📖   ପ୍ରାଣୀ ଟିସୁ (Animal Tissue)

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗର ସଞ୍ଚଳନ, ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା, ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଟିସୁ ରହିଥାଏ। କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରାଣୀ ଟିସୁକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ୪ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ।

💡 Trick to Remember: ପ୍ରାଣୀ ଟିସୁର ୪ଟି ଭାଗକୁ ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ଇଂରାଜୀ ଶବ୍ଦ M-E-N-C (Muscular, Epithelial, Nervous, Connective) କୁ ମନେ ରଖନ୍ତୁ।

🔴 1. ଏପିଥେଲିଆଲ ଟିସୁ (Epithelial Tissue)

ଏପିଥେଲିୟମ୍‌ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆବୃତ ବା ଆବରଣ, ଯାହା ଶରୀରକୁ ବାହାରୁ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଙ୍ଗକୁ ଘୋଡ଼ାଇ ରଖିଥାଏ।

• ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ: ଏଥିରେ ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ସ୍ଥାନ (Intercellular space) ଏବଂ ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ଆଧାର (Matrix) ନଥାଏ। କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଆଧାର ଝିଲ୍ଲୀ (Basement Membrane) ଉପରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଏମାନଙ୍କର ପୁନରୁଦ୍ଭବନ (Regeneration) କ୍ଷମତା ଥାଏ।

• ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ: ଶରୀରକୁ ଜଳକ୍ଷୟ, ଆଘାତ ଓ ବାହ୍ୟ ରୋଗ ଜୀବାଣୁ ପ୍ରବେଶରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ସହ ଖାଦ୍ୟ ଶୋଷଣ, ରେଚନ, କ୍ଷରଣ ଆଦିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

• ସରଳ ଏପିଥେଲିୟମ୍ (Simple Epithelium): ଏହା ଏକସ୍ତର ବିଶିଷ୍ଟ ଆବରଣ। ଏହା ୪ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ।

• ସ୍ପାମସ୍ (Squamous): କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଅତି ପତଳା ଏବଂ ଥାଳି ଭଳି ପୃଷ୍ଠ ଗଠନ କରନ୍ତି। ଏହା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ର କୋଟରିକା (Alveoli), ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପ୍‌ସୁଲ୍ ଓ ରକ୍ତନଳୀର ଭିତର ସ୍ତରରେ ଥାଏ।

• ସ୍ତମ୍ଭାକାର (Columnar): କୋଷଗୁଡ଼ିକ ସ୍ତମ୍ଭ ସଦୃଶ ଲମ୍ବା। ଏହା ପାକସ୍ଥଳୀ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତରେ ଥାଏ। ଯଦି ଏଥିରେ ସିଲିଆ (Cilia) ଥାଏ, ତେବେ ତାହା ଶ୍ଵାସନଳୀ ଓ ଡିମ୍ବନଳୀରେ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ମ୍ୟୁକସ୍‌କୁ ଠେଲିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

• ଘନାକାର (Cuboidal): ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ସମାନ ଥାଏ। ଏହା ଶ୍ଵାସନଳିକା, ଲାଳଗ୍ରନ୍ଥି ଓ ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକାରେ ଦେଖାଯାଏ।

• କୁଟସ୍ତରୀକୃତ (Pseudostratified): କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଅସମାନ ଥିବାରୁ ଏହା ବହୁସ୍ତର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏକସ୍ତରୀୟ। ଏହା ଘ୍ରାଣପଥ ଓ ଶ୍ଵାସନଳୀରେ ଥାଏ।

• ଜଟିଳ ଏପିଥେଲିୟମ୍ (Stratified Epithelium): ଏହା ଏକାଧିକ ସ୍ତର ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ଶରୀରର ବହିଃସ୍ତର (Epidermis), ଖାଦ୍ୟନଳୀ, ଶ୍ଵାସନଳୀ, ସ୍ଵେଦଗ୍ରନ୍ଥି ଆଦିରେ ଦେଖାଯାଏ।

🔵 2. ସଂଯୋଜକ ଟିସୁ (Connective tissue)

ଏହି ଟିସୁ ଶରୀରର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଭିତରେ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରିଥାଏ।

• ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ: ଏଥିରେ କୋଷ ସଂଖ୍ୟା କମ୍, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ସ୍ଥାନ ଅଧିକ ଥାଏ ଯାହା ଆଧାର ବା ମାଟ୍ରିକ୍ସ (Matrix) ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଥାଏ। କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନ୍ତ କିନ୍ତୁ ଆଧାର ନିର୍ଜୀବ ଅଟେ। ଏଥିରେ ଆଧାର ଝିଲ୍ଲୀ ନଥାଏ।

• ରକ୍ତ (Blood): ଏହା ଏକ ତରଳ ସଂଯୋଜକ ଟିସୁ ଯାହାର ମାଟ୍ରିକ୍‌କୁ ପ୍ଲାଜମା (Plasma) କୁହାଯାଏ (ପ୍ଲାଜମାରେ 90-92% ଜଳ ଥାଏ)। ରକ୍ତର pH 7.4 (କ୍ଷାରୀୟ) ଏବଂ ଜଣେ ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତି ଶରୀରରେ 5-6 ଲିଟର ରକ୍ତ ଥାଏ। ରକ୍ତରେ ହେପାରିନ୍ ଥିବାରୁ ଏହା ଶରୀର ଭିତରେ ଜମାଟ ବାନ୍ଧେ ନାହିଁ।

• ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା (RBC): ଦ୍ଵିଅବତଳ ଆକାର, ନ୍ୟଷ୍ଟି ନଥାଏ, ଆୟୁକାଳ ୧୨୦ ଦିନ ଏବଂ ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ ଯୋଗୁଁ ରଙ୍ଗ ଲାଲ୍।

• ଶ୍ୱେତରକ୍ତ କଣିକା (WBC): ନ୍ୟଷ୍ଟିଯୁକ୍ତ, ଆୟୁକାଳ ୩ ଦିନ। ଏହା ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧ କରେ। ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର: ଗ୍ରାନୁଲୋସାଇଟ୍ (ନିଉଟ୍ରୋଫିଲ୍, ଇଓସିନୋଫିଲ୍, ବାସୋଫିଲ୍) ଏବଂ ଆଗ୍ରାନୁଲୋସାଇଟ୍ (ଲିମ୍ଫୋସାଇଟ୍, ମନୋସାଇଟ୍)। ମନୋସାଇଟ୍ ସବୁଠାରୁ ବୃହତ୍ତମ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ବିନାଶକାରୀ କୋଷ।

• ଅଣୁଚକ୍ରିକା (Platelet): ଆୟୁଷ ୧୦-୧୨ ଦିନ, ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

• ଅସ୍ଥି (Bone): ଏକ କଠିନ ସଂଯୋଜକ ଟିସୁ, ଯାହାର କୋଷକୁ ଅଷ୍ଟିଓସାଇଟ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ମାଟ୍ରିକ୍ସ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଓ ଫସ୍‌ଫରସ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।

• ଲିଗାମେଣ୍ଟ (Ligament): ଏକ ଅସ୍ଥିକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅସ୍ଥି ସହ ସଂଯୋଗ କରେ। ଏହା ଏକ ନମନୀୟ (Elastic) ଓ ଦୃଢ଼ ଟିସୁ। 💡 Trick to Remember: B-L-B (Bone - Ligament - Bone) କୁ ମନେରଖନ୍ତୁ।

• ଟେଣ୍ଡନ୍ (Tendon): ଅସ୍ଥି ସହ ମାଂସପେଶୀକୁ ସଂଯୋଗ କରେ। ଏହା ଦୃଢ଼ ଓ ଅନମନୀୟ (Non-elastic) ଅଟେ। 💡 Trick to Remember: M-T-B (Muscle - Tendon - Bone) କୁ ମନେରଖନ୍ତୁ।

• ଉପାସ୍ଥି (Cartilage): କୋଷଗୁଡିକୁ କଣ୍ଡ୍ରୋସାଇଟ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହା ନାସାପଟ୍ଟ, ବହିଃକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶ୍ଵାସନଳୀରେ ଥାଏ।

• ଏଡିପୋଜ୍ ଟିସୁ (Adipose Tissue): ଏହା ଶରୀରର ଚର୍ମତଳେ ଥାଏ ଏବଂ ଚର୍ବି (Fat) ଗଚ୍ଛିତ କରି ରଖେ। ଏହା ତାପ ପ୍ରତିରୋଧକ (Insulator) ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

🟢 3. ପେଶୀ ଟିସୁ (Muscle Tissue)

ଏହି ଟିସୁର ସଙ୍କୋଚନ (Contraction) ଓ ପ୍ରସାରଣ (Relaxation) ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଚାଳନା ସମ୍ଭବ ହୁଏ। ଏଥିରେ ସଙ୍କୋଚନଶୀଳ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଥାଏ।

• ରେଖିତ ପେଶୀ (Striated/Voluntary Muscle): ଏଗୁଡିକ ଆମ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଐଚ୍ଛିକ ପେଶୀ କୁହାଯାଏ। କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଲମ୍ବା, ଶାଖା ବିହୀନ ଓ ବହୁ ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ (Multinucleate)। ଏଥିରେ କଳା ଓ ଫିକା ବ୍ୟାଣ୍ଡ ଥାଏ। ଏହା ହାତ, ଗୋଡ଼ ଓ ଜିହ୍ଵାରେ ଦେଖାଯାଏ।

• ଅରେଖିତ ପେଶୀ (Unstriated/Involuntary Muscle): ଏଗୁଡିକ ଆମ ଇଚ୍ଛାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅନୈଚ୍ଛିକ ପେଶୀ କୁହାଯାଏ। କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଲମ୍ବା, ପ୍ରାନ୍ତ ଦୁଇଟି ସରୁ ଏବଂ ଏକ ନ୍ୟଷ୍ଟି ବିଶିଷ୍ଟ। ଏହା ପାକସ୍ଥଳୀ, ରକ୍ତବାହିନୀ ନଳୀ ଓ ଆଖିର ସ୍ୱଚ୍ଛପଟଳ (Iris) ରେ ଥାଏ।

• ହୃଦ୍‌ପେଶୀ (Cardiac Muscle): ଗଠନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ରେଖିତ କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅରେଖିତ ସଦୃଶ ଅଟେ। ଏହାର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଛନ୍ଦି ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ବିଷ୍ଟ ଚକ୍ରିକା (Intercalated Disc) ଗଠନ କରନ୍ତି। ଏହା ସ୍ଵୟଂଚାଳିତ ଏବଂ ଏହାର ସଙ୍କୋଚନ/ପ୍ରସାରଣ ଜୀବନ ସାରା ଚାଲିଥାଏ।

🟡 4. ସ୍ନାୟୁ ଟିସୁ (Nervous Tissue)

ଏହା ଉଦ୍ଦୀପନା ଗ୍ରହଣ କରିବା ସହ ସ୍ନାୟବିକ ଆବେଗ ପରିବହନ କରିଥାଏ। ମସ୍ତିଷ୍କ, ସୁଷମ୍ନାକାଣ୍ଡ ଓ ସ୍ନାୟୁ ଏହି ଟିସୁ ଦ୍ବାରା ଗଠିତ।

• ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Neuron): ଏହା ସ୍ନାୟୁ ଟିସୁର ଗାଠନିକ ଓ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ଏକକ ଅଟେ।

• କୋଷପିଣ୍ଡ (Cell Body): ଏହାର ଆକାର ଅଣ୍ଡା ପରି ଏବଂ ଏଥିରେ ନ୍ୟଷ୍ଟି ଓ ନିସଲ୍‌କଣିକା ରହିଥାଏ।

• ଡେନ୍‌ଡ୍ରନ୍ (Dendron): କୋଷପିଣ୍ଡରୁ ବାହାରିଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶାଖା ଯାହା ସମ୍ବେଦନ ଗ୍ରହଣ କରେ।

• ଆକ୍‌ସନ (Axon): କୋଷପିଣ୍ଡରୁ ବାହାରିଥିବା ଲମ୍ବା ଅଂଶ। ଆକସନ୍‌ର ଶେଷରେ ଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ଶାଖାକୁ ଅନ୍ତିମ ଡେନଡ୍ରିଆ କୁହାଯାଏ।

• ମାଏଲିନ ଆବରଣ (Myelin Sheath): କେତେକ ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଆକ୍ସନ୍ ଚାରିପଟେ ମାଏଲିନ ଆବରଣ ଥାଏ। ଏଥିରେ ଥିବା ଗଣ୍ଠିକୁ ରାନ୍‌ଭିଏର ଗଣ୍ଠି (Node of Ranvier) କୁହାଯାଏ।