ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଭୂଗୋଳ ବହିର ଦ୍ଵିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ: ଜୈବ ସମ୍ବଳ (ପ୍ରଥମ ପାଠ: ଅରଣ୍ୟ ସମ୍ବଳ) ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଷ୍ଟଡି ନୋଟ୍ସ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା। ଏହି ନୋଟ୍ସ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏବଂ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ସହଜରେ ବୁଝିବାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।

୧. ଜୈବ ସମ୍ବଳ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଅରଣ୍ୟ

• ଜୈବ ସମ୍ବଳ: ଜୈବମଣ୍ଡଳରୁ ମିଳୁଥିବା ସମ୍ବଳକୁ ଜୈବ ସମ୍ବଳ କୁହାଯାଏ。

• ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity): କୌଣସି ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ବାସ କରୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସମାହାରକୁ ଜୈବ ବିବିଧତା କୁହାଯାଏ。

• ପ୍ରାକୃତିକ ଅରଣ୍ୟ: ମନୁଷ୍ୟର ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବିନା ଆପେ ଆପେ ବଢ଼ୁଥିବା ଗଛଲତାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଅରଣ୍ୟ ବା ସ୍ୱାଭାବିକ ଉଦ୍ଭିଦ କୁହାଯାଏ。

୨. ଭାରତରେ ଅରଣ୍ୟର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ

ବୃଷ୍ଟିପାତ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ଅରଣ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

(କ) କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଚିରହରିତ୍ ଅରଣ୍ୟ (Evergreen Forest)

• ବୃଷ୍ଟିପାତ: ୨୦୦ ସେ.ମି. ରୁ ଅଧିକ。

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଗଛଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଷସାରା ସବୁଜ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଏମାନଙ୍କର ପତ୍ର ଝଡ଼ା ଦେବାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ନଥାଏ。

• ମୁଖ୍ୟ ବୃକ୍ଷ: ରବର, ମେହୋଗାନି, ରୋଜଉଡ୍।

(ଖ) କ୍ରାନ୍ତୀୟ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ (Deciduous Forest)

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକ ପତ୍ର ଝଡ଼ାଇ ଦିଅନ୍ତି。 ଭାରତରେ ଏହା ସବୁଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ ଅରଣ୍ୟ।

• ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ: ୧୦୦ ରୁ ୨୦୦ ସେ.ମି. ବୃଷ୍ଟିପାତ। (ଶାଳ, ଶାଗୁଆନ୍, ଚନ୍ଦନ)।

• ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ: ୭୦ ରୁ ୧୦୦ ସେ.ମି. ବୃଷ୍ଟିପାତ।

(ଗ) କଣ୍ଟାଗୁଳ୍ମ ଅରଣ୍ୟ (Thorn and Scrub)

• ବୃଷ୍ଟିପାତ: ୭୦ ସେ.ମି. ରୁ କମ୍।

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଏବଂ କଣ୍ଟାଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ (ବାବୁଲ୍, ଖଇର)।

(ଘ) ପାର୍ବତ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ (Montane Forest)

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଉଚ୍ଚତା ଅନୁସାରେ ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରକାର ବଦଳିଥାଏ। ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ସରଳବର୍ଗୀୟ (Coniferous) ଗଛ ଯଥା ପାଇନ୍ ଓ ଦେବଦାରୁ ଦେଖାଯାଏ।

• ଆଲପାଇନ୍ ଅରଣ୍ୟ: ୩୬୦୦ ମିଟରରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଉଚ୍ଚତାରେ ଦେଖାଯାଏ।

(ଙ) ହେନ୍ତାଳ ବନ / ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ (Mangrove Forest)

• ଅବସ୍ଥିତି: ନଦୀ ମୁହାଣ ଓ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜୁଆରିଆ ଅଞ୍ଚଳ。

• ମୁଖ୍ୟ ବୃକ୍ଷ: ସୁନ୍ଦରୀ, ହେନ୍ତାଳ। ସୁନ୍ଦରବନ (ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ) ଏବଂ ଭିତରକନିକା (ଓଡ଼ିଶା) ଏହାର ଉଦାହରଣ。

୩. ଅରଣ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ନୀତି

• ଜାତୀୟ ଅରଣ୍ୟ ନୀତି (୧୯୫୨): ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ପାଇଁ ଦେଶର ୩୩% ଅଞ୍ଚଳ ଅରଣ୍ୟ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।

• ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (ପ୍ରଶାସନିକ):

  • ସଂରକ୍ଷିତ (Reserved): ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ଓ କାଠ ସଂଗ୍ରହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷିଦ୍ଧ。

  • ସୁରକ୍ଷିତ (Protected): ବିଶେଷ ଅନୁମତି ସହ ସୀମିତ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଅନୁମତି ଥାଏ。

  • ଅବର୍ଗୀକୃତ: ସରକାର ବା ଘରୋଇ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବା ବାକି ଜଙ୍ଗଲ।

୪. ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦାବଳୀ

• ଆଶ୍ରୟ ବଳୟ (Shelterbelts): ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକିବାକୁ ଧାଡ଼ି ଧାଡ଼ି କରି ଗଛ ଲଗାଇବା。

• ଲାଲ ତଥ୍ୟ ପୁସ୍ତକ (Red Data Book): ବିପନ୍ନ ଓ ବିରଳ ପ୍ରାଣୀ/ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କ ତାଲିକା。

• ଋତୁକାଳୀନ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ: ପଶୁପାଳକମାନେ ଋତୁ ଅନୁସାରେ ଘାସ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଯାତାୟାତ କରିବା。

• ଶୋଲାସ୍ (Sholas): ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ପାର୍ବତ୍ୟ ସମଶୀତୋଷ୍ଣ ଅରଣ୍ୟ。

୫. ବିଶେଷ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ

• ୟିଉ (Yew): ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳୁଥିବା ଏହି ଗଛରୁ କର୍କଟ (Cancer) ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ。

ଆପଣ ଏହି ନୋଟ୍ସକୁ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଏଣ୍ଟ ଉପରେ ଚାର୍ଟ କିମ୍ବା ଉଦାହରଣ ଚାହୁଁଛନ୍ତି କି?