ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ରର ପୁନର୍ଗଠନ – Study Material Class 8 ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନ
🌟 WithTeachers.in🌟
📖 ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ରର ପୁନର୍ଗଠନ (ମଧ୍ୟଯୁଗ)
📌 ମଧ୍ୟଯୁଗର ପରିଚୟ ଏବଂ ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଭାରତୀୟ ଇତିହାସରେ 11th ଶତାବ୍ଦୀରୁ 17th ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମୟକୁ 'ମଧ୍ୟଯୁଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
-
ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି: ଏହି ଶବ୍ଦଟି ୟୁରୋପର ଇତିହାସରୁ ଆସିଛି, ଯାହା ରୋମାନ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ (5th ଶତାବ୍ଦୀ) ଠାରୁ ନବଜାଗରଣ ବା ରେନେସାଁ (14th - 16th ଶତାବ୍ଦୀ) ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟକୁ ସୂଚାଏ। ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନର ଉନ୍ନତି ପୂର୍ବରୁ ୟୁରୋପରେ ଏହାକୁ 'ଅନ୍ଧକାର ଯୁଗ' ବିବେଚନା କରାଯାଉଥିଲା।
-
ବିଦେଶୀ ଆକ୍ରମଣ: 11th ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ହିନ୍ଦୁକୁଶ ପର୍ବତମାଳା ପାରହୋଇ ମଧ୍ୟ ଏସିଆର ତୁର୍କୀ ଏବଂ ଆଫଗାନୀମାନେ ଭାରତ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।
-
ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ସେମାନେ କେବଳ ଭାରତର ପ୍ରଚୁର ଧନସମ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆକର୍ଷିତ ହୋଇନଥିଲେ, ବରଂ ହିଂସାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ।
💡 Trick to remember (ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ): "ଧନ ଲୁଟିଲେ, ଧର୍ମ ବାଣ୍ଟିଲେ" (Wealth plundered, Religion spread).
⏳ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୟ ରେଖା (Timeline)
ଇତିହାସକୁ ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ସମୟ ରେଖା ଜାଣିବା ନିହାତି ଜରୁରୀ।
-
🌟 1. 1206: ଦିଲ୍ଲୀରେ ସୁଲତାନ ବଂଶର ସ୍ଥାପନ।
-
🌟 2. 1326: ମେବାର ରାଜ୍ୟର ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା।
-
🌟 3. 1336: ବିଜୟନଗର ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥାପନ।
-
🌟 4. 1347: ବାହମନୀ ସୁଲତାନଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା।
-
🌟 5. 1398: ତୈମୁରଙ୍କ ଦିଲ୍ଲୀ ଆକ୍ରମଣ।
-
🌟 6. 1498: ପର୍ତ୍ତୁଗାଲମାନଙ୍କର ଭାରତରେ ପ୍ରବେଶ।
-
🌟 7. 1526: ପ୍ରଥମ ପାନିପଥ ଯୁଦ୍ଧ (ବାବରଙ୍କ ବିଜୟ ଓ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ)।
-
🌟 8. 1556: ଦ୍ୱିତୀୟ ପାନିପଥ ଯୁଦ୍ଧ (ଆକବରଙ୍କ ବିଜୟ)।
-
🌟 9. 1565: ତାଲିକୋଟ ଯୁଦ୍ଧ (ବିଜୟନଗର ସହରର ଧ୍ୱଂସ)।
-
🌟 10. 1576: ହଳଦୀଘାଟ ଯୁଦ୍ଧ।
🏰 ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନମାନଙ୍କର ଉତ୍ଥାନ (Rise of Delhi Sultanate)
1192 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତ ଶାସନ କରୁଥିବା ପୃଥ୍ୱୀରାଜ ଚୌହାନଙ୍କ ପରାଜୟ ପରେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ସୁଲତାନ ଶାସନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦିଲ୍ଲୀକୁ 5 ଟି ପ୍ରମୁଖ ତୁର୍କୀ-ଆଫଗାନ ବଂଶ ଶାସନ କରିଥିଲେ:
-
👑 1. ମାମୁଲକ୍ ବା ଦାସ ବଂଶ (Slave Dynasty)
-
👑 2. ଖିଲିଜୀ ବା ଖାଲଜୀ ବଂଶ (Khilji Dynasty)
-
👑 3. ତୁଘଲକ୍ ବଂଶ (Tughlaq Dynasty)
-
👑 4. ସୟଦ୍ ବଂଶ (Sayyid Dynasty)
-
👑 5. ଲୋଦୀ ବଂଶ (Lodi Dynasty)
🧠 TRICK to remember 5 Dynasties:
"ମା ଖାଇଲେ ତୁଳସୀ ସାଙ୍ଗରେ ଲବଙ୍ଗ"
(ମା - ମାମୁଲକ୍, ଖାଇଲେ - ଖିଲିଜୀ, ତୁଳସୀ - ତୁଘଲକ୍, ସାଙ୍ଗରେ - ସୟଦ୍, ଲବଙ୍ଗ - ଲୋଦୀ)
ପ୍ରତିରୋଧ ଏବଂ ସ୍ଥାପତ୍ୟ
-
ଆଞ୍ଚଳିକ ପ୍ରତିରୋଧ: ଉତ୍ତର ଭାରତ ଦିଲ୍ଲୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିବା ବେଳେ, ପୂର୍ବରେ ଗଙ୍ଗବଂଶ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ହୟଶାଳ ବଂଶ ଭଳି ପଡ଼ୋଶୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସୁଲତାନମାନଙ୍କୁ କଡ଼ା ପ୍ରତିରୋଧ କରିଥିଲେ।
-
କୁତବମିନାର: 13th ଶତାବ୍ଦୀ ଆରମ୍ଭରେ କୁତବୁଦ୍ଦିନ୍ ଆଇବାକ୍ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।
-
କୃତ-ଉଲ-ଇସ୍ଲାମ ମସ୍ଜିଦ୍: କୁତବମିନାର ପରିସରରେ ଥିବା ଏହି ମସ୍ଜିଦ୍ 27 ଟି ହିନ୍ଦୁ ଏବଂ ଜୈନ ମନ୍ଦିରର ଶିଳାଖଣ୍ଡକୁ ଭାଙ୍ଗି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା।
🌟 WithTeachers.in🌟
⚔️ ଆଲ୍ଲାଉଦ୍ଦିନ୍ ଖିଲିଜୀ (Ala-ud-din Khilji)
-
ସ୍ୱ-ଉପାଧି: ସେ ନିଜକୁ 'ସିକନ୍ଦର ସାନୀ' (ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଲେକଜାଣ୍ଡାର) ବୋଲି ମନେ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ମୁଦ୍ରାରେ ପାର୍ସି ଭାଷାରେ ଏହା ଖୋଦିତ କରିଥିଲେ।
-
ସାମରିକ ଅଭିଯାନ: ସେ ଉତ୍ତର ଓ କେନ୍ଦ୍ର ଭାରତରେ ବିରାଟ ସାମରିକ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମୋଗଲ (ମଙ୍ଗୋଲ) ଆକ୍ରମଣକୁ ସଫଳତାର ସହ ପ୍ରତିହତ କରିଥିଲେ।
-
ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ବିଜୟ: ତାଙ୍କର ଦାସ ଜେନେରାଲ୍ ମାଲିକ କାଫୁରଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ ପଠାଇ ଶ୍ରୀରଙ୍ଗମ୍, ମଦୁରାଇ, ଚିଦାମ୍ବରମ୍ ଏବଂ ରାମେଶ୍ୱରମ୍ ଭଳି ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମସ୍ଥଳୀରୁ ପ୍ରଚୁର ଧନ ଲୁଣ୍ଠନ କରିଥିଲେ।
🐎 ମହମ୍ମଦ୍ ବିନ୍ ତୁଗଲକ୍ (Muhammad bin Tughlaq)
ତାଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବହୁତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା (ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପରେ ସର୍ବାଧିକ), କିନ୍ତୁ ଏହା କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ବିଫଳ ପରିକଳ୍ପନା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ:
-
🎯 1. ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାନାନ୍ତର: କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶାସନ ଆଶାରେ ସେ ନିଜ ରାଜଧାନୀ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ଦୌଲତାବାଦ (ଦେବଗିରି / ଆଜିର ସାମ୍ବାଜୀ ନଗର) କୁ ଘୁଞ୍ଚାଇଥିଲେ। ଲୋକଙ୍କୁ 1000 କି.ମି. ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଗଲା। କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ଏହି ଯୋଜନା ବିଫଳ ହେଲା ଏବଂ ପୁଣି ଦିଲ୍ଲୀ ଫେରିବାକୁ ପଡ଼ିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ବହୁ ଧନଜୀବନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା।
-
🎯 2. ନୂତନ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ: ସୁନା ଓ ରୂପା ବଦଳରେ ସେ ଶସ୍ତା ତମ୍ବା ମୁଦ୍ରା (Token Currency) ପ୍ରଚଳନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ବଜାରରେ ନକଲି ତମ୍ବା ମୁଦ୍ରା ଭରିଗଲା, ଯାହା ଅର୍ଥନୀତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ କରିଦେଲା।
💡 Trick to remember Tughlaq's failures: "ଦିଲ୍ଲୀ ଛାଡି ଦୌଲତାବାଦ ଗଲା, ସୁନା ଛାଡି ତମ୍ବା ଧରିଲା" (Left Delhi for Daulatabad, left gold for copper).
🔥 ସୁଲତାନମାନଙ୍କର ଶାସନ ଓ ଧାର୍ମିକ ନୀତି
-
ରାଜକୋଷର ଉତ୍ସ: ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ କର, ଲୁଣ୍ଠିତ ଅର୍ଥ, ଏବଂ ଦାସ ବ୍ୟବସାୟରୁ ଅର୍ଥ ଆସୁଥିଲା। ସେମାନେ ବିଳାସବ୍ୟସନରେ ଜୀବନ ବିତାଉଥିଲେ।
-
ମୂର୍ତ୍ତି ବିଦ୍ବେଷୀ (Iconoclasm): କେବଳ ଧନ ଲୁଣ୍ଠନ ନୁହେଁ, ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜାକୁ ବିରୋଧ କରି ବହୁ ହିନ୍ଦୁ, ଜୈନ ଓ ବୌଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ପବିତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନେ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ।
-
ଜିଜିୟା କର (Jizya): ଅଣ-ମୁସଲମାନ ଏବଂ ସାମରିକ ସେବାରେ ଯୋଗ ନଦେଉଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ଟିକସ ବସାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଧର୍ମାନ୍ତରୀକରଣ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରକାର ଚାପ ଥିଲା।
⚔️ ତୈମୁରଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ (Timur's Invasion)
-
14th ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ (1398), ମଧ୍ୟ ଏସିଆର ନୃଶଂସ ତୁର୍କୀ-ମୋଗଲ ଶାସକ ତୈମୁର ଦିଲ୍ଲୀ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।
-
ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଦୁଇଟି:
-
🗡️ 1. ବିଧର୍ମୀ (Infidels) ମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା।
-
🗡️ 2. ସେମାନଙ୍କର ଅମାପ ଧନ ଦୌଲତ ଲୁଣ୍ଠନ କରିବା।
-
-
ସେ ଦିଲ୍ଲୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ କରି, ବହୁ ଲୋକଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ଏବଂ କ୍ରୀତଦାସ ବନାଇ ପ୍ରଚୁର ଧନସମ୍ପତ୍ତି ସହ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଯାଇଥିଲେ।
ଏହି ବିନାଶକାରୀ ଘଟଣା ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଇଥିଲା ଏବଂ ପରେ ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଆଞ୍ଚଳିକ ଶକ୍ତିମାନେ ମୁଣ୍ଡ ଟେକିଥିଲେ।
🌟 WithTeachers.in🌟
📖 ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନୀକୁ ପ୍ରତିରୋଧ ଏବଂ ନୂତନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ଥାନ
🛡️ ଆଞ୍ଚଳିକ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ବିରୋଧ
ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାରବାଦୀ ନୀତିକୁ ଅନେକ ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜ୍ୟ କଡ଼ା ପ୍ରତିରୋଧ କରିଥିଲେ।
-
🌟 1. ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳର ଗଙ୍ଗ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ (ଓଡ଼ିଶା): 13th ଶତାବ୍ଦୀରେ ନରସିଂହଦେବ-ପ୍ରଥମ ନିଜ ସାମରିକ ଶକ୍ତି ବଳରେ ବଙ୍ଗଳାରେ ଥିବା ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନଙ୍କ ଗଭର୍ଣ୍ଣରଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହି ବିଜୟର ସ୍ମୃତିରେ ସେ କୋଣାର୍କଠାରେ ବିଖ୍ୟାତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।
-
🌟 2. ହୟଶାଳ ରାଜବଂଶ: ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ (ଆଜିର କର୍ଣ୍ଣାଟକ) ହୟଶାଳ ବଂଶ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ତିଷ୍ଠି ରହି ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନୀର ଆକ୍ରମଣକୁ ପ୍ରତିହତ କରିଥିଲା। କ୍ରମାଗତ ଯୁଦ୍ଧ ଯୋଗୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ପରେ ଏହା ବିଜୟନଗର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସହ ମିଶିଯାଇଥିଲା।
-
🌟 3. ମେୱାର ଓ ରାଣା କୁମ୍ଭ: 15th ଶତାବ୍ଦୀରେ ରାଜସ୍ଥାନର ମେୱାର ଶାସକ ରାଣା କୁମ୍ଭ ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନୀକୁ ଦୃଢ଼ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ସେ ଆରାବଳି ପର୍ବତ ଉପରେ 36 କି.ମି. ଦୀର୍ଘ ପ୍ରାଚୀର ବିଶିଷ୍ଟ ଅଭେଦ୍ୟ କୁମ୍ଭାଲଗଡ଼ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।
🏛️ ବିଜୟନଗର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ (Vijayanagara Empire)
ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନୀ ଦୁର୍ବଳ ହେବା ପରେ ଦକ୍ଷିଣରେ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ହୋଇଥିଲା।
-
ପ୍ରତିଷ୍ଠା: 14th ଶତାବ୍ଦୀରେ ହରିହର ଏବଂ ବୁକ୍କା ନାମକ ଦୁଇ ଭାଇ ମହମ୍ମଦ ବିନ୍ ତୁଗଲକ୍ଙ୍କ ଅଧୀନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।
-
ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ: ଉତ୍ତରରେ ବାହମନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଓଡ଼ିଶାର ଗଜପତି ରାଜାମାନଙ୍କ ସହ ଏମାନଙ୍କର ନିରନ୍ତର ଯୁଦ୍ଧ ଲାଗିରହିଥିଲା।
-
କୃଷ୍ଣଦେବରାୟ (16th ଶତାବ୍ଦୀ): ସେ ଥିଲେ ବିଜୟନଗରର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସକ।
-
ସେ ତେଲୁଗୁ ଭାଷାରେ 'ଆମୁକ୍ତ ମାଲ୍ୟଦା' ନାମକ ଏକ ମହାକାବ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଉତ୍ତମ ରାଜନୀତି ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି।
-
ସେ ତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀରେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଯଥା ବିଠଲ ମନ୍ଦିର (ଯାହାର ସ୍ତମ୍ଭରୁ ସଙ୍ଗୀତର ସ୍ୱର ବାହାରେ) ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।
-
-
ପତନ (ତାଲିକୋଟ ଯୁଦ୍ଧ): 1565 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟର 5 ଟି ସୁଲତାନୀ ରାଜ୍ୟ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ତାଲିକୋଟ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟନଗରକୁ ପରାସ୍ତ କରି ସହରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଥିଲେ।
💡 Trick to remember Bahmani Split (5 States): "BAGAB" (ବାଗାବ)
Bijapur, Ahmednagar, Golconda, Achalpur (Berar), Bidar.
🕌 ମୋଗଲ (Mughal) ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠା
-
ବାବର (Babur): ତୈମୁରଙ୍କ ବଂଶଧର ତଥା କେନ୍ଦ୍ର ଏସିଆର ଶାସକ ବାବର 1526 ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ପାନିପଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ଇବ୍ରାହିମ ଲୋଦୀଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ଭାରତରେ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥିଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ତୋପ ଓ ଗୋଳାବାରୁଦର ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ସେ ନିଜର ଆତ୍ମଜୀବନୀ 'ବାବରନାମା' ରଚନା କରିଥିଲେ।
-
ହୁମାୟୁନ ଓ ଶେରଶାହା: ବାବରଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୁମାୟୁନ ଶାସନ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିବା ବେଳେ ଆଫଗାନ୍ ନେତା ଶେରଶାହା ଶୁରୀ ତାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି କିଛି କାଳ ଶାସନ କରିଥିଲେ।
-
ହିମୁ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ପାନିପଥ ଯୁଦ୍ଧ: ସୁରୀ ବଂଶର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହିମୁ (ହେମଚନ୍ଦ୍ର ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ) ଦିଲ୍ଲୀ ଦଖଲ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ 1556 ମସିହାରେ ଆକବରଙ୍କ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟ ପାନିପଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ।
🧠 TRICK for Mughal Chronology: "BHAJSA" (ଭାଜସା)
Babur ➡️ Humayun ➡️ Akbar ➡️ Jahangir ➡️ Shah Jahan ➡️ Aurangzeb
🌟 WithTeachers.in🌟
👑 ଆକବରଙ୍କ ଶାସନ (1556 - 1605)
ଆକବର ମାତ୍ର 13 ବର୍ଷ ବୟସରେ ସମ୍ରାଟ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶାସନ ନିଷ୍ଠୁରତା ଏବଂ ସହନଶୀଳତାର ଏକ ମିଶ୍ରଣ ଥିଲା।
-
🌟 1. ସାମରିକ ଅଭିଯାନ: ଚିତୋର ଦୁର୍ଗ ଅବରୋଧ ସମୟରେ ରାଜପୁତମାନଙ୍କ କଡ଼ା ପ୍ରତିରୋଧ ପରେ ସେ 30,000 ନିରୀହ ଜନତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ରାଜପୁତ ରମଣୀମାନେ ନିଜ ସମ୍ମାନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଡେଇଁ 'ଜହର' (Jauhar) ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥିଲେ।
-
🌟 2. ଧାର୍ମିକ ସହନଶୀଳତା (ସୁଲହ-ଇ-କୁଲ): ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ବହୁତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଦେଖାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ (Sulh-e-kul)। ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ଉପରୁ 'ଜିଜିଆ' କର ଉଚ୍ଛେଦ କରି ଉଚ୍ଚ ପଦବୀରେ ନିଯୁକ୍ତି ଦେଲେ।
-
🌟 3. ଅନୁବାଦ ସଦନ: ଫତେପୁର ସିକ୍ରିଠାରେ ଏହା ସ୍ଥାପନ କରି ସେ ମହାଭାରତ, ରାମାୟଣ ଏବଂ ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର ଭଳି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ପାର୍ସି ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କରାଇଥିଲେ।
-
🌟 4. ମାନସବଦାରୀ ଓ ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ସେ 'ମାନସବଦାରୀ' ପ୍ରଥା (ସାମରିକ ରାଙ୍କିଙ୍ଗ୍) ଏବଂ ନିଜ ଅର୍ଥମନ୍ତ୍ରୀ ତୋଡ଼ରମଲ୍ଲଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଉନ୍ନତ କୃଷି ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଲାଗୁ କରିଥିଲେ।
⚔️ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ (1658 - 1707)
ଶାହାଜାହାନଙ୍କ ପରେ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରି ଏବଂ ଭାଇ ଦାରା ଶିଖୋଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ସିଂହାସନ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ। ସେ ନିଜକୁ 'ଆଲମ୍ଗିର୍' (ବିଶ୍ୱବିଜେତା) ଉପାଧି ଦେଇଥିଲେ।
-
ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାର: ତାଙ୍କ ସମୟରେ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସର୍ବାଧିକ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କରିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜ ଜୀବନର ଶେଷ 25 ବର୍ଷ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ କଟାଇଥିଲେ ଯାହା ରାଜକୋଷକୁ ଶୂନ୍ୟ କରିଦେଲା।
-
ଧାର୍ମିକ ଅସହିଷ୍ଣୁତା: ସେ ଥିଲେ କଠୋର ସୁନ୍ନି ମୁସଲମାନ୍। ଦରବାରରେ ସଙ୍ଗୀତ ନିଷିଦ୍ଧ କରିବା ସହ ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ପୁଣିଥରେ 'ଜିଜିଆ' ଓ 'ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କର' ଲଗାଇଥିଲେ।
-
ମନ୍ଦିର ଧ୍ୱଂସ: 1669 ମସିହାରେ ସେ ବାରାଣସୀ, ମଥୁରା, ସୋମନାଥ ମନ୍ଦିର ସହ ଜୈନ ମନ୍ଦିର ଓ ଶିଖ୍ ଗୁରୁଦ୍ୱାର ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ନୀତି ଯୋଗୁଁ ଚାରିଆଡେ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପ୍ରବଳ ବିଦ୍ରୋହ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
🌟 WithTeachers.in🌟
📖 ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିରୋଧରେ ବିଦ୍ରୋହ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଓ ପ୍ରଶାସନ
🛡️ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ପ୍ରତିରୋଧ
ମୋଗଲମାନଙ୍କର ଶୋଷଣ ଏବଂ ବିସ୍ତାରବାଦୀ ନୀତି ବିରୋଧରେ କେବଳ ବଡ଼ ରାଜା ନୁହଁନ୍ତି, ସାଧାରଣ କୃଷକ ଏବଂ ଆଦିବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବଳ ବିଦ୍ରୋହ କରିଥିଲେ।
-
🌟 1. କୃଷକ ଏବଂ ଆଦିବାସୀ ବିଦ୍ରୋହ: 17th ଶତାବ୍ଦୀରେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ, ହରିଆଣା ଏବଂ ରାଜସ୍ଥାନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜାଠ (Jat) କୃଷକମାନେ ବିଦ୍ରୋହ କରି 20,000 ଲୋକଙ୍କର ଏକ ସେନା ଗଠନ କରିଥିଲେ। ଏହା ସହିତ ଭିଲ୍, ଗୋଣ୍ଡ, ସାନ୍ତାଳ ଏବଂ କୋଚ୍ ଆଦିବାସୀମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ଲଢେଇ କରିଥିଲେ।
-
🌟 2. ରାଣୀ ଦୁର୍ଗାବତୀ (Rani Durgavati): ମଧ୍ୟ ଭାରତର ଗୋଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟର (ଗଡ଼ ରାଜ୍ୟ) ବୀରା ରାଣୀ ଦୁର୍ଗାବତୀ 10,000 ସୈନ୍ୟ ଏବଂ 1000 ହସ୍ତୀ ବାହିନୀ ସହ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। 1564 ମସିହାରେ ଆକବରଙ୍କ ସେନାପତିଙ୍କ ସହ ବୀରତ୍ୱର ସହ ଲଢି ବନ୍ଦୀ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ମାତ୍ର 40 ବର୍ଷ ବୟସରେ ନିଜକୁ ହତ୍ୟା କରି ବଳିଦାନ ଦେଇଥିଲେ।
⚔️ ରାଜପୁତ ଏବଂ ଅହୋମ୍ ମାନଙ୍କର ଗୌରବଗାଥା
ରାଜପୁତ ପ୍ରତିରୋଧ (Rajput Resistance)
ରାଜପୁତମାନେ ବାହ୍ୟ ଆକ୍ରମଣକାରୀଙ୍କୁ କଡ଼ା ଜବାବ ଦେଇଥିଲେ।
-
🌟 1. ରାଣା ସଂଘ: ସେ ଅନେକ ରାଜପୁତ ବଂଶକୁ ଏକାଠି କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଖାନୱା ଯୁଦ୍ଧରେ ବାବରଙ୍କ ଠାରୁ ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
-
🌟 2. ମହାରାଣା ପ୍ରତାପ (Maharana Pratap): ମେୱାରର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧା ମୋଗଲ ଆଧିପତ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର ନକରି 1576 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ହଳଦୀଘାଟ ଯୁଦ୍ଧ (Battle of Haldighati) ଲଢିଥିଲେ। ସେ ଆରାବଳି ପାହାଡ଼ରେ ଗରିଲା ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ (Guerrilla warfare) ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ 'ଭିଲ୍' ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଧନୁର୍ଦ୍ଧାରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।
-
🌟 3. ଦୁର୍ଗାଦାସ ରାଠୋର: ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ସମୟରେ ଯୋଧପୁରର ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ସେ ମୋଗଲଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଲଢିଥିଲେ।
ଅହୋମ୍ ରାଜ୍ୟ (Ahom Kingdom)
-
ମିଆଁମାରରୁ ଆସି ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଉପତ୍ୟକାରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରିଥିବା ଅହୋମ୍ ଜାତି ନିଜର ପାଇକ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Paik System) ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ (ଏଥିରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଜମି ଦିଆଯାଉଥିଲା ଓ ବଦଳରେ ସେମାନେ ସାମରିକ ସେବା ଦେଉଥିଲେ)।
-
🌟 4. ସରାଇଘାଟ ଯୁଦ୍ଧ (Battle of Saraighat - 1671): ଅହୋମ୍ ସେନାପତି ଲଚିତ ବୋରଫୁକନ ମାତ୍ର 10,000 ସୈନ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ମୋଗଲମାନଙ୍କର 30,000 ସୈନ୍ୟଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ। ନଦୀ ଡଙ୍ଗା ଚାଳନା ଏବଂ ଖାତ ଖୋଳିବାରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାରଙ୍ଗମ ଥିଲେ।
🧠 TRICK to remember Saraighat: "30 ହଜାର ମୋଗଲଙ୍କୁ ଲଚିତ କଲେ ଚିତ୍ (Chit), ସରାଇଘାଟରେ ଦେଖାଇଲେ ନିଜର ହିଟ୍ (Hit)."
🌟 WithTeachers.in🌟
ੴ ଶିଖମାନଙ୍କର ଉତ୍ଥାନ (Rise of Sikhism)
ପଞ୍ଜାବ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପରେ ସାମରିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା।
-
ଗୁରୁ ନାନକ: ସମାନତା ଓ ଏକ ଈଶ୍ୱରବାଦ (ଇକ୍ ଓଙ୍କାର)ର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ।
-
ଗୁରୁ ଅର୍ଜୁନ: ଶିଖ୍ମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ 'ଗୁରୁଗ୍ରନ୍ଥ ସାହେବ' ସଂକଳନ କରିଥିଲେ। ଜାହାଙ୍ଗୀର ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦେଇଥିଲେ।
-
ଗୁରୁ ତେଗ୍ ବାହାଦୂର: କାଶ୍ମୀରୀ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଯାଇ ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ରୋଷର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ। 1675 ରେ ଦିଲ୍ଲୀର ଚାନ୍ଦିନୀ ଚୌକଠାରେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକାଟ କରାଯାଇଥିଲା (ଯେଉଁଠି ବର୍ତ୍ତମାନ ସିସ୍ ଗଞ୍ଜ ସାହିବ ଗୁରୁଦ୍ୱାର ରହିଛି)।
-
ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ (ଦଶମ ଗୁରୁ): ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ 'ଖାଲସା' (Khalsa) ନାମକ ସାମରିକ ବାହିନୀ ଗଠନ କରିଥିଲେ।
-
ମହାରାଜା ରଣଜିତ ସିଂହ: 19th ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏକ ବିଶାଳ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶିଖ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଇଂରେଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିରୋଧ କରିଥିଲେ।
🏛️ ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ଅର୍ଥନୀତି (Administration & Economy)
ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା
-
ଇକ୍ତା ବ୍ୟବସ୍ଥା (Iqta System): ଟିକସ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ 'ଇକ୍ତାଦାର' (Iqtadar) ମାନଙ୍କୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ସେମାନେ ଖର୍ଚ୍ଚ ବାଦ୍ ଦେଇ ବଳକା ରାଜସ୍ୱ ସୁଲତାନଙ୍କୁ ଦେଉଥିଲେ।
ମୋଗଲ ପ୍ରଶାସନ
-
🌟 1. ଦ୍ୱିୱାନ (Diwan): ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୁଖ୍ୟ।
-
🌟 2. ମୀରବକ୍ସି (Mir Bakshi): ସାମରିକ ମାମଲାର ମୁଖ୍ୟ।
-
🌟 3. ମାନସବଦାରୀ ପ୍ରଥା (Mansabdari System): ଆକବରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚଳିତ ଏହି ପ୍ରଥାରେ ଅଫିସରମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପଦବୀ ଅନୁଯାୟୀ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ସୈନ୍ୟ ରଖୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦରମା ବାବଦକୁ 'ଜାଗିର' (ଜମି) ଦିଆଯାଉଥିଲା।
-
🌟 4. ରାଜସ୍ୱ ବିଭାଗ: ଆକବରଙ୍କ ଅର୍ଥମନ୍ତ୍ରୀ ତୋଡ଼ରମଲ୍ଲ ଫସଲ ସର୍ଭେକ୍ଷଣ କରି ଏକ ଉନ୍ନତ ଟିକସ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ।
ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ ସାଧାରଣ ଜୀବନ
-
କୃଷି: କୃଷକମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପାଦନର 1/5 ରୁ ଅଧା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟିକସ ଆକାରରେ ଦେବାକୁ ପଡୁଥିଲା।
-
ହୁଣ୍ଡି ବ୍ୟବସ୍ଥା (Hundi System): ଆଧୁନିକ ଚେକ୍ ବା ବ୍ୟାଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଳି ଏକ ଲିଖିତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାମା ଥିଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ପରିବହନ ନକରି ରାଜ୍ୟ ବାହାରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଅର୍ଥ ହସ୍ତାନ୍ତର କରୁଥିଲେ।
-
ମନ୍ଦିର ଅର୍ଥନୀତି: ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଉପାସନା ପୀଠ ନଥିଲେ, ବରଂ ଜଳସେଚନ, ଶିକ୍ଷା, ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କୁ ଋଣ ଯୋଗାଇବା ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
🛕 ଓଡ଼ିଶାର କେତୋଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଐତିହାସିକ କୀର୍ତ୍ତି
-
🌟 1. ପୁଷ୍ପଗିରି ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ: 2nd ରୁ 11th ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୌଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ଏହା ଯାଜପୁର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଲାଙ୍ଗୁଡ଼ି ପାହାଡ଼ରେ ଅବସ୍ଥିତ। 639 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ହୁଏନସାଂ ଏହାକୁ ପରିଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ।
-
🌟 2. ଜଉଗଡ଼ (Jaugada): ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଋଷିକୂଲ୍ୟା ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି, ଯାହା ତାଙ୍କର ପ୍ରଶାସନିକ ନୀତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।
-
🌟 3. କ୍ଷୀରଚୋରା ଗୋପୀନାଥ ମନ୍ଦିର: ବାଲେଶ୍ୱରର ରେମୁଣାଠାରେ 13th ଶତାବ୍ଦୀରେ ଲାଙ୍ଗୁଳା ନରସିଂହଦେବ ଏହି କଳା ମୁଗୁନି ପଥରର ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରି ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।
-
🌟 4. ମାଣିଆବନ୍ଧ (Maniabandha): କଟକ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଏହି ଗ୍ରାମ ବୌଦ୍ଧ ବିହାରର ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ଏବଂ ପାଟଶାଢ଼ୀ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
-
🌟 5. ପୋତାଗଡ଼ (Potagada): ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାରେ ଋଷିକୂଲ୍ୟା ମୁହାଣରେ ଥିବା ଏକ ପଞ୍ଚତାରକା (Star-shaped) ଆକୃତିର ଦୁର୍ଗ। 1768 ରେ ଏଡୱାର୍ଡ କୋଷ୍ଟାଫୋର୍ଡ ଏହାକୁ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହା ଇଂରେଜମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶାସନିକ କୋଠି ଥିଲା।