📌 ୧. ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସମ୍ବଳ କ'ଣ ଏବଂ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ?

ପ୍ରକୃତି କୋଳରେ ଅରଣ୍ୟ, ପର୍ବତ ବା ନଦୀ-ସମୁଦ୍ରରେ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ବାସ କରୁଥିବା ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ସରୀସୃପ, କୀଟପତଙ୍ଗ ଏବଂ ଜଳଚର ଜୀବମାନଙ୍କୁ ମିଳିତ ଭାବରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସମ୍ବଳ କୁହାଯାଏ।

• ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food Chain) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଜାଲି (Food Web) କୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପରିଚାଳନା କରିବାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏମାନଙ୍କ ବିନା ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ।

• ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ମୂଲ୍ୟ: ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ (Eco-tourism) ର ବିକାଶ ତଥା ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗବେଷଣା ପାଇଁ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।

 ୨. ଭାରତରେ ଜୈବବିବିଧତା (Biodiversity in India)

ଆକାରରେ ବିଶ୍ୱର ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାରତ ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ 'ଜୈବବିବିଧତା' (Mega-biodiversity) ଦେଶ। ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାୟ ୮% ଜୈବବିବିଧତା କେବଳ ଭାରତରେ ଦେଖାଯାଏ।

• 🐾 ପ୍ରାଣୀ ସଂଖ୍ୟା: ଭାରତରେ ପ୍ରାୟ ୯୦,୦୦୦ ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜାତିର ଜୀବଜନ୍ତୁ ଅଛନ୍ତି।

• 🦅 ପକ୍ଷୀ ଓ ମାଛ: ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୨୦୦୦ ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ୨୫୪୬ ପ୍ରଜାତିର ମାଛ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ବିଶ୍ୱର ମୋଟ ଉଭୟଚର (Amphibians), ସରୀସୃପ (Reptiles) ଓ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ (Mammals) ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୫ ରୁ ୮ ପ୍ରତିଶତ କେବଳ ଭାରତରେ ମିଳନ୍ତି।

🗺️ ୩. ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ବଣ୍ଟନ

ଜଳବାୟୁ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟର ପ୍ରକାର ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି:

• 🐘 ହାତୀ (Elephants): ଆସାମ, କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଏବଂ କେରଳର ଉଷ୍ମ ତଥା ଆର୍ଦ୍ର ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଏହା ହେଉଛି ସ୍ଥଳଭାଗର ସର୍ବବୃହତ୍ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ।

• 🦏 ଏକ ଶିଙ୍ଗିଆ ଗଣ୍ଡା (One-horned Rhinoceros): ଆସାମ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ସନ୍ତସନ୍ତିଆ କାଦୁଅ ଅଞ୍ଚଳରେ (ବିଶେଷକରି କାଜିରଙ୍ଗା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ) ଏମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

• 🐪 ଓଟ ଓ ବଣୁଆ ଗଧ (Camel & Wild Ass): ରାଜସ୍ଥାନର ଥର୍ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ଓଟ ଏବଂ ଗୁଜରାଟର କଚ୍ଛ (Rann of Kutch) ଅଞ୍ଚଳରେ ବଣୁଆ ଗଧ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

• 🦁 ସିଂହ (Asiatic Lion): ଭାରତ ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ଏକମାତ୍ର ଦେଶ ଯେଉଁଠାରେ ଉଭୟ ବାଘ ଏବଂ ସିଂହ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଗୁଜରାଟର ଗିର୍ ଜଙ୍ଗଲ (Gir Forest) ହେଉଛି ଏସୀୟ ସିଂହମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥଳୀ।

• 🐅 ବାଘ (Tiger): ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଜଙ୍ଗଲ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ସୁନ୍ଦରବନ (Royal Bengal Tiger), ଓଡ଼ିଶା (ଶିମିଳିପାଳ) ଏବଂ ହିମାଳୟର ପାଦଦେଶରେ ବାଘ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

• 🏔️ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରାଣୀ: ପ୍ରବଳ ଥଣ୍ଡାକୁ ସହିପାରୁଥିବା ଲୋମଶ ପ୍ରାଣୀ ଯେପରିକି ୟାକ୍ (Yak), ହିମ କଲରାପତ୍ରିଆ ବାଘ (Snow Leopard), ତିବ୍ବତୀୟ ହରିଣ ଇତ୍ୟାଦି ଲଦାଖ ଓ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାସ କରନ୍ତି।

• 🐢 ଜଳଚର ଓ ସରୀସୃପ: ବିଭିନ୍ନ ନଦୀ ଓ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳରେ କୁମ୍ଭୀର (ମୁହାଣ କୁମ୍ଭୀର, ଗୋମୁହାଁ କିମ୍ବା ଘଡ଼ିଆଳ), କଇଁଛ (ଓଡ଼ିଶାର ଗହୀରମଥାରେ ବିରଳ 'ଅଲିଭ୍ ରିଡ୍‌ଲେ' କଇଁଛ) ଏବଂ ଅନେକ ବିଷଧର ସାପ (କୋବ୍ରା, କ୍ରେଟ୍) ଦେଖାଯାନ୍ତି।

⚠️ ୪. ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବିପନ୍ନ ହେବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ (Causes of Wildlife Depletion)

ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନେକ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରତି ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ଏବଂ କିଛି ପ୍ରଜାତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋପ ପାଇଗଲେଣି (ଯେପରିକି ଚିତାବାଘ)। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି:

• 🪓 ବାସସ୍ଥଳୀ ହ୍ରାସ (Habitat Loss): ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି, ଶିଳ୍ପାୟନ ଏବଂ କୃଷିର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟାପକ ଜଙ୍ଗଲ କଟାଯାଉଛି, ଫଳରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜର ବାସସ୍ଥାନ ହରାଉଛନ୍ତି।

• 🔫 ଚୋରା ଶିକାର (Poaching): ପଶୁମାନଙ୍କର ଚମଡ଼ା, ହାଡ଼, ଦାନ୍ତ (ହାତୀ ଦାନ୍ତ), ଶିଙ୍ଗ (ଗଣ୍ଡାର ଶିଙ୍ଗ) ଏବଂ ନଖକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବଜାରରେ ଉଚ୍ଚ ମୂଲ୍ୟରେ ବିକ୍ରି କରିବା ପାଇଁ ବେଆଇନ ଭାବେ ଶିକାର କରାଯାଉଛି।

• ☠️ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ (Pollution): କଳକାରଖାନାର ବିଷାକ୍ତ ଜଳ ଏବଂ କୃଷିରେ ବ୍ୟବହୃତ କୀଟନାଶକ ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ଜଳଚର ଜୀବ ଓ ପକ୍ଷୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଛନ୍ତି।

• 🔥 ଜଙ୍ଗଲ ନିଆଁ (Forest Fires): ଦାବାନଳ ଯୋଗୁଁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଅସଂଖ୍ୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଜୀବନ୍ତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି।

🛡️ ୫. ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ ଦିଗରେ ସରକାରୀ ପଦକ୍ଷେପ (Conservation Measures)

ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଭାରତ ସରକାର ଅନେକ ଆଇନ ଓ ଯୋଜନା ପ୍ରଣୟନ କରିଛନ୍ତି:

କ) ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା:

• ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ - ୧୯୭୨ (Wildlife Protection Act, 1972): ଏହି ଆଇନ ଅନୁସାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଶିକାର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ବ୍ୟବସାୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷେଧ ତଥା ଦଣ୍ଡନୀୟ ଅପରାଧ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। ଭାରତର ସମସ୍ତ ବିପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଏକ ସୁରକ୍ଷା ତାଲିକା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି।

ଖ) ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ଯୋଜନା (Special Projects):

• ବ୍ୟାଘ୍ର ପ୍ରକଳ୍ପ (Project Tiger - 1973): ବାଘମାନଙ୍କର ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା (ଯେପରିକି ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର କର୍ବେଟ୍, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ସୁନ୍ଦରବନ, ଓଡ଼ିଶାର ଶିମିଳିପାଳ ଆଦି ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ)।

• ହସ୍ତୀ ପ୍ରକଳ୍ପ (Project Elephant - 1992): ହାତୀମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଯାତାୟାତ ପଥ (Elephant Corridors) ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଏହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା (ଯେପରିକି ଓଡ଼ିଶାର ଚନ୍ଦକା)।

• ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଗଣ୍ଡା, କୁମ୍ଭୀର ଏବଂ ହିମ କଲରାପତ୍ରିଆ ବାଘଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରକଳ୍ପମାନ ଚାଲିଛି।

ଗ) ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା (Protected Areas):

ଦେଶରେ ଶତାଧିକ ପ୍ରାକୃତିକ ସଂରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଛି:

• 🏞️ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (National Parks): ଏଠାରେ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନା (ଉଦାହରଣ: ଓଡ଼ିଶାର ଭିତରକନିକା)।

• 🌳 ଅଭୟାରଣ୍ୟ (Wildlife Sanctuaries): ଏଠାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବିନା ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କୁ ସୀମିତ କାର୍ଯ୍ୟ (ଯେପରି ଗୋରୁ ଚରାଇବା) ପାଇଁ ଅନୁମତି ଥାଏ (ଉଦାହରଣ: ଓଡ଼ିଶାର ଚିଲିକା ନଳବଣ)।

• 🌎 ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ (Biosphere Reserves): ସମଗ୍ର ପରିବେଶସ୍ଥଳୀ (ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଆଦିବାସୀ ମାନଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବନଶୈଳୀ) କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଭାରତରେ ୧୮ ଟି ବାୟୋସ୍ଫିୟର୍ ରିଜର୍ଭ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି।

  (ମୁଖ୍ୟ ଉଦାହରଣ: ନୀଳଗିରି, ନନ୍ଦାଦେବୀ, ଗଲ୍ଫ୍ ଅଫ୍ ମନ୍ନାର୍, ନୋକରେକ୍, ସୁନ୍ଦରବନ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ଶିମିଳିପାଳ)।