📌 ୧. ଜଳ ସମ୍ବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟି (Overview of Earth's Water)

ଜଳ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ସଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକୀୟ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ।

• 🌍 ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠର ପ୍ରାୟ ତିନି-ଚତୁର୍ଥାଂଶ (୭୧%) ଅଂଶ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଥିବାରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଏକ 'ଜଳୀୟ ଗ୍ରହ' (Water Planet) କୁହାଯାଏ।

• 🌊 ଜଳର ବଣ୍ଟନ: ମୋଟ ଜଳର ୯୬.୫% ହେଉଛି ମହାସାଗର ଏବଂ ସମୁଦ୍ରର ଲୁଣିଆ ଜଳ, ଯାହା ପିଇବା କିମ୍ବା ଚାଷ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ନୁହେଁ।

• 🚰 ମଧୁର ଜଳ (Fresh Water): କେବଳ ୨.୫% ମଧୁର ଜଳ ରହିଛି। ଏହି ୨.୫% ରୁ ପ୍ରାୟ ୭୦% ଆଣ୍ଟାର୍କଟିକା, ଗ୍ରୀନଲାଣ୍ଡ ଏବଂ ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବରଫ (Glaciers) ଆକାରରେ ଅଛି। ଅବଶିଷ୍ଟ ମାତ୍ର ୩୦% ରୁ କମ୍ ଜଳ ଭୂତଳ ଜଳ (Groundwater) ଆକାରରେ ରହିଛି, ଯାହାକୁ ଆମେ ବ୍ୟବହାର କରୁଛୁ।

⚠️ ୨. ଜଳାଭାବ ବା ଜଳ ସଙ୍କଟ ଏବଂ ଏହାର କାରଣ (Water Scarcity & its Causes)

ଜଳ ଏକ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ବଳ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏବେ ତୀବ୍ର ଜଳକଷ୍ଟ ଦେଖାଦେଉଛି। ଜଳକଷ୍ଟର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• 📈 ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି: ଲୋକସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିବା ସହିତ ପିଇବା ପାଣି, ଘରୋଇ ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଜଳର ଚାହିଦା ବଢ଼ୁଛି।

• 🌾 କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର: ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଅଧିକ ଜଳସେଚନ (Irrigation) କରାଯାଉଛି। ଅନେକ କୃଷକ ନିଜ ଜମିରେ ଗଭୀର ନଳକୂଅ ଖୋଳି ପାଣି ଉଠାଉଛନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର (Groundwater level) ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ତଳକୁ ଖସିଯାଉଛି।

• 🏭 ଶିଳ୍ପାୟନ ଏବଂ ସହରୀକରଣ (Industrialization & Urbanization): ବଡ଼ ବଡ଼ କଳକାରଖାନା ଚଳାଇବା ଏବଂ ମେସିନ୍‌କୁ ଥଣ୍ଡା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ଜଳ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଦରକାର ହୁଏ। ସହରମାନଙ୍କରେ ବହୁତଳ ପ୍ରାସାଦ (Apartments) ରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପମ୍ପ ଲଗାଇ ଜଳ ଶୋଷଣ କରାଯାଉଛି।

• ☠️ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ (Water Pollution): କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯଥେଷ୍ଟ ପାଣି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ବ୍ୟବହାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। କାରଣ କଳକାରଖାନାର ବିଷାକ୍ତ ରାସାୟନିକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ, କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରର କୀଟନାଶକ ଓ ସାର ଏବଂ ସହରର ମଇଳା ପାଣି ନଦୀ ତଥା ଭୂତଳ ଜଳକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରୁଛି।

댐 ୩. ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା (Multipurpose River Valley Projects)

ନଦୀଗର୍ଭରେ କଂକ୍ରିଟ୍ ବା ମାଟିର ବଡ଼ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରି ବିରାଟ ଜଳଭଣ୍ଡାର (Reservoir) ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ ଏବଂ ସେହି ଜଳକୁ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

• 🏛️ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ "ଆଧୁନିକ ଭାରତର ମନ୍ଦିର" (Temples of Modern India) ବୋଲି କହିଥିଲେ, କାରଣ ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଏହାଦ୍ୱାରା କୃଷି, ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ ଶିଳ୍ପର ଦ୍ରୁତ ବିକାଶ ହୋଇପାରିବ।

✅ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପର ଉପକାରିତା ବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ (Advantages):

୧. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ (Hydroelectricity)।

୨. କେନାଲ ମାଧ୍ୟମରେ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ନିରନ୍ତର ଜଳସେଚନ।

୩. ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (Flood control)।

୪. ଗ୍ରାମ ଓ ସହରକୁ ପାନୀୟ ଜଳ ଯୋଗାଣ।

୫. ମାଛ ଚାଷ, ନୌଚାଳନା ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କେନ୍ଦ୍ରର ବିକାଶ।

(ମୁଖ୍ୟ ଉଦାହରଣ: ମହାନଦୀ ଉପରେ ହୀରାକୁଦ, ଶତଲେଜ-ବିଆସ ଉପରେ ଭାକ୍ରା ନାଙ୍ଗଲ ପ୍ରକଳ୍ପ)

❌ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପର ଅପକାରିତା (Disadvantages & Criticisms):

୧. ପରିବେଶ ନଷ୍ଟ: ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ ଯୋଗୁଁ ନଦୀର ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରବାହ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ନଦୀଗର୍ଭରେ ପଟୁମାଟି ଜମା ହୋଇ ଜଳଚର ଜୀବ (ମାଛ ଆଦି) ଙ୍କ ଅଣ୍ଡାଦାନ ଓ ବଂଶବୃଦ୍ଧିରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

୨. ବାସସ୍ଥାନ ହସ୍ତାନ୍ତର: ବିରାଟ ଅଞ୍ଚଳ ଜଳମଗ୍ନ ହେବା ଫଳରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକ, ବିଶେଷକରି ଗରିବ ଏବଂ ଆଦିବାସୀମାନେ ନିଜର ଘର ଓ ଜୀବିକା ହରାନ୍ତି।

୩. ଭୂମିକମ୍ପର ଆଶଙ୍କା: ବିଶାଳ ଜଳଭଣ୍ଡାରର ଚାପ ଯୋଗୁଁ ଭୂମିକମ୍ପ (Earthquake) ଆସିବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ।

✊ ୪. ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଏବଂ ଆନ୍ତଃରାଜ୍ୟ ବିବାଦ

ବଡ଼ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ବିରୋଧରେ ଅନେକ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ମୁଣ୍ଡ ଟେକିଛି:

• ନର୍ମଦା ବଞ୍ଚାଓ ଆନ୍ଦୋଳନ (Narmada Bachao Andolan): ଗୁଜରାଟର ନର୍ମଦା ନଦୀ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ସର୍ଦ୍ଦାର ସରୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ଥାପିତ ଲୋକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ନେତୃତ୍ୱ ମେଧା ପାଟେକର ନେଇଥିଲେ।

• ଟିହେରି ବନ୍ଧ ଆନ୍ଦୋଳନ (Tehri Dam Andolan): ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ ଉପରେ ଏହି ବନ୍ଧକୁ ବିରୋଧ କରାଯାଇଥିଲା।

• ଆନ୍ତଃରାଜ୍ୟ ଜଳ ବିବାଦ (Inter-state Water Disputes): ଗୋଟିଏ ନଦୀ ଏକାଧିକ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ବୋହୁଥିବାରୁ ଜଳ ବଣ୍ଟନକୁ ନେଇ ବିବାଦ ଦେଖାଯାଏ। ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ: କାବେରୀ ନଦୀ ବିବାଦ (କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଏବଂ ତାମିଲନାଡୁ ମଧ୍ୟରେ), କୃଷ୍ଣା-ଗୋଦାବରୀ ବିବାଦ (ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ମଧ୍ୟରେ)।

🌧️ ୫. ବୃଷ୍ଟିଜଳ ଅମଳ ବା ବର୍ଷାଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ (Rainwater Harvesting)

ନଦୀବନ୍ଧ ପ୍ରକଳ୍ପର ଅନେକ କୁପ୍ରଭାବ ଥିବାରୁ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଚାଲିଆସୁଥିବା ବର୍ଷାଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦ୍ଧତି ଅଧିକ ଫଳପ୍ରଦ, ଶସ୍ତା ଏବଂ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଅଟେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଏହାର ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଣାଳୀ:

• 🏔️ ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ (Mountainous Regions): ପଶ୍ଚିମ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଲୋକମାନେ ପାହାଡ଼ିଆ ଝରଣାର ଦିଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି କେନାଲ୍ ତିଆରି କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଗୁଲ୍' (Guls) ବା 'କୁଲ୍' (Kuls) କୁହାଯାଏ। ଏହା ଚାଷ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

• 🏜️ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳ (Arid Regions - Rajasthan): ରାଜସ୍ଥାନର ଖାଲୁଆ ସ୍ଥାନରେ ଚାଷ ଜମିରେ ବର୍ଷାଜଳକୁ ଅଟକାଇ ରଖାଯାଏ ଯାହାଦ୍ୱାରା ମାଟିର ଆର୍ଦ୍ରତା ବଢ଼େ। ଏହାକୁ ଜୈସଲମେର୍ ଅଞ୍ଚଳରେ 'ଖାଦିନ୍' (Khadins) ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ 'ଜୋହାଦ' (Johads) କୁହାଯାଏ।

• 🚰 ଭୂତଳ ଟାଙ୍କି ବା ଟାଙ୍କା (Tankas): ରାଜସ୍ଥାନର ବିକାନେର୍, ଫାଲୋଡି ଏବଂ ବାରମେର୍ ଭଳି ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ପିଇବା ପାଣି ସାଇତି ରଖିବା ପାଇଁ ଘରର ଅଗଣାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଭୂତଳ କୁଣ୍ଡ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ, ଯାହାକୁ 'ଟାଙ୍କା' କହନ୍ତି। ଘରର ଛାତରୁ ପାଇପ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ବର୍ଷାପାଣିକୁ ଏହି ଟାଙ୍କିକୁ ଅଣାଯାଏ।

• 💧 ଛାତ ଉପର ବର୍ଷାଜଳ ଅମଳ (Rooftop Rainwater Harvesting): ରାଜସ୍ଥାନ ଏବଂ ମେଘାଳୟର ସିଲଂ ରେ ଏହି ପଦ୍ଧତି ବହୁଳ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

  • 🏆 ତାମିଲନାଡୁର ଆଇନ: ତାମିଲନାଡୁ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ସବୁ ଘର ପାଇଁ 'ଛାତ ଉପର ବୃଷ୍ଟିଜଳ ଅମଳ' ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆଇନଗତ ଭାବେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କରାଯାଇଛି। ନମାନିଲେ ଦଣ୍ଡ ମିଳେ।

• 🎋 ବାଉଁଶ ନଳୀ ଜଳସେଚନ (Bamboo Drip Irrigation System): ମେଘାଳୟରେ ଗତ ୨୦୦ ବର୍ଷ ଧରି ବାଉଁଶ ନଳୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ପାହାଡ଼ିଆ ଝରଣାର ଜଳକୁ ବହୁ ଦୂରରେ ଥିବା କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଣି ବୁନ୍ଦା ବୁନ୍ଦା କରି ଚାଷ କରାଯାଉଛି।

• 🌟 ସଫଳତାର କାହାଣୀ (Success Story): କର୍ଣ୍ଣାଟକର ମହୀଶୂର (Mysuru) ନିକଟସ୍ଥ ଗେଣ୍ଡାଥୁର୍ (Gendathur) ଗ୍ରାମରେ ୨୦୦ ରୁ ଅଧିକ ଘରେ ବୃଷ୍ଟିଜଳ ଅମଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସଫଳତାର ସହ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରାଯାଇଛି।