ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ଜୀବକୋଷ ଓ ଏହାର ସଂଗଠନ (Cell and its Organisation) ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯାହାକି ପୁସ୍ତକର ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଅଟେ। ଆସନ୍ତୁ ଏହାକୁ ସବିଶେଷ, ସରଳ ଏବଂ ମଜାଦାର ଟ୍ରିକ୍ସ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିବା! 🚀

🔬 1. କୋଷର ଆବିଷ୍କାର ଓ କୋଷ ତତ୍ତ୍ୱ (Discovery and Cell Theory)

ଜୀବଶରୀର କିପରି ଗଠିତ, ତାହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ଗବେଷଣା କରିଥିଲେ।

• ରବର୍ଟ ହୁକ୍ (Robert Hooke, 1665): ସେ ପ୍ରଥମେ ଏକ କର୍କ (Cork) ର ପତଳା ଖଣ୍ଡକୁ ନିଜ ତିଆରି ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ। ସେଥିରେ ମହୁଫେଣା ପରି ଛୋଟ ଛୋଟ କୋଠରୀ ଦେଖି ତାହାର ନାମ "କୋଷ" (Cell) ରଖିଥିଲେ।

• ରବର୍ଟ ବ୍ରାଉନ୍ (Robert Brown, 1831): କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା 'ନ୍ୟଷ୍ଟି' (Nucleus) ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ।

• ପୁରୁକିନ୍‌ଜୀ (Purkinje, 1839): କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ 'ଆଦିଜୀବକ' (Protoplast) ନାମ ଦେଇଥିଲେ।

• କୋଷ ତତ୍ତ୍ୱ (Cell Theory, 1839): ସିଲଡନ୍ ଓ ସ୍ବାନ୍ (Scheliden and Schwann) ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।

• ଭିରଚୋ (Virchow, 1855): ସେ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲେ ଯେ କୋଷ ବିଭାଜନକ୍ଷମ ଅଟେ ଏବଂ ନୂତନ କୋଷର ସୃଷ୍ଟି ସର୍ବଦା ଏକ ପୂର୍ବକୋଷରୁ ହିଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ।

💡 Trick to Remember: ଆବିଷ୍କାରକଙ୍କୁ ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ସୂତ୍ର- "Hooke" ଧରିଲା Cell, "Brown" ଖୋଜିଲା Nucleus ମଝିରେ ଭଲ!

🦠 2. ଜୀବର ମୌଳିକ ଏକକ: କୋଷ (Cell: The Basic Unit of Life)

• ଜୀବମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାନ୍ତି: ଏକକୋଷୀ (Unicellular - ଉଦାହରଣ: ଏମିବା, ବାକ୍ଟେରିଆ) ଏବଂ ବହୁକୋଷୀ (Multicellular - ଉଦାହରଣ: ପ୍ରାଣୀ, ଉଦ୍ଭିଦ)।

• ଏକକୋଷୀ ଜୀବମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଥା ହଜମ, ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା, ଏବଂ ରେଚନ ଗୋଟିଏ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ସମାହିତ ହୋଇଥାଏ।

• ବହୁକୋଷୀ ଜୀବଙ୍କଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଭାଜନ (Division of Labour) ଦେଖାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ମାଂସପେଶୀ କୋଷ ଚଳପ୍ରଚଳରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ସ୍ନାୟୁକୋଷ ସ୍ନାୟବିକ ଆବେଗ ସଞ୍ଚରଣ କରେ।

• ଗୋଟିଏ କୋଷ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ 'କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା' (Cell Organelles) ଥାଆନ୍ତି, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଥାଏ।

🧬 3. କୋଷର ମୁଖ୍ୟ ଗଠନ (Structure of a Cell)

ଗୋଟିଏ ସୁନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ଅଂଶ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ:

1. କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ (Plasma Membrane) 🛡️:

   • ଏହା କୋଷର ବାହ୍ୟ ଆବରଣ ଅଟେ ଏବଂ ଏହା ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ।

   • ଏହା ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧପାରଗମ୍ୟ ଝିଲ୍ଲୀ (Semi Permeable Membrane) ଅଟେ, ଯାହା କେବଳ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥକୁ ଯାତାୟାତ କରିବାକୁ ଦିଏ।

   • ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥର ଆଦାନପ୍ରଦାନ 'ବିସରଣ' (Diffusion) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

   • ଜଳର ଯାତାୟାତ 'ପରାସରଣ' (Osmosis) ପଦ୍ଧତିରେ ହୋଇଥାଏ।

2. କୋଷ ଭିତ୍ତି (Cell Wall) 🧱:

   • ଏହା କେବଳ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବାକ୍ଟେରିଆ କୋଷରେ ଥାଏ।

   • ଉଦ୍ଭିଦର କୋଷ ଭିତ୍ତି 'ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍' (Cellulose) ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଯାହା କୋଷକୁ ଦୃଢ଼ତା ଓ ଆକୃତି ଦେଇଥାଏ।

3. କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm) 🧪:

   • କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ ଓ ନ୍ୟଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅର୍ଦ୍ଧତରଳ ଅଂଶ।

   • ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା, ଏନ୍‌ଜାଇମ୍, ପୁଷ୍ଟିସାର ଏବଂ ଏମିନୋ ଅମ୍ଳ ରହିଥାଏ।

🏗️ 4. କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା (Cell Organelles)

1. ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria) 🔋:

   • ଏହା ଏକ ସିଲିଣ୍ଡର ବା କାକୁଡ଼ି ଆକୃତିର ଅଙ୍ଗିକା ଯାହାର ଆବରଣ ଦ୍ବିସ୍ତରୀୟ ଅଟେ। ଭିତର ସ୍ତରଟି ଭାଙ୍ଗି ହୋଇଥାଏ, ଯାହାକୁ 'କ୍ରିଷ୍ଟା' (Cristae) କୁହାଯାଏ ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗକୁ 'ଆଧାର' (Matrix) କୁହାଯାଏ।

   • ଖାଦ୍ୟର ଜାରଣ ଘଟି ଏଠାରେ ATP ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଣୁ ଏହାକୁ କୋଷର ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର (Power House of the Cell) କୁହାଯାଏ।

   • ଏହାର ନିଜସ୍ୱ DNA ଓ ରାଇବୋଜମ୍ ଥାଏ, ତେଣୁ ଏହା ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧସ୍ଵୟଂଚାଳିତ ଅଙ୍ଗିକା।

2. ରସଧାନୀ (Vacuoles) 💧:

   • ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଆକାରରେ ବଡ଼ ଏବଂ କୋଷକୁ ଦୃଢ଼ତା ଓ ସ୍ଫୀତି ପ୍ରଦାନ କରେ।

   • ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ ଏହା ପ୍ରାୟ ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଆଦିପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ରସଧାନୀ ପାଚନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

3. ଏଣ୍ଡୋପ୍ଲାଜମିକ୍ ରେଟିକୁଲମ୍ (Endoplasmic Reticulum / ER) 🕸️:

   • ଏହା ନ୍ୟଷ୍ଟି ଝିଲ୍ଲୀରୁ ବାହାରି କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଥାଏ।

   • ଅମସୃଣ ER (Rough ER): ଏହାର ଉପରେ ରାଇବୋଜମ୍ ଥାଏ ଏବଂ ଏହା ପୁଷ୍ଟିସାର ତିଆରି କରେ।

   • ମସୃଣ ER (Smooth ER): ଏହାର ଉପରେ ରାଇବୋଜମ୍ ନଥାଏ। ଏହା ସ୍ନେହସାର ତିଆରି କରେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧର ବିପାକ କରାଏ।

   • ଏହା କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ ଗଠନରେ (Membrane Biogenesis) ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

4. ଗଲଗୀବଡ଼ି (Golgi Bodies) 📦:

   • ଏହା ବକ୍ରାକାର ଥଳି ବା ଚେପ୍‌ଟାନଳୀ ପରି ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ଥାଏ।

   • ପୁଷ୍ଟିସାର ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ କୋଷର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ପଠାଯାଏ।

   • ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଏହାକୁ ଡିକ୍ଟିଓଜୋମ୍ (Dictyosome) କୁହାଯାଏ, ଯାହା କୋଷ ଭିତ୍ତି ତିଆରିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

5. ରାଇବୋଜମ୍ (Ribosome) ⚪:

   • ଏହା କ୍ଷୁଦ୍ର ଦାନା ସଦୃଶ୍ୟ। ଅମସୃଣ ER ଉପରେ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଥାଏ।

   • ଏହା RNA ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏବଂ ପୁଷ୍ଟିସାର ସଂଶ୍ଳେଷଣ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ।

6. ଲାଇସୋଜମ୍ (Lysosome) ✂️:

   • ଏହା ବହୁଳ ଭାବରେ ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଏଥିରେ ପାଚକ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଥାଏ।

   • କୋଷ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ଏହା କୋଷର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ପଚନ କରିଦିଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଆତ୍ମଘାତୀ ଥଳୀ (Suicidal Bag) ବା ପାଚକ ଥଳୀ କୁହାଯାଏ।

7. ଲବକ (Plastid) 🍃:

   • ଏହା କେବଳ ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଦେଖାଯାଏ।

   • ବର୍ଣ୍ଣହୀନ ଲବକ ମୂଳ ଓ କାଣ୍ଡରେ ଥାଏ ଏବଂ ରଙ୍ଗୀନ ଲବକ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଥାଏ।

   • ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ଲବକକୁ ହରିତ୍ ଲବକ (Chloroplast) କୁହାଯାଏ ଯାହା ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହାକୁ ଉଦ୍ଭିଦର ରନ୍ଧନଶାଳା କୁହାଯାଏ।

💡 Tricks to remember Cell Organelles:

• Mitochondria = Power House (ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର) ⚡

• Lysosome = Suicidal Bag (ଆତ୍ମଘାତୀ ଥଳୀ) ☠️

• Chloroplast = Kitchen of Cell (ରନ୍ଧନଶାଳା) 🍳

• Golgi Bodies = Packaging Center (ପ୍ୟାକେଜିଂ) 📦

⚖️ 5. ପ୍ରାକ୍‌ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷ (Prokaryotic) ବନାମ ସୁନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷ (Eukaryotic)

• ପ୍ରାକ୍‌ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷ 🦠:

  1. କୌଣସି ଝିଲ୍ଲୀ ଆବୃତ କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା ନଥାଏ।

  2. ନ୍ୟଷ୍ଟିଟି ସୁସଂଗଠିତ ନୁହେଁ।

  3. ନ୍ୟଷ୍ଟି ଝିଲ୍ଲୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ।

  4. କେବଳ ଏକମାତ୍ର ଗୋଲାକାର DNA ଅଣୁ ଥାଏ ଏବଂ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ନଥାଏ।

• ସୁନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷ 🐕:

  1. ସମସ୍ତ କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା ଝିଲ୍ଲୀ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଓ ସୁସଂଗଠିତ ଥାଏ।

  2. ନ୍ୟଷ୍ଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁସଂଗଠିତ ଥାଏ।

  3. ନ୍ୟଷ୍ଟି ଝିଲ୍ଲୀଯୁକ୍ତ ଅଟେ।

  4. ଏକାଧିକ ରୈଖିକ (Linear) DNA ଅଣୁ ଥାଏ, ଯାହାକି କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଭିତରେ ସଂଗଠିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ।

🌿 6. ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ (Plant Cell vs Animal Cell)

• ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷ (Plant Cell) 🌳:

  1. ଆକୃତିରେ ଏହା ପ୍ରାଣୀ କୋଷ ଠାରୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ବଡ଼।

  2. କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ ବାହାରେ ଏକ ଶକ୍ତ କୋଷ ଭିତ୍ତି (Cell wall) ଥାଏ।

  3. ରସଧାନୀଗୁଡ଼ିକ ଆକାରରେ ବଡ଼ ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ।

  4. ଏଥିରେ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଲବକ (Plastid) ଦେଖାଯାଏ।

  5. ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ (Centrosome) ନାମକ କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା ଆଦୌ ନଥାଏ।

• ପ୍ରାଣୀ କୋଷ (Animal Cell) 🐅:

  1. ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷ ଠାରୁ ଏହା ଅପେକ୍ଷାକୃତ ସାନ।

  2. କେବଳ କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ ଥାଏ, କୋଷ ଭିତ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ।

  3. ରସଧାନୀ ଖୁବ୍ ଛୋଟ ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ ଥାଏ (କେବଳ ଆଦିପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଠାରେ ମିଳେ)।

  4. ଲବକ ଆଦୌ ନଥାଏ।

  5. କୋଷ ବିଭାଜନ ପାଇଁ ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ।

💡 Trick to Remember Plant Cells: ମନେରଖନ୍ତୁ "PVC" - Plastid, Vacuole (Large), Cell wall। ଏହି 3 ଟି ଜିନିଷ କେବଳ ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ମିଳିଥାଏ!

Withteachers 

🐄 ପଶୁପାଳନ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ସଂପଦର ଉନ୍ନତୀକରଣ 🌾

ଆମର ଦୈନନ୍ଦିନ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ପଶୁପାଳନ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମ। ମଣିଷ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରିଥାଏ।

🐾 ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପାଳିତ ପଶୁ

ବ୍ୟବହାର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରୋଟି ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

📌 1. ଭାରବାହୀ ପଶୁ (Draft Animals): ଏମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜିନିଷପତ୍ର ବୋହିବା ଏବଂ ଗମନାଗମନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ବଳଦ, ଘୋଡ଼ା, ଗଧ, ଖଚର, ଓଟ, ହାତୀ, ଚମରୀଗାଈ ଇତ୍ୟାଦି।

📌 2. ତନ୍ତୁ, ଲୋମ ଏବଂ ଚମଡ଼ା ଦେଉଥିବା ପଶୁ: ଏମାନଙ୍କ ଶରୀରରୁ ବସ୍ତ୍ର ତଥା ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ କଞ୍ଚାମାଲ ମିଳିଥାଏ। ଉଦାହରଣ: ଛେଳି, ମେଣ୍ଢା, ଗୋରୁଗାଈ, ମଇଁଷି, ଓଟ ଇତ୍ୟାଦି।

📌 3. ମାଂସ ଓ ଅଣ୍ଡା ଦେଉଥିବା ପଶୁ: ମଣିଷର ପୁଷ୍ଟିସାର ଖାଦ୍ୟର ଚାହିଦା ଏମାନେ ମେଣ୍ଟାଇଥାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ: କୁକୁଡ଼ା ଏବଂ ହଂସ, ଛେଳି, ମଇଁଷି, ଘୁଷୁରି ଇତ୍ୟାଦି।

📌 4. ଦୁଗ୍ଧ ଏବଂ ମାଂସ ଯୋଗାଉଥିବା ପଶୁ: ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପଶୁଙ୍କୁ ଦୁଗ୍ଧ ଓ ମାଂସ ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ଉପଲବ୍ଧି ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ।

💡 Trick to remember (ପଶୁଙ୍କ ବ୍ୟବହାର): "ଭାତ ମାଦୁ" ମନେ ରଖନ୍ତୁ। ଭା (ଭାରବାହୀ), ତ (ତନ୍ତୁ/ଚମଡ଼ା), ମା (ମାଂସ/ଅଣ୍ଡା), ଦୁ (ଦୁଗ୍ଧ)।

🥛 ଗୋମହିଷାଦି ଓ ଦୁଗ୍ଧ ଉତ୍ପାଦନ (Cattle & Dairy Farming)

ପୃଥିବୀରେ ଭାରତ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଗ୍ଧ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଓ ଅଧିକ ଦୁଗ୍ଧ ବ୍ୟବହାରକାରୀ ଦେଶ ଅଟେ। ଭାରତରେ ମଇଁଷିଠାରୁ ୫୩ ପ୍ରତିଶତରୁ ଅଧିକ ଦୁଗ୍ଧ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ଦେଶରେ ଅଧିକାଂଶ ଦୁଗ୍ଧ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କାରଖାନା ମଇଁଷି ଦୁଗ୍ଧ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଭାରତରେ ନ୍ୟାସନାଲ ଡାଏରୀ ଡ଼େଭେଲପମେଣ୍ଟ ବୋର୍ଡ଼ (N.D.D.B) ସମବାୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଦିଗରେ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସଂସ୍ଥା ଅଟେ।

ଗାଈ, ବଳଦ, ଷଣ୍ଢ, ଛେଳି, ମେଣ୍ଢା ଇତ୍ୟାଦି ଗୋମହିଷାଦିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ଜାତିର ମାଈ ପଶୁମାନେ ଦୁଗ୍ଧ ଦିଅନ୍ତି ଯାହା ମଣିଷ ସମାଜକୁ ପୁଷ୍ଟିସାର ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଏ, ଏବଂ ଅଣ୍ଡିରାମାନେ କୃଷି ଅର୍ଥ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

🧬 ବଂଶ ବା ବ୍ରିଡ୍ (Breed) କ'ଣ?

ସମାନ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଓ ଶରୀରର ଆକୃତି, ଆକାର ଓ ଗଠନରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଥିବା ଗୋଟିଏ ଜାତିର ପ୍ରାଣୀର ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ଏକ ବଂଶ (Breed) କୁହାଯାଏ। ଦୁଗ୍ଧ ଦେଉଥିବା ପଶୁଙ୍କୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ତିନୋଟି ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

📌 1. ଭାରତୀୟ ଜାତି (Indian Breeds): ଗିର, ସାହିୱାଲ, ନାଲିଆସିନ୍ଧି, ଥରାରକର, କନକ୍ରେଜ ଇତ୍ୟାଦି ହେଉଛନ୍ତି କେତେକ ଅଧିକ ଦୁଗ୍ଧ ଦେଉଥିବା ବର୍ଗର ଗାଈଗୋରୁ।

📌 2. ବିଦେଶୀ ଜାତି (Exotic Breeds): ହିଲଷ୍ଟେନ, ଫ୍ରିଏସିଏନ୍, ଜର୍ସି, ସୁଇସ୍ ଇତ୍ୟାଦି ଦୁଗ୍ଧ ଦେଉଥିବା ବର୍ଗର ଗୋରୁଙ୍କୁ ବିଦେଶରୁ ଆମଦାନୀ କରାଯାଇ ଭାରତରେ ପାଳନ କରାଯାଉଛି।

📌 3. ଉନ୍ନତ ଜାତି (Cross Breeds): ଦୁଇଟି ଇପ୍ସିତ ବ୍ରିଡ଼ର ସଂଗମ କରାଇ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଉନ୍ନତ ବ୍ରିଡ଼ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥାଏ। ଯଥା: ସହିୱାଲ ଏବଂ ଫ୍ରିଏସିଏନ୍ ବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ସଂଗମ କରି ଫ୍ରିଏଓ୍ୱାଲ ନାମକ ଉନ୍ନତ କିସମ, ଏବଂ କରନ୍ ସ୍ଵିସ୍ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ଉନ୍ନତ କିସମ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଛି ଯେଉଁଥିରୁ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ଦୁଗ୍ଧ ଉତ୍ପାଦନ ହେଉଅଛି।

💡 Trick to remember (Indian Breeds): "ଗିସା ନାଥକ" (ଗିର, ସାହିୱାଲ, ନାଲିଆସିନ୍ଧି, ଥରାରକର, କନକ୍ରେଜ).

Withteachers 

🏡 ଗୋ-ପାଳନ ପରିଚାଳନା (Cattle Management)

📌 1. ବାସସ୍ଥାନ (Habitat): ଗୁହାଳର ଛାତ କଂକ୍ରିଟ୍ କିମ୍ବା ଆଜବେଷ୍ଟସ ହେବା ସହ ଉତ୍ତମ ବାୟୁଚଳାଚଳର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିବା ଉଚିତ୍।

ଚଟାଣ ଖଦଡ଼ିଆ ଓ ସାମାନ୍ୟ ଗଡ଼ାଣିଆ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ଯାହାଦ୍ୱାରା ଘର ସଫା କରିବାକୁ ସୁବିଧା ହୁଏ ଓ ଗୁହାଳ ଶୁଖିଲା ରହେ।

 ଚିକଣ ଚଟାଣରେ ଗୋରୁମାନଙ୍କର ଗୋଡ଼ ଖସି ଛୋଟା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ ଥାଏ।

📌 2. ଗୋ-ଖାଦ୍ୟ (Feed): ଗୋଖାଦ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ: (କ) ଜୀବନ ଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ (ଶରୀର ଗଠନ ପାଇଁ) ଏବଂ (ଖ) ଉତ୍ପାଦକ ଖାଦ୍ୟ (ଦୁଗ୍ଧ ବୃଦ୍ଧି ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ପାଇଁ)।

ଏହା ତନ୍ତୁ ବହୁଳ ଗୋଖାଦ୍ୟ (କଞ୍ଚାଘାସ, ଡାଳପତ୍ର, ନଡ଼ାପାଳ) ଏବଂ ଦାନା ଜାତୀୟ ଗୋଖାଦ୍ୟ (ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ, ତେଲପିଡ଼ିଆ, ବିରି, କୋଳଥ) ରୁ ମିଳିଥାଏ।

 ଏହା ସହ ଖଣିଜ ମିଶ୍ରଣ (Minerals) ଓ ଫିଡ୍ ଆଡିଟିଭସ୍ ମିଶାଯାଇଥାଏ।

📌 3. ରୋଗ (Diseases): ସୁସ୍ଥ ଗାଈଗୋରୁମାନଙ୍କର ଥୋମଣି ଓଦାଳିଆ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ଥୋମଣି ଶୁଖିଲା ରହି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା କମିଯାଇଥାଏ।

ବାହ୍ୟ ପରଜୀବୀ ଦ୍ଵାରା ଚର୍ମରୋଗ ଏବଂ ଅନ୍ତଃପରଜୀବୀ ଦ୍ବାରା ପ୍ଲିହାଜ୍ଵର, ଆନ୍ଥାକ୍ସ, ନିମୋନିଆ ଓ ଫାଟୁଆ ଭଳି ରୋଗ ଦେଖା ଯାଇଥାଏ।

 ପରିଷ୍କାର ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରତିଷେଧକ ଟୀକାର ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ।

🧀 ଦୁଗ୍ଧଜାତ ପଦାର୍ଥ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦ (Dairy Products & Byproducts)

• ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରିମ୍ ଯୁକ୍ତ ଦୁଗ୍ଧ / ଟୋନ୍‌ଡ଼୍ ଦୁଗ୍ଧ: ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଦୁଗ୍ଧକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରିମ୍ ଯୁକ୍ତ ଦୁଗ୍ଧ କୁହାଯାଏ। କ୍ରିମ୍‌କୁ ଅଲଗା କରିଦେଲେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଧକୁ ଟୋନ୍‌ଡ଼୍ ଦୁଗ୍ଧ (ସରବିହୀନ) କହନ୍ତି ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ନେହସାର ଅଂଶ ନଥାଏ।

• କ୍ରିମ୍: ଦୁଗ୍ଧକୁ ମନ୍ଥନ କରିବାରେ ମିଳିଥାଏ, ଏଥିରେ ୧୦-୭୦ ପ୍ରତିଶତ ସ୍ନେହସାର ଥାଏ।

• ଦହି ଓ ଘୋଳଦହି: ବୀଜାଣୁଙ୍କର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଯୋଗୁଁ ଦୁଗ୍ଧ ଦହିରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ। ଲହୁଣି କାଢିବା ପରେ ବାକି ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ ଘୋଳଦହି କୁହାଯାଏ।

• ଘିଅ: ଲହୁଣିକୁ ଗରମ କଲେ ଜଳୀୟ ଅଂଶ ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୁଏ ଏବଂ ଏଥିରେ ଶତପ୍ରତିଶତ ସ୍ନେହସାର ରହିଯାଏ।

• ଘନୀଭୂତ ଦୁଗ୍ଧ ଓ ଗୁଣ୍ଡ ଦୁଗ୍ଧ: ଚିନି ମିଶାଇ ବା ନ ମିଶାଇ ଦୁଗ୍ଧରୁ ପାଣି ଅଂଶକୁ ଅଲଗା କରି ଅଧିକ ସାନ୍ଦ୍ର କରାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ କଠିନ ଦୁଗ୍ଧ ସହିତ ୯% ସ୍ନେହସାର ଥାଏ। ଗୁଣ୍ଡ ଦୁଗ୍ଧ ହେଉଛି ଦୁଗ୍ଧର ଗୁଣ୍ଡ ଅବସ୍ଥା।

• ଛେନା ଓ ଖୁଆ: ଦୁଗ୍ଧ ପୁଷ୍ଟିସାର (କେଜିନ୍) ସହିତ ସ୍ନେହସାର ଓ ଜଳ ବସିଗଲେ ଛେନା ହୁଏ। ଜଳୀୟ ଅଂଶ ବାଷ୍ପୀଭୂତ କରି ପ୍ରାୟ ୭୦-୭୫ ଅଂଶ କମାଇ ଖୁଆ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।

ଗୋବର (Dung) ର ଉପଯୋଗ: ଗୋବରକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଘସି ତିଆରି କରି ଇନ୍ଧନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଜୈବିକ ଗ୍ୟାସ (ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ) ରେ ଅବାୟବୀୟ ବୀଜାଣୁଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ବିଘଟନ ଘଟାଇ ମିଥେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ତିଆରି ହୁଏ ଯାହା ରୋଷେଇ ଓ ଆଲୋକ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ଏବଂ ବଳକା ଅଂଶ ଖତ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

🥩 ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାଂସ ପ୍ରଦାନକାରୀ ପ୍ରାଣୀ (Other Meat Yielding Animals)

📌 1. ମେଣ୍ଢା (Sheep): ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ଦ୍ଵିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ପ୍ରଜାତି ହେଉଛି ମେଣ୍ଢା, ଯାହା ପଶମ, ମାଂସ, ଦୁଗ୍ଧ ଓ ଚମଡ଼ା ଯୋଗାଇବା ସହ ଏହାର ମଳରୁ ଭଲ ଖତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।

📌 2. ଘୁଷୁରି (Pig): ଭାରତରେ ସର୍ବମୋଟ୍ ମାଂସ ଉତ୍ପାଦନର ଘୁଷୁରି ମାତ୍ର ୫ ପ୍ରତିଶତ ଯୋଗାଉଛି। ଏହାର ଚର୍ମ, ଚର୍ବି ଓ ଲୋମ ଯଥାକ୍ରମେ ଚମଡ଼ାଶିଳ୍ପ, ସାବୁନ, ତେଲ, ଝାଡ଼ଣି ହିସାବରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ଏହାର ଖତରେ ଯବକ୍ଷାରଜାନ, ଫସ୍‌ଫରସ୍ ଏବଂ ପୋଟାସିୟମ୍ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ଥାଏ।

💡 Trick to remember (Pig Manure Nutrients): NPK (Nitrogen, Phosphorus, Potassium).

🐔 କୁକୁଡ଼ା ପାଳନ (Poultry Farming)

ପୋଲଟ୍ରିରେ ସାଧାରଣତଃ କୁକୁଡ଼ା, ବତକ, ଟର୍କି (Turkey) ଆଦି ପ୍ରଧାନ, କିନ୍ତୁ ଏଥିମଧ୍ୟରେ କୁକୁଡ଼ା ସର୍ବ ପ୍ରଧାନ। କୁକୁଡ଼ା ପାଳନର ଦୁଇଗୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରହିଥାଏ: ଅଣ୍ଡା ଏବଂ ମାଂସ।

📌 1. ଅଣ୍ଡା ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ (Layers): ଏହି କୁକୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ ଆକାରରେ ବଡ଼ ଓ ବେଶୀ ସଂଖ୍ୟାରେ ଅଣ୍ଡା ଦିଅନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ: ହ୍ଵାଇଟ୍‌ ଲେଗ୍ ହଣ୍ଡ, ମିର୍ନାକା, ଆଙ୍କୋନା ଇତ୍ୟାଦି। ହ୍ଵାଇଟ୍ ଲେଗ୍‌ହଣ୍ଡି କୁକୁଡ଼ା ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାୟ 280-300 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଣ୍ଡା ଦେଇଥାଏ।

📌 2. ମାଂସ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ (Broilers): ଏହି କୁକୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ କମ୍ ସମୟରେ ଅଧିକ ଓଜନ ହେଉଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ମାଂସ ମିଳିଥାଏ।

ଉଦାହରଣ: କଣ୍ଡିସ୍ (Cornish), ଫ୍ଲାଇ ମାଉଥ ରକ୍, ବ୍ରାହ୍ମା (Brahma), ଏବଂ ଦେଶୀ କୁକୁଡ଼ା ମଧ୍ଯରେ ଅସିଲ ଇତ୍ୟାଦି। ରୋଡ ଆଇଲ୍ୟାଣ୍ଡ ରେଡ୍ ଉଭୟ ଅଣ୍ଡା ଓ ମାଂସ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।

ସଙ୍କରୀକରଣ (Cross-breeding): ଆଜିକାଲି ଦେଶୀ କୁକୁଡ଼ା ଅସିଲ ସହ ବିଦେଶୀ କୁକୁଡ଼ା ହ୍ଵାଇଟ୍‌ ଲେଗହର୍ଡର ସଙ୍କରୀକରଣ କରାଇ ନୂତନ ଜାତିର କୁକୁଡ଼ା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଉଛି।

 ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: ଭଲ ସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଓ ଗୁଣାତ୍ମକ ଚିଆଁ ଉତ୍ପାଦନ, ଉଚ୍ଚତାପକୁ ସହ୍ୟ କରିପାରିବା କ୍ଷମତା, କମ୍ ପରିଚାଳନା ଖର୍ଚ୍ଚ, ଏବଂ ଶସ୍ତା କୃଷି ଉପଜାତ ପଦାର୍ଥକୁ ଖାଦ୍ୟ ଭାବରେ ବିନିଯୋଗ କରିବା।

ପରିଚାଳନା ଓ ରୋଗ: ମାଂସ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ରଏଲର କୁକୁଡ଼ା ଖାଦ୍ୟରେ ପୁଷ୍ଟିସାର ସହ ସ୍ନେହସାର ଓ ଭିଟାମିନ୍ 'A' ଓ 'K' ଅଧୂକ ପରିମାଣରେ ଥାଏ। ସଫାସୁତୁରା ଓ ପ୍ରତିଷେଧକ ଟୀକାକରଣ ନିତାନ୍ତ ଜରୁରୀ।

କୁକୁଡ଼ା ରୋଗଗୁଡିକର ତାଲିକା:

• ପରଜୀବୀ (ବାହ୍ୟ): ଉକୁଣୀ, ମାଇଟ୍, ଟିଙ୍କ, ରକ୍ତକୋଷୀ କୀଟ।

• ପରଜୀବୀ (ଅନ୍ତଃ): ଗୋଲକୃମି, ଫିତାକୃମି, ହେକ୍ଟାମିଟିଆସିସ୍।

• ଆଦି ଜୀବ (ପ୍ରୋଟୋଜୋଆ): କକ୍ ସିଡିଓସିସ୍, ଲ୍ୟୁକୋସାଇଟୋକ୍ସନୋସିସ୍।

• ବୀଜାଣୁ (Bacteria): ପୁଲୋରମ୍, ଟାଇଫଏଡ, ପାରାଟାଇଫଏଡ଼, କୁକୁଡ଼ା ହଇଜା।

• ଭୂତାଣୁ (Virus): ରାଣିକ୍ଷେତ ରୋଗ, କୁକୁଡ଼ା ବସନ୍ତ, ସଂକ୍ରାମକ ଶ୍ଵାସନଳୀୟ ପ୍ରଦାହ, ମାରେକ୍ଟ ରୋଗ ଇତ୍ୟାଦି।

• କବକୀୟ (Fungi): ଆସପରକିଲୋସିସ୍, ମୋନିଲିଆସିସ୍।

Withteachers 

🐟 ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ (Pisciculture)

ମାଛ ପୁଷ୍ଟିସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟର ଏକ ସୁଲଭ ଉତ୍ସ ଅଟେ। ମାଛଚାଷ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁପାଳନ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଲାଭଦାୟକ ହୋଇଥାଏ।

📌 1. ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛଚାଷ (Marine Fisheries): ଭାରତର ସମୁଦ୍ରତଟ ଅଞ୍ଚଳର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ 7500 କି.ମି. ଅଟେ।

ମୁଖ୍ୟ ମାଛଗୁଡ଼ିକ ହେଲା କଣି, ସାରଡିନ୍, ମ୍ୟାକେରଲ୍, ଟୁନା, ପମ୍ପରେଟ୍, ସାର୍କ ଓ ଶାଙ୍କୁଚ, କାନଗୁରୁଦା ଇତ୍ୟାଦି।

ଅଧିକ ମାଛ ଧରିବା ପାଇଁ ଉପଗ୍ରହ ଏବଂ ଶବ୍ଦ ସମ୍ବେଦି ତରଙ୍ଗ (ସୋନାର) ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି। ସମୁଦ୍ର ଜଳକୁ ଆବଦ୍ଧ କରି କରାଯାଉଥିବା ବାଗ୍‌ଦା ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି (Tiger prawn), କଙ୍କଡ଼ା ଓ ମୁକ୍ତା ଶାମୁକା ଚାଷକୁ ମେରିକଲ୍‌ଚର (Mariculture) କୁହାଯାଏ।

📌 2. ମଧୁରଜଳ / ଅନ୍ତଃସ୍ଥଳୀୟ ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ (Fresh Water Fisheries): ପୋଖରୀ, ନଦୀ, କେନାଲ, ହ୍ରଦ ଆଦିରେ ହେଉଥ‌ିବା ମାଛଚାଷ।

 ଆବଦ୍ଧ ପୋଖରୀରେ ହେଉଥିବା ଚାଷକୁ ଏକ୍ୱାକଲ୍‌ଚର (Aquaculture) କୁହାଯାଏ। ଧାନଚାଷ ସହ ମଧ୍ୟ ମାଛଚାଷ କରାଯାଉଛି।

ମିଶ୍ରିତ ମାଛଚାଷ (Composite Pisciculture): ଏକକ ମାଛଚାଷ ନକରି ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ୫-୬ ପ୍ରକାର ମାଛ ଯେପରିକି ଭାକୁର, ରୋହି, ମିରିକାଳି, ବିଲାତିରୋହି, ସିଲଭର କାର୍ପ ଓ ଗ୍ରାସ୍ କାର୍ପକୁ ଏକାଠି ଚାଷ କରାଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦିତା କମ୍ ହୁଏ କାରଣ ଭାକୁର ମାଛ ଜଳର ଉପରସ୍ତରରୁ, ରୋହି ମଧ୍ଯସ୍ତରରୁ ଓ ମିରିକାଳି ନିମ୍ନସ୍ତରରୁ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିଥାଏ।

ପ୍ରରୋଚିତ ପ୍ରଜନନ (Induced Breeding): ବିଶୁଦ୍ଧ ମାଛ ଜାଆଁଳ ପାଇବା ପାଇଁ ହର୍‌ମୋନ୍ ପ୍ରୟୋଗ କରି ମାଛମାନଙ୍କଠାରେ କୃତ୍ରିମ ପ୍ରଜନନ କରାଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତମାନର ଶୁଦ୍ଧ ଜାଆଁଳ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରୁଛି।

🐚 ଶାମୁକା ଓ ମହୁମାଛି ପାଳନ (Mollusca & Apiculture)

📌 1. ଶାମୁକା ଜାତୀୟ ପ୍ରାଣୀ (Mollusca): ଶାମୁକା (ମେରେଟ୍ରିନ୍, ଡୋନାକ୍ସ ଆଦି), କଟଲ୍‌ଫିସ୍ (ସେପିଆ), ସ୍କୁଲଡ୍ (ରୋଲିଗୋ) ଏବଂ ଅକ୍ଟୋପସ୍ ଆଦି ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ପଦ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ମୁକ୍ତା ଶାମୁକାର ବିଶେଷ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଗୁରୁତ୍ଵ ରହିଛି।

 📌 2. ମହୁମାଛି ପାଳନ (Apiculture): ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ମହୁର ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ ରହିଥାଏ ଏବଂ ମହୁଫେଣାରୁ ମିଳିଥିବା ମହମ ମଧ୍ୟ ଦରକାରୀ ହୋଇଥାଏ।

ବ୍ୟବସାୟିକ ମହୁଚାଷ ନିମନ୍ତେ ଭାରତୀୟ ମହୁମାଛି ଅପେକ୍ଷା ଇଟାଲୀୟ ମହୁମାଛିମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାର ଅଧିକ। କାରଣ ସେମାନେ କମ୍ ହିଂସ୍ର ପ୍ରକୃତିର, ସେମାନଙ୍କର ମହୁ ସଂଗ୍ରହ କରିବାର ଦକ୍ଷତା ଅଧିକ ଓ ସେମାନେ ମହୁଫେଣାରେ ଅଧିକ ଦିନ ରହିପାରନ୍ତି।

 ମହୁମାଛି ଫୁଲର ମକରନ୍ଦ ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ ମକରନ୍ଦ ଓ ପରାଗରେଣୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ମହୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ମହୁରେ ସାଧାରଣତଃ 70% ଶର୍କରା, 18% ଜଳ ଓ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଭିଟାମିନ୍ ଓ ଖଣିଜ ଲବଣ, ପରାଗରେଣୁ ଓ ମହମ ରହିଥାଏ।