବ୍ୟବହାର / ରୀତି / ନିୟମ

• ନିକଟେ – ପାଖରେ / ସନ୍ନିକଟରେ

• ଅନାଦର – ଅସମ୍ମାନ / ଅବହେଳା / ଆଦରର ଅଭାବ

ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ସାଂସାରିକ ଜୀବନର ରୀତି ଓ ବ୍ୟବହାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଚିତ୍ର। ଯେଉଁ ଗୁଣୀ, ବିଦ୍ୱାନ୍ ବା ମହତ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ପାଖରେ ବା ନିକଟରେ ଚଳପ୍ରଚଳ ହେଉଥାନ୍ତି, ସାଧାରଣ ଲୋକେ ଅତି ପରିଚିତ ହେତୁ ତାଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ଗୁଣ ଓ ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିନପାରି ତାଙ୍କୁ ଆଦର ବା ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ସମାଜରେ ପ୍ରଚଳିତ "ଅତି ପରିଚୟେ ଗୌରବ ନଷ୍ଟ" କିମ୍ବା "ଦୂର ପର୍ବତ ସୁନ୍ଦର" ପ୍ରବଚନର ବାସ୍ତବ ପ୍ରତିଫଳନ ଅଟେ।

ନବମ ପଦ

କର୍ମ କରଣେ ଫଳପାଇ।

ପ୍ରାଣୀ ତା ଅବଶ୍ୟ ଭୁଞ୍ଜଇ ॥

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ପାଇ – ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ / ପାଇକରି

• ତା – ତାହାକୁ / ସେହି ଫଳକୁ

• ଅବଶ୍ୟ – ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ / ବାଧ୍ୟ ହୋଇ

• କରଣେ – କରିବା ଦ୍ୱାରା / କାରଣରୁ

• ଭୁଞ୍ଜଇ – ଭୋଗ କରେ / ଅନୁଭବ କରେ

ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ଜଗତରେ କର୍ମ ହିଁ ପ୍ରଧାନ। ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନରେ ଯେପରି ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ କର୍ମ କରିଥାଏ, ତାହାକୁ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ସେହିଭଳି ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ନିଜ କୃତ କର୍ମର ଫଳକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଭୋଗ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ, ଏଥିରୁ କେହି କେବେ ବର୍ତ୍ତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ମଣିଷ ସର୍ବଦା ସତ୍କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

ଦଶମ ପଦ

ପରମ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାଗବତ।

ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବ ନିତ୍ୟ ॥

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ନିତ୍ୟ – ପ୍ରତିଦିନ / ସର୍ବଦା

• ଅଭ୍ୟାସ – ପଠନ ଓ ଆଚରଣରେ ପ୍ରୟୋଗ / ଅନୁଶୀଳନ

• ପରମ – ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ / ପବିତ୍ରତମ

• ଶାସ୍ତ୍ର – ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ / ନୀତିବାଣୀ ଗ୍ରନ୍ଥ

• କରୁଥିବ – ଜାରି ରଖିବ / ଅମଲ କରିବ

ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: 'ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ' ହେଉଛି ମଣିଷ ସମାଜ ପାଇଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଥା ପରମ ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର। ଏଥିରେ ମାନବ ଜୀବନର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ସମସ୍ତ ନୀତି, ଧର୍ମ ଏବଂ ସଦାଚାରର ଗୂଢ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଭରି ରହିଛି। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ପରମ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାଗବତକୁ ନିତ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ପଠନ କରିବା ସହିତ ଏହାର ନୀତିବାଣୀକୁ ନିଜ ଜୀବନରେ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ମହତ ଓ ମାର୍ଜିତ ହୋଇପାରିବ।