ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ମଣିଷ ପଦାର୍ଥର କ୍ଷୁଦ୍ରତମ କଣିକା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଆସୁଛି।

• ମହର୍ଷି କଣାଦ (Maharishi Kanad): ଜଣେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଦାର୍ଶନିକ କହିଥିଲେ ଯେ, ଯଦି ଆମେ କୌଣସି ପଦାର୍ଥକୁ ଭାଙ୍ଗି ଭାଙ୍ଗି ଯିବା, ତେବେ ଶେଷରେ ଏପରି ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର କଣିକା ମିଳିବ ଯାହାକୁ ଆଉ ଭାଙ୍ଗି ହେବ ନାହିଁ। ସେ ଏହି ଅବିଭାଜ୍ୟ କଣିକାର ନାମ ଦେଇଥିଲେ ପରମାଣୁ (Parmanu)।

• ଡେମୋକ୍ରିଟସ୍ ଓ ଲିଉସିପସ୍ (Democritus & Leucippus): ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀକ୍ ଦାର୍ଶନିକମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ କଥା କହିଥିଲେ। ଡେମୋକ୍ରିଟସ୍ ଏହି ଅବିଭାଜ୍ୟ କଣିକାକୁ 'ଆଟମ୍' (Atom) ବୋଲି କହିଥିଲେ। ଆଟମ୍ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯାହାକୁ ଆଉ କାଟି ହେବନାହିଁ ବା ଅବିଭାଜ୍ୟ (Indivisible)।

2. ରାସାୟନିକ ସଂଯୋଗ ନିୟମ (Laws of Chemical Combination) ⚖️

ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଆଣ୍ଟୋଏନ୍ ଲାଭୋଇସିୟର (Antoine Lavoisier) ଏବଂ ଜୋସେଫ୍ ପ୍ରାଉଷ୍ଟ (Joseph Proust) ରାସାୟନିକ ସଂଯୋଗର ଦୁଇଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।

ନିୟମ ୧: ବସ୍ତୁତ୍ୱ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ (Law of Conservation of Mass)

• ସଂଜ୍ଞା: କୌଣସି ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ବସ୍ତୁତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ବିନାଶ ଘଟେ ନାହିଁ।

• ଅର୍ଥାତ୍: ପ୍ରତିକାରକ (Reactants) ମାନଙ୍କର ମୋଟ ବସ୍ତୁତ୍ୱ = ଉତ୍ପାଦ (Products) ମାନଙ୍କର ମୋଟ ବସ୍ତୁତ୍ୱ।

• ଉଦାହରଣ: ଯଦି 10 ଗ୍ରାମ୍ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ କୁ ଗରମ କରାଯାଏ, ତେବେ 5.6 ଗ୍ରାମ୍ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ 4.4 ଗ୍ରାମ୍ କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। (କାରଣ 5.6 + 4.4 = 10)।

ନିୟମ ୨: ସ୍ଥିରାନୁପାତ ନିୟମ (Law of Constant Proportions)

• ସଂଜ୍ଞା: କୌଣସି ଏକ ରାସାୟନିକ ଯୌଗିକରେ (Compound), ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ବସ୍ତୁତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବା ସ୍ଥିର ଅନୁପାତରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି।

• ଉଦାହରଣ: ଜଳ (H₂O) ରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନର ବସ୍ତୁତ୍ୱର ଅନୁପାତ ସର୍ବଦା 1:8 ହୋଇଥାଏ। ତୁମେ ନଈ, ପୋଖରୀ, କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ର ଯେଉଁଠାରୁ ପାଣି ଆଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁପାତ ବଦଳିବ ନାହିଁ!

💡 ଟ୍ରିକ୍ (Trick): 'ସ୍ଥିର' ଅର୍ଥାତ୍ ଫିକ୍ସ (Fix)। ଯେମିତି କି ମଣିଷର ଶରୀରରେ 2ଟି ଆଖି ଓ 1ଟି ନାକ ଫିକ୍ସ, ସେହିପରି ଯୌଗିକରେ ମୌଳିକମାନଙ୍କର ଅନୁପାତ ସବୁବେଳେ ଫିକ୍ସ ଥାଏ!

3. ଡାଲଟନ୍‌ଙ୍କ ପରମାଣୁ ତତ୍ତ୍ୱ (Dalton’s Atomic Theory) 👨‍🏫

ବ୍ରିଟିଶ୍ ରସାୟନବିତ୍ ଜନ୍ ଡାଲଟନ୍ 1808 ମସିହାରେ ପଦାର୍ଥର ଗଠନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ (ମୌଳିକ, ଯୌଗିକ କିମ୍ବା ମିଶ୍ରଣ) ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର କଣିକାକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହାକୁ ପରମାଣୁ କୁହାଯାଏ।

2. ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକ ଅବିଭାଜ୍ୟ କଣିକା। ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସୃଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ବା ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

3. ଗୋଟିଏ ମୌଳିକର ସମସ୍ତ ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକର ବସ୍ତୁତ୍ୱ ଏବଂ ରାସାୟନିକ ଧର୍ମ ସମାନ ଥାଏ।

4. ବିଭିନ୍ନ ମୌଳିକର ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକର ବସ୍ତୁତ୍ୱ ଏବଂ ରାସାୟନିକ ଧର୍ମ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

5. ବିଭିନ୍ନ ମୌଳିକର ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ଣ୍ଣସଂଖ୍ୟାର (whole numbers) ଏକ ସରଳ ଅନୁପାତରେ ମିଶି ଯୌଗିକ ଅଣୁ ଗଠନ କରନ୍ତି।

4. ପରମାଣୁ କ'ଣ? (What is an Atom?) ⚛️

ପରମାଣୁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥର ଗଠନମୂଳକ ଏକକ (Building block)। ଯେପରି ଗୋଟିଏ କୋଠା ଇଟାରେ ତିଆରି, ସେହିପରି ଦୁନିଆର ସବୁ ପଦାର୍ଥ ପରମାଣୁରେ ତିଆରି।

• ପରମାଣୁର ଆକାର: ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକ ଏତେ ଛୋଟ ଯେ ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଲି ଆଖିରେ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିବା ନାହିଁ।

• ମାପିବାର ଏକକ: ପରମାଣୁର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧକୁ ନାନୋମିଟର (Nanometer - nm) ରେ ମପାଯାଏ।

  • 1 ମିଟର = 10⁹ ନାନୋମିଟର

  • 1 ନାନୋମିଟର (nm) = 10⁻⁹ ମିଟର।

  • ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ପରମାଣୁ ହେଉଛି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ (Hydrogen), ଯାହାର ଆକାର ପାଖାପାଖି 10⁻¹⁰ ମିଟର ଅଟେ।

ମୌଳିକର ପରମାଣୁମାନଙ୍କର ପ୍ରତୀକ ବା ସଂକେତ (Symbols of Atoms of Elements)

IUPAC (International Union of Pure and Applied Chemistry) ମୌଳିକମାନଙ୍କର ନାମ ଏବଂ ସଂକେତକୁ ଅନୁମୋଦନ କରେ।

ନିୟମଗୁଡ଼ିକ:

1. ଅଧିକାଂଶ ମୌଳିକର ସଂକେତ ତାହାର ଇଂରାଜୀ ନାମର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର କିମ୍ବା ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷରକୁ ନେଇ ଗଠିତ।

2. ସର୍ବଦା ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷରଟି ବଡ଼ ଅକ୍ଷର (Capital letter) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷରଟି ଛୋଟ ଅକ୍ଷର (Small letter) ରେ ଲେଖାଯାଏ।

   • ଉଦାହରଣ: ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ = H, ଏଲୁମିନିୟମ୍ = Al (କେବେବି AL ନୁହେଁ), କୋବାଲ୍ଟ = Co।

💡 ଲାଟିନ୍ ନାମରୁ ଆସିଥିବା କିଛି ସଂକେତ (Tricky ones!):

• ସୋଡିୟମ୍ (Sodium) ର ସଂକେତ Na, କାରଣ ଏହାର ଲାଟିନ୍ ନାମ ହେଉଛି Natrium।

• ପୋଟାସିୟମ୍ (Potassium) ର ସଂକେତ K, କାରଣ ଏହାର ଲାଟିନ୍ ନାମ Kalium।

• ଲୁହା ବା ଆଇରନ୍ (Iron) ର ସଂକେତ Fe, କାରଣ ଏହାର ଲାଟିନ୍ ନାମ Ferrum।

• ତମ୍ବା ବା କପର୍ (Copper) ର ସଂକେତ Cu, କାରଣ ଏହାର ଲାଟିନ୍ ନାମ Cuprum।

5. ପାରମାଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ (Atomic Mass) ⚖️⚛️

ଡାଲଟନ୍‌ଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା ଥିଲା ପାରମାଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ। କାରଣ ପରମାଣୁ ଏତେ ଛୋଟ, ତାହାର ପ୍ରକୃତ ଓଜନ ମାପିବା ଅସମ୍ଭବ ଥିଲା। ତେଣୁ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଆପେକ୍ଷିକ ପାରମାଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ (Relative atomic mass) ବାହାର କଲେ।

• 1961 ମସିହାରେ କାର୍ବନ୍-12 (C-12) ଆଇସୋଟୋପ୍‌କୁ ସର୍ବଜନୀନ ମାନକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା।

• ପାରମାଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ ଏକକ (Atomic Mass Unit - u ବା amu): ଗୋଟିଏ କାର୍ବନ୍-12 ପରମାଣୁର ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁତ୍ୱର ଏକ ଦ୍ୱାଦଶାଂଶ (1/12) ଅଂଶକୁ ଏକ ପ୍ରାମାଣିକ ଏକକ ହିସାବରେ ନିଆଯାଏ। ଏହାକୁ 'u' (Unified mass) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ।

💡 ଟ୍ରିକ୍ (Trick): ମନେକର ଗୋଟିଏ ତରଭୁଜ ଅଛି। ତାକୁ ତୁମେ ଠିକ୍ 12 ଟି ସମାନ ଫାଳ କରି କାଟିଦେଲ। ସେହି 1 ଟି ଫାଳର ଓଜନ ଯେତିକି, ତାହା ହେଉଛି 1 amu (Atomic Mass Unit)। ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନ୍ୟ ସବୁ ଫଳକୁ ସେହି ତରଭୁଜ ଫାଳ ସହିତ ତୁଳନା କରି ମାପ!

• ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ର ବସ୍ତୁତ୍ୱ = 1 u

• ଅକ୍ସିଜେନ୍ ର ବସ୍ତୁତ୍ୱ = 16 u

• କାର୍ବନ୍ ର ବସ୍ତୁତ୍ୱ = 12 u

• ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ର ବସ୍ତୁତ୍ୱ = 14 u

6. ଅଣୁ କ'ଣ? (What is a Molecule?) 🔗

ଅଧିକାଂଶ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ମିଶି ଅଣୁ ଗଠନ କରନ୍ତି।

• ସଂଜ୍ଞା: ଏକ ଅଣୁ ହେଉଛି ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ପରମାଣୁର ଏକ ସମୂହ ଯେଉଁମାନେ ପରସ୍ପର ସହ ରାସାୟନିକ ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି।

• ଏହା ସାଧାରଣତଃ କୌଣସି ପଦାର୍ଥର (ମୌଳିକ ବା ଯୌଗିକ) ସେହି କ୍ଷୁଦ୍ରତମ କଣିକା ଯାହା ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ରହିପାରେ।

୧. ମୌଳିକର ଅଣୁ (Molecules of Elements)

ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର ପରମାଣୁ ମିଶି ମୌଳିକର ଅଣୁ ଗଠନ କରନ୍ତି।

ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ପଦାର୍ଥର ପାରମାଣବିକତା (Atomicity) ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ (ଗୋଟିଏ ଅଣୁରେ ଥିବା ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା)।

• ଏକ-ପାରମାଣବିକ (Monoatomic): ହିଲିୟମ୍ (He), ଆର୍ଗନ୍ (Ar)। (ଏମାନେ ଏକୁଟିଆ ରହନ୍ତି)।

• ଦ୍ୱି-ପାରମାଣବିକ (Diatomic): ଅମ୍ଳଜାନ (O₂), ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ (H₂), କ୍ଲୋରିନ୍ (Cl₂), ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ (N₂)।

• ଚତୁଃ-ପାରମାଣବିକ (Tetra-atomic): ଫସଫରସ୍ (P₄)।

• ବହୁ-ପାରମାଣବିକ (Polyatomic): ସଲଫର୍ (S₈)।

୨. ଯୌଗିକର ଅଣୁ (Molecules of Compounds)

ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତରେ ମିଶି ଯୌଗିକର ଅଣୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

• ଉଦାହରଣ: ଜଳ (H₂O) - ଏଥିରେ 2ଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଏବଂ 1ଟି ଅମ୍ଳଜାନ ଅଛି। କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (CO₂) - 1ଟି କାର୍ବନ୍ ଓ 2ଟି ଅମ୍ଳଜାନ ଅଛି।

7. ଆୟନ କ'ଣ? (What is an Ion?) ⚡

ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ମିଶି ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକ ଆବିଷ୍ଟ (Charged) କଣିକାକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏହି ଚାର୍ଜ୍ ଥିବା କଣିକାକୁ ଆୟନ (Ion) କୁହାଯାଏ। ଏହା ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ (+) ବା ବିଯୁକ୍ତାତ୍ମକ (-) ହୋଇପାରେ।

1. ଆନାୟନ (Anion): ବିଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଚାର୍ଜ୍ ଥିବା ଆୟନ। (ଉଦାହରଣ: Cl⁻)

2. କାଟାୟନ (Cation): ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଚାର୍ଜ୍ ଥିବା ଆୟନ। (ଉଦାହରଣ: Na⁺)

💡 ଟ୍ରିକ୍ (Trick): କାଟାୟନ ଓ ଆନାୟନ ଭିତରେ କିଏ ପ୍ଲସ୍(+) ଓ କିଏ ମାଇନସ୍(-) କେମିତି ମନେରଖିବେ?

ଶବ୍ଦ Ca[t]ion କୁ ଦେଖନ୍ତୁ। ମଝିରେ ଥିବା 't' ଅକ୍ଷରଟି ଗୋଟିଏ ପ୍ଲସ୍ (+) ଚିହ୍ନ ପରି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ କି? ତେଣୁ Cation ହେଉଛି Positive ଆୟନ!

• ବହୁପାରମାଣବିକ ଆୟନ (Polyatomic Ions): ଯେତେବେଳେ ଏକାଧିକ ପରମାଣୁର ସମୂହ ଏକାଠି ମିଶି ଗୋଟିଏ ଆୟନ ପରି କାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚାର୍ଜ୍ ଥାଏ। ଉଦାହରଣ: ସଲଫେଟ୍ (SO₄²⁻), ନାଇଟ୍ରେଟ୍ (NO₃⁻), ଆମୋନିୟମ୍ (NH₄⁺)।

8. ରାସାୟନିକ ସଂକେତ ଲେଖିବା (Writing Chemical Formulae) ✍️🧪

ରାସାୟନିକ ସଂକେତ ଲେଖିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ପ୍ରଥମେ ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକର ଯୋଜ୍ୟତା (Valency) ଜାଣିବାକୁ ହେବ।

• ଯୋଜ୍ୟତା (Valency): ଗୋଟିଏ ମୌଳିକର ଅନ୍ୟ ମୌଳିକ ସହ ମିଶିବାର କ୍ଷମତା (Combining capacity) କୁ ତାର ଯୋଜ୍ୟତା କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ମଣିଷର 2ଟି ହାତ ଅଛି, ଅକ୍ଟୋପସ୍ ର 8ଟି, ସେହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯୋଜ୍ୟତା ଅଛି।

  • ସୋଡିୟମ୍ (Na), ପୋଟାସିୟମ୍ (K), ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ (H), କ୍ଲୋରିନ୍ (Cl) ର ଯୋଜ୍ୟତା = 1

  • ଅକ୍ସିଜେନ୍ (O), ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ (Mg), କ୍ୟାଲସିୟମ୍ (Ca) ର ଯୋଜ୍ୟତା = 2

  • ଆଲୁମିନିୟମ୍ (Al) ର ଯୋଜ୍ୟତା = 3

  • କାର୍ବନ୍ (C) ର ଯୋଜ୍ୟତା = 4

ସଂକେତ ଲେଖିବାର କ୍ରସ୍-ଓଭର ପ୍ରଣାଳୀ (Criss-Cross Method) ❌

ଗୋଟିଏ ଯୌଗିକର ସଂକେତ ଲେଖିବା ଅତି ସହଜ! କେବଳ ଏହି ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ:

1. ପାଖାପାଖି ଦୁଇଟି ମୌଳିକର ସଂକେତ ଲେଖନ୍ତୁ। ଧାତୁକୁ ସବୁବେଳେ ବାମ ପଟେ ରଖନ୍ତୁ।

2. ସେମାନଙ୍କ ତଳେ ନିଜ ନିଜର ଯୋଜ୍ୟତା ଲେଖନ୍ତୁ।

3. ଯୋଜ୍ୟତାଗୁଡ଼ିକୁ ପରସ୍ପର ସହ ଅଦଳବଦଳ (Criss-cross ❌) କରି ସଂକେତର ତଳ ଭାଗରେ ଲେଖନ୍ତୁ। (ସମାନ ଯୋଜ୍ୟତା ଥିଲେ ତାହାକୁ କାଟି ଦିଆଯାଏ ବା ସରଳ କରିଦିଆଯାଏ)।

ଉଦାହରଣ ୧: ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲଫାଇଡ୍ ର ସଂକେତ

• ସଂକେତ: H S

• ଯୋଜ୍ୟତା: 1 2

• କ୍ରସ୍-ଓଭର କଲେ: H ପାଖକୁ ଆସିବ 2, S ପାଖକୁ ଯିବ 1।

• ସୂତ୍ର (Formula) ହେବ: H₂S

ଉଦାହରଣ ୨: କାର୍ବନ୍ ଟେଟ୍ରାକ୍ଲୋରାଇଡ୍

• ସଂକେତ: C Cl

• ଯୋଜ୍ୟତା: 4 1

• କ୍ରସ୍-ଓଭର କଲେ: C ପାଖକୁ ଆସିବ 1, Cl ପାଖକୁ ଯିବ 4।

• ସୂତ୍ର (Formula) ହେବ: CCl₄

ଉଦାହରଣ ୩: ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍

• ସଂକେତ: Al O

• ଯୋଜ୍ୟତା: 3 2

• କ୍ରସ୍-ଓଭର କଲେ: Al ପାଖକୁ ଆସିବ 2, O ପାଖକୁ ଯିବ 3।

• ସୂତ୍ର (Formula) ହେବ: Al₂O₃

9. ଆଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ ଓ ସଂକେତ ଏକକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ (Molecular Mass & Formula Unit Mass) ⚖️

• ଆଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ (Molecular Mass): କୌଣସି ପଦାର୍ଥର ଗୋଟିଏ ଅଣୁରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପରମାଣୁମାନଙ୍କର ପାରମାଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱର ସମଷ୍ଟିକୁ ଆଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ 'u' ଏକକରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ।

• ଉଦାହରଣ: ଜଳ (H₂O) ର ଆଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ।

  • ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ର ପାରମାଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ = 1 u

  • ଅକ୍ସିଜେନ୍ ର ପାରମାଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ = 16 u

  • ଜଳରେ 2 ଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଓ 1 ଟି ଅକ୍ସିଜେନ୍ ଥାଏ।

  • ତେଣୁ, (2 × 1) + (1 × 16) = 2 + 16 = 18 u

• ସଂକେତ ଏକକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ (Formula Unit Mass): ଯେଉଁ ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକ ଆୟନ (Ions) କୁ ନେଇ ଗଠିତ (ଯେପରିକି NaCl), ସେମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଣୁ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର ନକରି ଆମେ ସଂକେତ ଏକକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ ବ୍ୟବହାର କରୁ। ହିସାବ କରିବା ପ୍ରଣାଳୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ।

  • ଉଦାହରଣ: NaCl ର ସଂକେତ ଏକକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ = Na (23 u) + Cl (35.5 u) = 58.5 u।

10. ମୋଲ୍ ସଂକଳ୍ପନା (Mole Concept) 📦💯

କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥର ପରିମାଣକୁ ତାହାର ବସ୍ତୁତ୍ୱ କିମ୍ବା କଣିକା ସଂଖ୍ୟା (ପରମାଣୁ ବା ଅଣୁ) ଆକାରରେ ଦର୍ଶାଯାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଏତେ ଛୋଟ ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ଯେ ଗଣିବା କଷ୍ଟକର। ତେଣୁ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ 'ମୋଲ୍' (Mole) ର ଧାରଣା ଆଣିଲେ।

💡 ଟ୍ରିକ୍ (Trick): ଯେପରି 1 ଡଜନ୍ (Dozen) ମାନେ 12 ଟି କଦଳୀ, 1 କୋଡିଏ (Score) ମାନେ 20 ଟି ଜିନିଷ... ସେହିପରି 1 ମୋଲ୍ (Mole) ମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟକ କଣିକା। ସେହି ସଂଖ୍ୟାଟି ହେଉଛି 6.022 × 10²³।

• 1 ମୋଲ୍ ପରମାଣୁ = 6.022 × 10²³ ଟି ପରମାଣୁ।

• 1 ମୋଲ୍ ଅଣୁ = 6.022 × 10²³ ଟି ଅଣୁ।

• ଏହି ସଂଖ୍ୟାକୁ ଇଟାଲିଆନ୍ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆମେଡିଓ ଆଭୋଗାଡ୍ରୋଙ୍କ (Amedeo Avogadro) ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ଆଭୋଗାଡ୍ରୋ ସଂଖ୍ୟା ବା ସ୍ଥିରାଙ୍କ (Avogadro Constant) କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ N₀ ସଂକେତ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ।

ମୋଲାର ବସ୍ତୁତ୍ୱ (Molar Mass): ଗୋଟିଏ ମୋଲ୍ ପଦାର୍ଥର ବସ୍ତୁତ୍ୱକୁ ତାହାର ମୋଲାର ବସ୍ତୁତ୍ୱ କୁହାଯାଏ। ପଦାର୍ଥର ଆଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱକୁ (ଯାହା 'u' ରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ), ଯଦି ଆମେ ଗ୍ରାମ୍ ('g') ରେ ଲେଖିବା, ତାହା ହିଁ ମୋଲାର ବସ୍ତୁତ୍ୱ।

• ଯେପରି ଜଳର ଆଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ ହେଉଛି 18 u।

• ତେଣୁ ଜଳର ମୋଲାର ବସ୍ତୁତ୍ୱ ହେବ 18 g। ଅର୍ଥାତ୍ 18 ଗ୍ରାମ୍ ଜଳରେ ଠିକ୍ ଗୋଟିଏ ମୋଲ୍ ଅଣୁ (6.022 × 10²³ ଟି ଜଳ ଅଣୁ) ରହିଛି!