ଏଠାରେ ନବମ ଶ୍ରେଣୀ ଜୀବବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ "ଜୈବ ବିବିଧତା" (Biodiversity) ର ଏକ ସବିଶେଷ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଷ୍ଟଡି ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି। ସହଜରେ ମନେରଖିବା ପାଇଁ ଏଥିରେ ଇଂରାଜୀ ଟ୍ରିକ୍ସ (Tricks) ମଧ୍ୟ ସଂଯୋଗ କରାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଏହାକୁ ସଜାଯାଇଛି।

🌿 ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity) - ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୋଟ୍ସ 🌍

ଆମ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ପ୍ରକୃତିର ଏହି ଅନନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନତାକୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବମାନଙ୍କର ଏକତ୍ର ସହାବସ୍ଥାନକୁ ଜୈବ ବିବିଧତା ବା Biodiversity କୁହାଯାଏ। ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ଆକାର, ରଙ୍ଗ ଏବଂ ଜୀବନକାଳ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ:

• ଏକ ମାଇକ୍ରୋମିଟର ଆକାରର କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବାଣୁ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି 30 ମିଟର ଲମ୍ବର ବିଶାଳକାୟ ନୀଳ ତିମି।

• ଅଳ୍ପଦିନ ବଞ୍ଚୁଥିବା ମଶା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ବଞ୍ଚୁଥିବା ବରଗଛ।

📖 ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମକରଣ ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Taxonomy) 🔬

ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ତଥ୍ୟ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ କରାଯାଏ। ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାଷାରେ ଏହି ପଦ୍ଧତିକୁ ଟାକ୍ସୋନମି (Taxonomy) କିମ୍ବା ସିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ସ (Systematics) କୁହାଯାଏ।

• ସ୍ଵିଡେନ୍‌ର ସ୍ଵନାମଧନ୍ୟ ବୈଜ୍ଞାନିକ କ୍ୟାରୋଲସ୍ ଲିନିୟସ୍ (Carolus Linnaeus) ଙ୍କୁ ଆଧୁନିକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମକରଣ ଓ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ପଦ୍ଧତିର 'ଜନକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

• ସେ ନିଜର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁସ୍ତକ Systema Naturae ରେ ଏହି ବିଷୟରେ ପ୍ରଥମେ ଉପସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ।

• ସେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିବା ପଦ୍ଧତିକୁ ଦ୍ଵିପଦ ନାମକରଣ (Binomial Nomenclature) କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ଵିପଦ ନାମକରଣର ନିୟମାବଳୀ:

1. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ ଦୁଇଟି ପଦକୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ।

2. ପ୍ରଥମ ପଦଟି ଜୀବର ପ୍ରଜାତି (Genus) କୁ ବୁଝାଉଥିବା ବେଳେ ଦ୍ଵିତୀୟ ପଦଟି ତାହାର ଜାତି (Species) କୁ ବୁଝାଇଥାଏ।

3. ନାମକରଣ ସମୟରେ ପ୍ରଜାତିର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ବଡ଼ ଲିପି (Capital Letter) ରେ ଏବଂ ଜାତିର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ସାନ ଲିପି (Small Letter) ରେ ଲେଖାଯାଏ।

4. ଛାପିବା ସମୟରେ ଏହାକୁ ଇଟାଲିକ୍ସ (Italics) ରେ ଲେଖାଯାଏ ଏବଂ ହାତରେ ଲେଖିବା ବେଳେ ଦୁଇଟି ପଦ ତଳେ ଅଲଗା ଅଲଗା ରେଖାଙ୍କନ (Underline) କରାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ:

• ମଣିଷର ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ: Homo sapiens

• ବାଘର ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ: Panthera tigris

🧬 ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗର ପଦାନୁକ୍ରମ (Hierarchy of Classification) 📊

ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗରେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଏକକ ହେଉଛି 'ଜଗତ' ଏବଂ ସବୁଠାରୁ କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ତଥା ମୌଳିକ ଏକକ ହେଉଛି 'ଜାତି'।

💡 Trick to Remember Hierarchy: "Keeps Ponds Clean Or Frogs Get Sick"

1. Kingdom (ଜଗତ)

2. Phylum / Division (ପର୍ବ / ବିଭାଗ)

3. Class (ଶ୍ରେଣୀ)

4. Order (ବର୍ଗ)

5. Family (ବଂଶ)

6. Genus (ପ୍ରଜାତି)

7. Species (ଜାତି)

Getty Images

Explore

🖐️ ପଞ୍ଚଜଗତ ବିଶିଷ୍ଟ ବର୍ଗୀକରଣ (Five Kingdom Classification) 🌟

1959 ମସିହାରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ରବର୍ଟ ହୁଇଟାକର (Robert Whittaker) ଜୀବଜଗତକୁ ପାଞ୍ଚଟି ଜଗତରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ମୁଖ୍ୟତଃ କୋଷର ଗଠନ (ପ୍ରାକ୍‌ନ୍ୟଷ୍ଟୀୟ ବା ସୁନ୍ୟଷ୍ଟୀୟ), ଶରୀର ସଂଗଠନ (ଏକକୋଷୀ ବା ବହୁକୋଷୀ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟଗ୍ରହଣ ପ୍ରଣାଳୀ (ସ୍ଵଭୋଜୀ ବା ପରଭୋଜୀ) ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା।

💡 Trick to Remember 5 Kingdoms: "My Professor Finds Plants Attractive"

1. Monera (ମୋନେରା): * ଏହି ଜଗତର ଜୀବମାନେ ଏକକୋଷୀୟ ଏବଂ ପ୍ରାକ୍‌ନ୍ୟଷ୍ଟୀୟ (Prokaryotic) ଅଟନ୍ତି।

   • ଏମାନଙ୍କର ସୁସଂଗଠିତ ନ୍ୟଷ୍ଟି କିମ୍ବା କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା ନଥାଏ।

   • ଏମାନେ ସ୍ଵଭୋଜୀ କିମ୍ବା ପରଭୋଜୀ ହୋଇପାରନ୍ତି।

   • ଉଦାହରଣ: ବାକ୍ଟେରିଆ, ନୀଳହରିତ ଶୈବାଳ (Cyanobacteria)।

Getty Images

2. Protista (ପ୍ରୋଟିଷ୍ଟା): * ଏହି ଜୀବମାନେ ଏକକୋଷୀୟ କିନ୍ତୁ ଏମାନେ ସୁନ୍ୟଷ୍ଟୀୟ (Eukaryotic) ଅଟନ୍ତି।

   • ଚଳନ ପାଇଁ ଏମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ସିଲିଆ (Cilia), ଫ୍ଲାଜେଲା (Flagella) କିମ୍ବା କୂଟପାଦ (Pseudopodia) ଥାଏ।

   • ଉଦାହରଣ: ଏମୋବା (Amoeba), ପାରାମେସିୟମ୍, ଇଉଗ୍ଲିନା।

Shutterstock

Explore

3. Fungi (ଫଞ୍ଜାଇ ବା କବକ): * ଏମାନେ ସୁନ୍ୟଷ୍ଟୀୟ କିନ୍ତୁ ପରଭୋଜୀ ଅଟନ୍ତି।

   • ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଏମାନେ ପଚାସଢ଼ା ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କୁ 'ମୃତୋପଜୀବୀ' କୁହାଯାଏ।

   • ଏମାନଙ୍କ କୋଷଭିତ୍ତି 'କାଇଟିନ୍' ନାମକ ଜଟିଳ ଶ୍ଵେତସାରରେ ଗଠିତ।

   • ଉଦାହରଣ: ଇଷ୍ଟ (Yeast), ଛତୁ (Mushroom), ପେନିସିଲିୟମ୍।

Shutterstock

4. Plantae (ପ୍ଲାଣ୍ଟି ବା ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତ): * ଏମାନେ ବହୁକୋଷୀୟ, କୋଷଭିତ୍ତି ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ସୁନ୍ୟଷ୍ଟୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଟନ୍ତି।

   • ଏମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ଥିବାରୁ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି (ସ୍ଵଭୋଜୀ)।

5. Animalia (ଏନିମଲିଆ ବା ପ୍ରାଣୀ ଜଗତ): * ଏହି ଜଗତର ଜୀବମାନେ ବହୁକୋଷୀୟ, କୋଷଭିତ୍ତି ବିହୀନ ସୁନ୍ୟଷ୍ଟୀୟ ପ୍ରାଣୀ ଅଟନ୍ତି।

   • ଏମାନେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ତେଣୁ ପରଭୋଜୀ ଅଟନ୍ତି।

🌲 ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତ (Plantae) ର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ 🌻

ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତକୁ ଶରୀର ଗଠନ, ଜଳ ପରିବହନ (Vascular tissue) ଏବଂ ବୀଜ ଧାରଣ କ୍ଷମତା ଅନୁସାରେ ୫ଟି ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି।

💡 Trick to Remember Plant Divisions: "Tall Boys Play Good Athletics"

1. Thallophyta (ଥାଲୋଫାଇଟା): * ଏମାନଙ୍କ ଶରୀର ସରଳ ଏବଂ କାଣ୍ଡ, ମୂଳ କିମ୍ବା ପତ୍ରରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇନଥାଏ।

   • ଏମାନଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଥାଲସ (Thallus) କୁହାଯାଏ।

   • ଉଦାହରଣ: ଶୈବାଳ (Algae) ଯଥା ସ୍ପାଇରୋଗାଇରା, କାରା।

Getty Images

2. Bryophyta (ବ୍ରାଇଓଫାଇଟା): * ଏମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତର 'ଉଭୟଚର' କୁହାଯାଏ।

   • ପ୍ରକୃତ ଚେର ନଥାଏ, ମାଟିକୁ ଧରି ରଖିବା ପାଇଁ ରାଇଜଏଡ୍ (Rhizoid) ଥାଏ।

   • ଉଦାହରଣ: ମସ୍ (Moss), ମାରକାନ୍‌ସିଆ।

Shutterstock

3. Pteridophyta (ଟେରିଡୋଫାଇଟା): * ଏଥିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପତ୍ର, କାଣ୍ଡ ଏବଂ ମୂଳ ଥାଏ।

   • ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜଳ ପରିବହନ ପାଇଁ ସଂବାହୀ ଟିସୁ (Vascular tissue) ରହିଥାଏ।

   • ଉଦାହରଣ: ଫର୍ଣ୍ଣ ଗଛ (Fern), ମାର୍ସେଲିଆ।

Shutterstock

Explore

(ନୋଟ୍: ଉପରୋକ୍ତ ତିନୋଟି ବିଭାଗରେ ଫୁଲ ବା ମଞ୍ଜି ନଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କୁ Cryptogams କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଫୁଲ ଓ ମଞ୍ଜି ଥାଏ ସେମାନଙ୍କୁ Phanerogams କୁହାଯାଏ।)

4. Gymnosperm (ନଗ୍ନବୀଜୀ): * ଏହି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ବୀଜ ଫଳ ଭିତରେ ଆବଦ୍ଧ ନହୋଇ ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ।

   • ଏମାନେ ବହୁବର୍ଷୀ ଏବଂ ଚିରହରିତ୍।

   • ଉଦାହରଣ: ପାଇନ୍ ଗଛ, ସାଇକସ୍।

Shutterstock

Explore

5. Angiosperm (ଆବୃତବୀଜୀ): * ବୀଜଗୁଡ଼ିକ ଫଳ ମଧ୍ୟରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିଥାଏ।

   • ବୀଜପତ୍ର (Cotyledon) ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଏହାକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ:

     • ଏକବୀଜପତ୍ରୀ (Monocots): ଗୋଟିଏ ବୀଜପତ୍ର ଥାଏ। (ଉଦାହରଣ: ଧାନ, ଗହମ, ମକା)

     • ଦ୍ଵିବୀଜପତ୍ରୀ (Dicots): ଦୁଇଟି ବୀଜପତ୍ର ଥାଏ। (ଉଦାହରଣ: ମୁଗ, ବୁଟ, ମଟର, ଆମ୍ବ)

Getty Images

Explore

🦁 ପ୍ରାଣୀ ଜଗତ (Animalia) ର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ 🦋

ପ୍ରାଣୀ ଜଗତକୁ ମେରୁଦଣ୍ଡର ଉପସ୍ଥିତି ଓ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ଦୁଇ ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ଅମେରୁଦଣ୍ଡୀ (Non-Chordata) ଏବଂ ମେରୁଦଣ୍ଡୀ (Chordata)।

ଅମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀ (Non-Chordates) ବିଭାଗ:

💡 Trick to Remember: "Please Catch Plastic Nets And All Marine Echinoderms"

1. Porifera (ପୋରିଫେରା): ଶରୀରରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଛିଦ୍ର ଥାଏ (Pore bearers)। ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ଜାଗାରେ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି। (ଉଦାହରଣ: ସାଇକନ୍, ସ୍ପଞ୍ଜିଲା)

Getty Images

2. Coelenterata (ସିଲେଣ୍ଟେରାଟା): ଏମାନଙ୍କ ଶରୀର ଭିତର ଫମ୍ପା। ଖାଦ୍ୟ ଧରିବା ପାଇଁ ମୁଖ ଚାରିପାଖରେ କର୍ଷିକା (Tentacles) ଥାଏ। (ଉଦାହରଣ: ହାଇଡ୍ରା, ଜେଲିଫିସ୍)

Shutterstock

3. Platyhelminthes (ପ୍ଲାଟିହେଲମିନ୍‌ଥେସ୍): ଏମାନଙ୍କ ଶରୀର ପତଳା ଏବଂ ଚେପ୍‌ଟା (Flatworms)। (ଉଦାହରଣ: ଫିତାକୃମି, ପ୍ଲାନାରିଆ)

Shutterstock

Explore

4. Nematoda (ନିମାଟୋଡ଼ା): ଏମାନଙ୍କ ଶରୀର ଗୋଲାକାର ତନ୍ତୁ ପରି (Roundworms)। ଅଧିକାଂଶ ପରଜୀବୀ। (ଉଦାହରଣ: ଜିଆକୃମି ବା Ascaris, ଗୋଦର କୃମି)

Shutterstock

Explore

5. Annelida (ଏନିଲିଡ଼ା): ଶରୀର ଅନେକ ମୁଦି ଭଳି ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ (Segmented) ହୋଇ ଗଠିତ। (ଉଦାହରଣ: ଜିଆ, ଜୋକ)

Shutterstock

6. Arthropoda (ଆରଥ୍ରୋପଡ଼ା): ପ୍ରାଣୀ ଜଗତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପର୍ବ। ଗୋଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଗଣ୍ଠିଯୁକ୍ତ (Jointed legs)। (ଉଦାହରଣ: ମଶା, ମାଛି, ଅସରପା, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି, ବୁଢ଼ିଆଣୀ)

Getty Images

7. Mollusca (ମୋଲୁସ୍କା): ଶରୀର କୋମଳ ଏବଂ ବାହାରେ ଶକ୍ତ ଆବରଣ ବା ଖୋଳପା ଥାଏ। (ଉଦାହରଣ: ଗେଣ୍ଡା, ଶାମୁକା, ଅକ୍ଟୋପସ୍)

Shutterstock

8. Echinodermata (ଏକାଇନୋଡର୍ମାଟା): ଏମାନଙ୍କ ଶରୀରର ବାହ୍ୟ ଆବରଣ କଣ୍ଟକଯୁକ୍ତ (Spiny skin)। (ଉଦାହରଣ: ସମୁଦ୍ର ତାରା ବା Starfish)

Shutterstock

ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀ (Chordates / Vertebrata) ବିଭାଗ:

💡 Trick to Remember Vertebrata Classes: "Farmers Always Raise Awesome Mammals" (Fishes, Amphibia, Reptilia, Aves, Mammalia)

1. Pisces (ମାଛ ଶ୍ରେଣୀ): * ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳଚର। ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ଗାଲି (Gills) ଦ୍ଵାରା ହୁଏ।

   • ପହଁରିବା ପାଇଁ ଡେଣା (Fins) ଥାଏ।

   • ଉଦାହରଣ: ରୋହି, ଭାକୁର, ତାରାମାଛ।

Shutterstock

Explore

2. Amphibia (ଉଭୟଚର ଶ୍ରେଣୀ): * ଜଳ ଏବଂ ସ୍ଥଳ ଉଭୟ ସ୍ଥାନରେ ବଞ୍ଚିପାରନ୍ତି।

   • ହୃତପିଣ୍ଡ ୩ଟି କୋଠରୀ ବିଶିଷ୍ଟ।

   • ଉଦାହରଣ: ବେଙ୍ଗ, ସାଲାମାଣ୍ଡର।

Shutterstock

3. Reptilia (ସରୀସୃପ ଶ୍ରେଣୀ): * ଏମାନଙ୍କ ଚର୍ମ ଶୁଷ୍କ ଏବଂ କାତିଯୁକ୍ତ।

   • ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଦ୍ଵାରା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରନ୍ତି।

   • ଉଦାହରଣ: ସାପ, କୁମ୍ଭୀର, ଏଣ୍ଡୁଅ, କଇଁଛ।

Getty Images

4. Aves (ପକ୍ଷୀ ଶ୍ରେଣୀ): * ଶରୀର ପର (Feathers) ଦ୍ଵାରା ଆବୃତ। ଆଗ ଗୋଡ଼ ଦୁଇଟି ଡେଣାରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଛି।

   • ହୃତପିଣ୍ଡ ୪ଟି କୋଠରୀ ବିଶିଷ୍ଟ। ଏମାନେ ଉଷ୍ମ ରକ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ।

   • ଉଦାହରଣ: କାଉ, ପାରା, ଓଟପକ୍ଷୀ।

Getty Images

Explore

5. Mammalia (ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ଶ୍ରେଣୀ): * ଏମାନଙ୍କ ମାଈ ପ୍ରାଣୀଙ୍କଠାରେ ସ୍ତନ୍ୟଗ୍ରନ୍ଥି (Mammary gland) ଥାଏ।

   • ଶରୀର ଲୋମ ଦ୍ଵାରା ଆବୃତ ଥାଏ। ସିଧାସଳଖ ଛୁଆ ଜନ୍ମ କରନ୍ତି।

   • ଉଦାହରଣ: ମଣିଷ, ଗାଈ, ବାଘ, ବାଦୁଡ଼ି, ତିମି।

Getty Images

ଏହି ବିସ୍ତୃତ ନୋଟ୍ସ ଆପଣଙ୍କୁ ନବମ ଶ୍ରେଣୀ ଜୈବ ବିବିଧତା ବିଷୟର ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବାରେ ଏବଂ ମନେରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ ବୋଲି ଆଶା କରୁଛି। 🌟📚