କବି ପରିଚୟ

ଏହି 'ମାତୃଭୂମି' କବିତାଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବ କବି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ।

• ଜନ୍ମ: ସେ ୧୮୬୨ ମସିହା ଅଗଷ୍ଟ ମାସ ୯ ତାରିଖ (ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା) ତିଥିରେ ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ବରପାଲି ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

• ପିତାମାତା: ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଚୈତନ୍ୟ ମେହେର ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ନାମ ସେବତୀ ଦେବୀ।

• ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ: ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନରେ କବି ଥିଲେ ନୀତିବାଦୀ, ଆଦର୍ଶ ସଚେତନ ଓ ବଳିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ଅଧିକାରୀ। ତାଙ୍କ କବିତାରେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଆଦର୍ଶାନୁରକ୍ତି, ନିର୍ଭୀକତା ତଥା ପ୍ରକୃତି ସହିତ ଗଭୀର ଆନ୍ତରିକ ଭାବର ପରିଚୟ ମିଳିଥାଏ।

• ପ୍ରମୁଖ ରଚନା: ‘ଇନ୍ଦୁମତୀ’, ‘କୀଚକବଧ’, ‘ପ୍ରଣୟବଲ୍ଲରୀ’, ‘ତପସ୍ବିନୀ’, ‘ଅର୍ଘ୍ୟଥାଳି’, ‘କବିତା କଲ୍ଲୋଳ’ ଇତ୍ୟାଦି ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାବ୍ୟ-କବିତା।

• କବିତାର ଉତ୍ସ: ଏହି କବିତାଟି ତାଙ୍କର ‘ଅର୍ଘ୍ୟଥାଳି’ କବିତା ସଂକଳନରୁ ଆସିଛି ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ୧୯୧୪ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ‘ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ’ ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା।

• ବିଷୟବସ୍ତୁ: ମାତୃଭୂମି ଓ ମାତୃଭାଷା ପ୍ରତି ସଶ୍ରଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରିବା ସହ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରଭାବରେ ନିଜ ଜାତି ଓ ଭାଷାକୁ ହୀନ ମନେ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ କବି ଏଥିରେ ନିନ୍ଦା କରିଛନ୍ତି।

• ତିରୋଧାନ: ୧୯୨୪ ମସିହାରେ କବି ଇହଲୀଳା ସମ୍ବରଣ କରିଥିଲେ।

କବିତା ପଦ, ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଓ ଭାବାର୍ଥ

୧. ପ୍ରଥମ ପଦ

ମୂଳ ପଦ: ଯେ କାଳେ ବାଳକ                         ବୁଲି ଯାଇପାରେ

                               ପଡ଼ୋଶୀମାନଙ୍କ ଘର,

ସେ କାଳେ ଜାଣଇ                                    ଅନ୍ୟ ଘରସବୁ

                               ତା’ ସଙ୍ଗୀ ବାଳକଙ୍କର।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଯେ କାଳେ: ଯେଉଁ ସମୟରେ ବା ବୟସରେ।

• ସଙ୍ଗୀ: ସାଥୀ ବା ସାଙ୍ଗ।

ଭାବାର୍ଥ: ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ପିଲା ଯେତେବେଳେ ଚାଲିବା ଶିଖେ ଓ ନିଜ ଘର ଛାଡ଼ି ପଡ଼ୋଶୀଙ୍କ ଘରକୁ ବୁଲିବାକୁ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଭାବେ ଯେ ସେହି ଅନ୍ୟ ଘରଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ତା'ର ସାଙ୍ଗସାଥୀମାନଙ୍କର ଅଟେ। ଏହା ପିଲାଟିର ସୀମିତ ଦୁନିଆର ପରିଚୟ ଦିଏ।

୨. ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ

ମୂଳ ପଦ:

 ପରେ ଯେତେବେଳେ                   ଆପଣା ପଡ଼ାରୁ

                     ଅନ୍ୟ ପଡ଼ା ବୁଲିଯାଏ, 

 ସେହି ସମୟରେ                      ପଡ଼ୋଶୀ ପଡ଼ାକୁ

                       ଆପଣାର ମଣିଥାଏ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଆପଣା: ନିଜର।

• ମଣିଥାଏ: ଭାବିଥାଏ ବା ବିଚାର କରିଥାଏ।

ଭାବାର୍ଥ: ପିଲାଟି ଟିକେ ବଡ଼ ହୋଇ ନିଜ ସାହି କିମ୍ବା ପଡ଼ା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ପଡ଼ାକୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେ ସେହି ପଡ଼ୋଶୀ ପଡ଼ାକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜର ପଡ଼ା ପରି ଆପଣେଇ ନିଏ ଓ ନିଜର ମନେ କରେ।

୩. ତୃତୀୟ ପଦ

ମୂଳ ପଦ:

ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାମେ ପୁଣି                  ଯାଏ ଯେବେ ନିଜ

                   ଗ୍ରାମରୁ ହୋଇ ବାହାର,

 ସେ କାଳେ ଜାଣଇ                    ନିଜ ଘର ଯହିଁ

               ସେ ଗ୍ରାମ ଅଟେ ତାହାର ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଗ୍ରାମେ: ଗାଁରେ।

• ଯହିଁ: ଯେଉଁଠି।

ଭାବାର୍ଥ: ଯେତେବେଳେ ସେହି ପିଲାଟି ନିଜ ଗାଁର ସୀମା ପାର ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଏକ ଗ୍ରାମକୁ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତା'ର ବୁଦ୍ଧି ବିକାଶ ହୁଏ। ସେ ବୁଝିପାରେ ଯେ ଯେଉଁ ଗାଁରେ ତା'ର ନିଜର ଘର ଅଛି, କେବଳ ସେହି ଗ୍ରାମଟି ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ତା'ର ଅଟେ।

୪. ଚତୁର୍ଥ ପଦ

ମୂଳ ପଦ:

ଆପଣା ଗ୍ରାମର                       ନଦୀ ପୁଷ୍କରିଣୀ

                   ବଗିଚା ଆଦି ସକଳ,

 ଆପଣାର ବୋଲି କହେ;               ପୁଣି ସେହି–

                  ସବୁକୁ ମଣଇ ଭଲ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ପୁଷ୍କରିଣୀ: ପୋଖରୀ।

• ସକଳ: ସମସ୍ତ।

ଭାବାର୍ଥ: ନିଜ ଗାଁର ନଦୀ, ପୋଖରୀ, ବଗିଚା ଆଦି ପ୍ରକୃତିର ସମସ୍ତ ଉପାଦାନକୁ ସେ ନିଜର ବୋଲି ଗର୍ବର ସହ କହେ ଏବଂ ସେହି ସବୁକୁ ଅନ୍ୟ ଜାଗାର ଜିନିଷଠାରୁ ଅଧିକ ଭଲ ପାଏ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେକରେ।

୫. ପଞ୍ଚମ ପଦ

ମୂଳ ପଦ:

ବଡ଼ ହୋଇ ଯେବେ                    କରି ଯାଇପାରେ

               ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟେ ବିଚରଣ,

ବଖାଣଇ ତହିଁ                    ନିଜ ରାଜା,

            ରାଜ୍ୟ- ଲୋକଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠପଣ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ବିଚରଣ: ବୁଲିବା ବା ଭ୍ରମଣ କରିବା।

• ବଖାଣଇ: ପ୍ରଶଂସା କରେ ବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।

• ଶ୍ରେଷ୍ଠପଣ: ବଡ଼ିମା ବା ମହାନତା।

ଭାବାର୍ଥ: ବାଳକଟି ବୟସ୍କ ହୋଇ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟରେ ବୁଲାବୁଲି କରେ, ସେଠାରେ ସେ କେବଳ ନିଜ ରାଜ୍ୟ, ନିଜ ରାଜା ଏବଂ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କର ମହାନତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠପଣ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥାଏ।

୬. ଷଷ୍ଠ ପଦ

ମୂଳ ପଦ:

ହାତୀ ଘୋଡ଼ାଠାରୁ              ଛେଳି ମେଣ୍ଢାଯାଏ

              ସବୁ ତା’ ରାଜ୍ୟର ଭଲ,

 ସକଳ ସୁଖର                  ଆକର ତାହାରି

              ରାଜ୍ୟଟି ଅଟେ କେବଳ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଆକର: ଖଣି, ଭଣ୍ଡାର ବା ଆଧାର।

ଭାବାର୍ଥ: ବିଦେଶରେ ଥିଲାବେଳେ ତାକୁ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଛୋଟରୁ ବଡ଼ ସବୁ ଜିନିଷ ଭଲ ଲାଗେ। ହାତୀ, ଘୋଡ଼ାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଛେଳି, ମେଣ୍ଢା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ସବୁକିଛି ତା' ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇଥାଏ। ତା' ମତରେ ତା'ର ନିଜ ରାଜ୍ୟ ହିଁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ସୁଖର ଏକମାତ୍ର ଭଣ୍ଡାର ବା ଆଧାର।

୭. ସପ୍ତମ ପଦ

ମୂଳ ପଦ:

 ତହୁଁ ବଡ଼ ହୋଇ                  ଯାଇଥାଏ ଯେବେ

               କେହି କେବେ ଦେଶାନ୍ତର,

ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଅଧୂକ                          ବୋଲି ବୁଝେ ତେବେ

                ଯେଉଁ ଦେଶେ ତାର ଘର ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ତହୁଁ ବଡ଼ ହୋଇ: ତା'ଠାରୁ ଆହୁରି ବଡ଼ ହୋଇ ବା ଅଧିକ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ।

• ଦେଶାନ୍ତର: ଅନ୍ୟ ଦେଶ ବା ବିଦେଶ।

ଭାବାର୍ଥ: ମଣିଷ ଆହୁରି ବଡ଼ ହୋଇ ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯାତ୍ରା କରେ, ସେତେବେଳେ ତା'ର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବଦଳେ। ସେ ବୁଝିପାରେ ଯେ ଯେଉଁ ଦେଶରେ ତା'ର ନିଜ ଘର ଅଛି ଅର୍ଥାତ୍ ତା'ର ମାତୃଭୂମି, ତାହା ସ୍ୱର୍ଗଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁଖଦାୟକ ଅଟେ।

୮. ଅଷ୍ଟମ ପଦ

ମୂଳ ପଦ: ଜ୍ଞାନବଳେ ଯେବେ ଜାଣେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଜନକ ଜଗତପତି, ସହୋଦର ଜ୍ଞାନ- କରେ ଅବନୀର ମାନବ ସମାଜ ପ୍ରତି ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଜନକ: ପିତା।

• ଜଗତପତି: ଭଗବାନ ବା ବିଶ୍ଵର ନାଥ।

• ସହୋଦର: ନିଜର ଭାଇ।

• ଅବନୀର: ପୃଥିବୀର।

ଭାବାର୍ଥ: ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରେ ଏବଂ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରେ ଯେ ଏହି ପୁରା ଜଗତର ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ (ଜଗତପତି), ସେତେବେଳେ ତା'ର ମନୋଭାବ ବ୍ୟାପକ ହୁଏ। ସେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ମାନବ ସମାଜକୁ ନିଜର ଭାଇ (ସହୋଦର) ବୋଲି ମନେକରେ।

୯. ନବମ ପଦ

ମୂଳ ପଦ:

ତେବେ ସେ ଜାଣଇ               ଯେ କରଇ ଯେତେ

                  ଲୋକଙ୍କର ଉପକାର,

ବିଶ୍ୱପତିଙ୍କର                          ବିଶ୍ୱଗୃହେ ଅଟେ

               ସେ ତେତେ ଯୋଗ୍ୟ କୁମାର।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ବିଶ୍ୱପତି: ଭଗବାନ।

• କୁମାର: ପୁତ୍ର।

ଭାବାର୍ଥ: ଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷ ବୁଝିପାରେ ଯେ ସେବା ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସମାଜରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଯେତେ ଅଧିକ ଉପକାର ଓ ମଙ୍ଗଳ କରିଥାଏ, ସେ ଭଗବାନଙ୍କର ଏହି ବିଶ୍ୱ ରୂପକ ଘରେ ସେତିକି ଯୋଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ହୋଇପାରିଥାଏ।

୧୦. ଦଶମ ପଦ

ମୂଳ ପଦ:

ଏହି ରୂପେ ଗ୍ରାମ-             କଥା, ରାଜ୍ୟକଥା

              ଦେଶକଥା, ବିଶ୍ୱକଥା

 ମାନବ-ଜୀବନେ               ପ୍ରତୀତ ହେବାର

              ଦର୍ଶିତ ହୁଏ ସର୍ବଥା।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ପ୍ରତୀତ: ଅନୁଭୂତ ବା ଜଣାପଡିବା।

• ସର୍ବଥା: ସବୁବେଳେ ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ।

ଭାବାର୍ଥ: ମଣିଷ ଯେପରି ବଡ଼ ହୋଇଚାଲେ, ତା'ର ଭାବନା ପରିସର ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଚାଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ମଣିଷ ଜୀବନରେ ଗ୍ରାମ, ରାଜ୍ୟ, ଦେଶରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକଥା କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହେବା ଏବଂ ତା'ର ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରସାରିତ ହେବାର ଦୃଶ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ।

୧୧. ଏକାଦଶ ପଦ

ମୂଳ ପଦ:

ମାତୃଭୂମି ମାତୃ-                     ଭାଷାରେ ମମତା

                   ଯା’ ହୃଦେ ଜନମି ନାହିଁ,

 ତାକୁ ଯେବେ ଜ୍ଞାନୀ-              ଗଣରେ ଗଣିବା

                    ଅଜ୍ଞାନ ରହିବେ କାହି ?

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ମମତା: ସ୍ନେହ ବା ଭଲପାଇବା।

• ହୃଦେ: ହୃଦୟରେ।

• ଅଜ୍ଞାନ: ମୂର୍ଖ ବା ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ଲୋକ।

ଭାବାର୍ଥ: ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ହୃଦୟରେ ନିଜ ଜନ୍ମମାଟି (ମାତୃଭୂମି) ଏବଂ ନିଜ ମାତୃଭାଷା ପ୍ରତି ସ୍ନେହ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ମମତା ଜନ୍ମ ହୋଇନାହିଁ, ସେ କେବେ ବି ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଯଦି ସେପରି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଆମେ ଜ୍ଞାନୀ ମାନଙ୍କ ତାଲିକାରେ ଗଣିବା, ତେବେ ପୃଥିବୀରେ 'ଅଜ୍ଞାନ' ବା ମୂର୍ଖ ବୋଲି କହିବାକୁ ଆଉ କେହି ବି ବଳକା ରହିବେ ନାହିଁ। ନିଜ ଭାଷା ଓ ଦେଶ ପ୍ରତି ମମତା ରହିବା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନର ଲକ୍ଷଣ।