ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ: ଜଳ ସମ୍ବଳ – Book Q A Class 10 ଭୂଗୋଳ
୧. ବହୁ ସମ୍ଭାବିତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ :
(i) ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ତଥ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ‘ଜଳାଭାବ’ ଏବଂ ‘ଜଳାଭାବ ନାହିଁ’ ରୂପେ ଚିହ୍ନିତ କର ।
(a) ବାର୍ଷିକ ଅଧିକ ବୃଷ୍ଟି ପାଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ।
-
ଉତ୍ତର: ଜଳାଭାବ ନାହିଁ ।
(b) ବାର୍ଷିକ ଅଧୂକ ବୃଷ୍ଟି ପାଉଥିବା ଏକ ଜନାକୀର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ ।
-
ଉତ୍ତର: ଜଳାଭାବ (ଜନସଂଖ୍ୟା ଅଧିକ ଥିବାରୁ ଚାହିଦା ଅଧିକ ରହେ) ।
(c) ବାର୍ଷିକ ବୃଷ୍ଟି ପରିମାଣ ଅଧିକ ମାତ୍ର ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦୂଷିତ ।
-
ଉତ୍ତର: ଜଳାଭାବ (ପ୍ରଦୂଷିତ ଜଳ ବ୍ୟବହାର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ ନଥିବାରୁ) ।
(d) ଅଳ୍ପ ବୃଷ୍ଟି ପାଉଥିବା ଜଳବିରଳ ଅଞ୍ଚଳ ।
-
ଉତ୍ତର: ଜଳାଭାବ ।
(ii) ନିମ୍ନଲିଖୂତ କେଉଁ ଉକ୍ତଟି ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅନୁକୂଳ ମନ୍ତବ୍ୟ ନୁହେଁ ?
(a) ଜଳାଭାବ ପ୍ରୀଡ଼ିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ଜଳ ଯୋଗାଇଥାଏ ।
(b) ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ପ୍ରବାହର ସୁବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ବନ୍ଯା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ ।
(c) ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ଅନେକ ଲୋକଙ୍କର ଭିଟାମାଟି ଓ ଜୀବିକାର୍ଜନ ପନ୍ଥା ହରାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ ।
(d) 'ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା’ ଶିଳ୍ପ ଓ ଘରୋଇ ବ୍ୟବହାର ନିମନ୍ତେ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ ।
ଉତ୍ତର: (c) ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ଅନେକ ଲୋକଙ୍କର ଭିଟାମାଟି ଓ ଜୀବିକାର୍ଜନ ପନ୍ଥା ହରାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ । (ଏହା ଯୋଜନାର ଏକ ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରଭାବ, ଅନୁକୂଳ ମନ୍ତବ୍ୟ ନୁହେଁ) ।
(iii) ନିମ୍ନରେ କେତେକ ତଥ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଉକ୍ତି ଦିଆଯାଇଛି । ଭୁଲଟିକୁ ବାଛ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ କରି ଲେଖ ।
(a) ଅଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଘନତ୍ଵ ବିଶିଷ୍ଟ ସହରଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା ବହୁଗୁଣିତ ହେବା ଓ ସହରୀ ଜୀବନଧାରଣ ରୀତି ଜଳ ସମ୍ବଳର ସୁବିନିଯୋଗରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛି ।
-
ଠିକ୍ ଉକ୍ତି: ଅଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ସହର ଓ ସହରୀ ଜୀବନଧାରଣ ରୀତି ଜଳର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର ଓ ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରି ଜଳ ସଙ୍କଟକୁ ବଢ଼ାଉଛି ।
(b) ନଦୀ ଉପରେ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରି ଓ ଏହାର ଗତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦ୍ବାରା ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରବାହ ଏବଂ ଅବକ୍ଷେପଣ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ନ ଥାଏ ।
-
ଠିକ୍ ଉକ୍ତି: ନଦୀ ଉପରେ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଦ୍ବାରା ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରବାହ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ନଦୀ ଶଯ୍ୟାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଅବକ୍ଷେପଣ (sedimentation) ଜମା ହୁଏ ।
(c) ଗୁଜରାଟର ସାବରମତି ନଦୀ ଅବବାହିକାରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଚାଷୀମାନେ ମରୁଡ଼ି ସମୟରେ ସହରକୁ ଜଳ ଯୋଗାଣର ଅଗ୍ରାଧିକାର ଦେବା ଦ୍ବାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ନ ଥିଲେ ।
-
ଠିକ୍ ଉକ୍ତି: ଗୁଜରାଟର ସାବରମତି ଅବବାହିକାରେ ମରୁଡ଼ି ସମୟରେ ସହରାଞ୍ଚଳକୁ ଜଳ ଯୋଗାଣର ଅଗ୍ରାଧିକାର ଦେବା ଦ୍ବାରା ଚାଷୀମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିଥିଲେ ।
(d) ରାଜସ୍ଥାନ କେନାଲ ଦ୍ବାରା ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ଅମଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜନାଦ୍ରୁତ ହୋଇଛି ।
-
ଠିକ୍ ଉକ୍ତି: ରାଜସ୍ଥାନ କେନାଲ ଦ୍ବାରା ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଥିବାରୁ ପାରମ୍ପରିକ ଜଳ ଅମଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ଟାଙ୍କା) ର ଆଦର କମିବାରେ ଲାଗିଛି ।
ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଭୂଗୋଳ ବହିର "ଜଳ ସମ୍ବଳ" ଅଧ୍ୟାୟର ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀରୁ ପ୍ରଶ୍ନ ନଂ-୨, ୩ ଏବଂ ୪ ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତର ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
୨. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଉତ୍ତର ପ୍ରାୟ ୩୦ ଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ ।
(i) ଜଳ କିପରି ଏକ ଅସରନ୍ତି ସମ୍ବଳ, ବୁଝାଅ । ♻️
ଉତ୍ତର: ଜଳ ଏକ ଅସରନ୍ତି ବା ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ବଳ । ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସମୁଦାୟ ଜଳରାଶି ଜଳଚକ୍ର (Hydrological Cycle) ମାଧ୍ୟମରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବାଷ୍ପୀଭବନ, ଘନୀଭବନ ଓ ବୃଷ୍ଟିପାତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଇ ଗତି କରିଥାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଜଳର ପୁନଃଉଦ୍ଧାର ସମ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ଏହାର ପରିମାଣ ସ୍ଥିର ରହେ ।
(ii) ଜଳାଭାବ କ'ଣ ଓ କେଉଁ କେଉଁ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଏଥିପାଇଁ ଦାୟୀ ? ⚠️
ଉତ୍ତର: ବ୍ୟବହାର ଯୋଗ୍ୟ ଜଳର ଆବଶ୍ୟକତା ତୁଳନାରେ ଏହାର ସ୍ୱଳ୍ପତାକୁ ଜଳାଭାବ କୁହାଯାଏ । ଏଥିପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା, ଜଳର ଅପବ୍ୟବହାର, ଶିଳ୍ପାୟନ, ଜଳର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ ଏବଂ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦାୟୀ ।
(iii) ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନାର ଉପକାରିତା ଓ ଅପକାରିତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏକ ତୁଳନାତ୍ମକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କର । 🏗️
ଉତ୍ତର: ଉପକାରିତା: ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜଳସେଚନ, ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ, ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ସମ୍ଭବ ହୁଏ ।
ଅପକାରିତା: ଏହା ବ୍ୟାପକ ଜନବସତିର ବିସ୍ଥାପନ ଘଟାଏ, ପରିବେଶ ଓ ଜୈବ ବିବିଧତା ନଷ୍ଟ କରେ ଏବଂ ନଦୀଶଯ୍ୟାରେ ଅବକ୍ଷେପଣ ବୃଦ୍ଧି କରେ ।
୩. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଉତ୍ତର ପ୍ରାୟ ୧୨୦ ଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ ।
(i) ରାଜସ୍ଥାନର ଅର୍ଦ୍ଧ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ କିପରି ବୃଷ୍ଟିଜଳ ଅମଳ କରାଯାଇଛି, ଆଲୋଚନା କର । 🏠🌧️
ଉତ୍ତର: ରାଜସ୍ଥାନର ଶୁଷ୍କ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ (ବିକାନେର, ଫାଲୋଡି) ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ 'ଟାଙ୍କା' (Tanka) ନାମକ ଭୂତଳ ଜଳକୁଣ୍ଡ ମାଧ୍ୟମରେ ବୃଷ୍ଟିଜଳ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ ।
-
ଏହି ଟାଙ୍କାଗୁଡ଼ିକ ଏତେ ବଡ଼ ଯେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଶୋଇବା ଘର ସହ ସମାନ ହୋଇଥାଏ ।
-
ଘରର ଢାଲୁଆ ଛାତରୁ ବର୍ଷାଜଳକୁ ପାଇପ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ଏହି ଭୂତଳ ଟାଙ୍କିକୁ ଅଣାଯାଏ ।
-
ପ୍ରଥମ ବର୍ଷା ଜଳକୁ ପାଇପ୍ ଓ ଛାତ ସଫା ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷା ଜଳକୁ ସାଇତି ରଖାଯାଏ ।
-
ଏହି ସଂଗୃହିତ ଜଳକୁ 'ପାଲାର ପାନି' କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ପାନୀୟ ଜଳର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହା ମଧ୍ୟ ପରୋକ୍ଷରେ ଘରର ତାପମାତ୍ରା କମାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
(ii) ପାରମ୍ପରିକ ବୃଷ୍ଟି ଜଳ ଅମଳ ପଦ୍ଧତିର ଆଧୁନିକୀକରଣ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସଂଗ୍ରହରେ କିପରି ଉପଯୋଗୀ ହେଉଛି ? 🎋💧
ଉତ୍ତର: ପାରମ୍ପରିକ ବୃଷ୍ଟିଜଳ ଅମଳ ପଦ୍ଧତିରେ ଆଧୁନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ପ୍ରୟୋଗ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବହୁତ ଲାଭଦାୟକ ହେଉଛି:
-
ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଆଧୁନିକ ପାଇପ୍ ଓ ଫିଲ୍ଟର ବ୍ୟବହାର କରି ଛାତ ଉପର ବୃଷ୍ଟିଜଳକୁ ଭୂତଳ ଜଳକୁଣ୍ଡରେ କିମ୍ବା ବୋରୱେଲ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ମାଟି ତଳକୁ ପଠାଯାଇ ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ବୃଦ୍ଧି କରାଯାଉଛି ।
-
ମେଘାଳୟ ପରି ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ପାରମ୍ପରିକ ବାଉଁଶ ନଳା ସାହାଯ୍ୟରେ ଜଳସେଚନ (Bamboo drip irrigation) ପଦ୍ଧତିକୁ ଏବେ ଅଧିକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଉପାୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି ।
-
ତାମିଲନାଡୁ ପରି ରାଜ୍ୟରେ ଏହାକୁ ଆଇନଗତ ଭାବେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କରାଯାଇଛି । କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଗେଣ୍ଡାଥୁର ଭଳି ଗ୍ରାମରେ ଶତାଧିକ ଘରେ ଏହି ପଦ୍ଧତି ଆପଣାଯାଇ ଜଳ ସଙ୍କଟ ଦୂର କରାଯାଉଛି ।
୪. ଭାରତର ଏକ ରେଖାଚିତ୍ର ମାନଚିତ୍ରରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୁଜରାଟ, ଓଡିଶା, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ, ତାମିଲନାଡ଼ୁ ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଅ ଏବଂ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଲେଖ । 🗺️
ଉତ୍ତର: ନିମ୍ନରେ ଉକ୍ତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରମୁଖ ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନଦୀର ନାମ ଦିଆଗଲା:
| ରାଜ୍ୟ | ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା | ନଦୀର ନାମ |
| ମହାରାଷ୍ଟ୍ର | କୋଏନା ପ୍ରକଳ୍ପ | କୋଏନା ନଦୀ |
| ଗୁଜରାଟ | ସର୍ଦ୍ଦାର ସରୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ | ନର୍ମଦା ନଦୀ |
| ଓଡ଼ିଶା | ହୀରାକୁଦ ପ୍ରକଳ୍ପ | ମହାନଦୀ |
| ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ | ନାଗାର୍ଜୁନ ସାଗର ପ୍ରକଳ୍ପ | କୃଷ୍ଣା ନଦୀ |
| ତାମିଲନାଡ଼ୁ | ମେଟ୍ଟୁର ବନ୍ଧ | କାବେରୀ ନଦୀ |
| ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ | ଗାନ୍ଧୀ ସାଗର ପ୍ରକଳ୍ପ | ଚମ୍ବଲ ନଦୀ |
