📌 ୧. ମୃତ୍ତିକା ବା ମାଟି କ'ଣ? (What is Soil?)

ମୃତ୍ତିକା ହେଉଛି ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ।

• ଜୀବଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମାଟି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଏହା ଉଦ୍ଭିଦକୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଯୋଗାଇଥାଏ ଏବଂ ଜଳ ଧାରଣ କରି ରଖେ।

• ଏହା ଏକ 'ଜୀବନ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା' (Living System)। ମାତ୍ର କିଛି ସେଣ୍ଟିମିଟର ବହଳର ଉର୍ବର ମାଟି ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରକୃତିକୁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଲାଗିଯାଏ।

🛠️ ୨. ମୃତ୍ତିକା ଗଠନର ପ୍ରଧାନ କାରକ (Factors of Soil Formation)

ମାଟି କେମିତି ହେବ, ତାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ୫ଟି ଦିଗ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ:

୧. ମୂଳ ଶିଳା (Parent Rock): ମାଟିର ରଙ୍ଗ, ଗଠନ, ଆକାର ଏବଂ ଏଥିରେ ଥିବା ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ମୂଳ ଶିଳାରୁ ହିଁ ଆସିଥାଏ।

୨. ଜଳବାୟୁ (Climate): ତାପମାତ୍ରା ଓ ବୃଷ୍ଟିପାତ ମାଟି ତିଆରି ପ୍ରକ୍ରିୟା (ଶିଳାକ୍ଷୟ ବା Weathering) କୁ ଦ୍ରୁତ କିମ୍ବା ମନ୍ଥର କରିଥାନ୍ତି।

୩. ଭୂ-ପ୍ରକୃତି (Topography): ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ମାଟିର ସ୍ତର ମୋଟା ହୋଇଥିବା ବେଳେ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳର ଗଡ଼ାଣିରେ ମାଟି ସ୍ତର ପତଳା ହୋଇଥାଏ।

୪. ଜୈବ ପଦାର୍ଥ (Organic Matter / Humus): ମୃତ ଗଛଲତା ଓ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ଅଂଶ ପଚିଶଢ଼ି ମାଟିରେ ମିଶିଲେ ଏହାର ଉର୍ବରତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

୫. ସମୟ (Time): ସମୟ ଅନୁସାରେ ମାଟିର ପରିପକ୍ୱତା ଏବଂ ଗଭୀରତା ବଢ଼ିଥାଏ।

 ୩. ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୃତ୍ତିକା (Classification of Soils in India)

ଭାରତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ୬ ପ୍ରକାରର ମାଟି ଦେଖାଯାଏ:

୧. ପଟୁ ମୃତ୍ତିକା (Alluvial Soil) 🌾

• ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହା ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ଉର୍ବର ମାଟି (ମୋଟ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ପ୍ରାୟ ୪୩%)।

• ସୃଷ୍ଟି: ସିନ୍ଧୁ, ଗଙ୍ଗା ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ତଥା ପୂର୍ବ ଉପକୂଳର ମହାନଦୀ, ଗୋଦାବରୀ, କୃଷ୍ଣା ଓ କାବେରୀ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଅଣାଯାଇଥିବା ପଟୁମାଟିରୁ ଏହା ସୃଷ୍ଟି।

• ପ୍ରକାରଭେଦ (ବୟସ ଅନୁଯାୟୀ):

  • ଖଦର (Khadar): ନୂଆ ପଟୁମାଟି। ଏହା ଅଧିକ ଉର୍ବର, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦାନାଯୁକ୍ତ ଏବଂ ନଦୀ କୂଳରେ ଦେଖାଯାଏ।

  • ଭାଙ୍ଗର (Bhangar): ପୁରୁଣା ପଟୁମାଟି। ଏହା କମ୍ ଉର୍ବର, ମୋଟା ଦାନାଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଏଥିରେ ଚୂନଖଡ଼ି (Kankar) ଥାଏ। ଏହା ନଦୀଠାରୁ ଟିକେ ଦୂରରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଥାଏ।

• ଫସଲ: ଧାନ, ଗହମ, ଆଖୁ ଇତ୍ୟାଦି।

୨. କଳା ମୃତ୍ତିକା ବା ରେଗୁର୍ ମାଟି (Black Soil / Regur) ☁️

• ସୃଷ୍ଟି: ଆଗ୍ନେୟଗିରିର ଲାଭାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବାସାଲ୍ଟ (Basalt) ଶିଳାର କ୍ଷୟରୁ ଏହା ତିଆରି।

• ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏହି ମାଟିର ଜଳ ଧାରଣ କ୍ଷମତା ବହୁତ ଅଧିକ। ଖରାଦିନେ ଏଥିରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ (ଯାହାକୁ Self-ploughing ବା ଆପେ ହଳ ହେବା କୁହାଯାଏ), ଫଳରେ ମାଟି ଭିତରକୁ ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ସହଜ ହୁଏ। ବର୍ଷା ହେଲେ ଏହା ଅଠାଳିଆ ହୋଇଯାଏ।

• ଅଞ୍ଚଳ: ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି (ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଗୁଜରାଟ)।

• ଫସଲ: କପା (Cotton) ଚାଷ ପାଇଁ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

୩. ଲାଲ୍ ଓ ହଳଦିଆ ମୃତ୍ତିକା (Red and Yellow Soil) 🔴

• ବିଶେଷତ୍ୱ: ସ୍ଫଟିକୀୟ ଏବଂ ରୂପାନ୍ତରିତ ଶିଳାରେ ଲୌହ ଅଂଶ ଅଧିକ ଥିବାରୁ ଏହାର ରଙ୍ଗ ଲାଲ୍ ହୋଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏଥିରେ ଜଳ ମିଶେ (Hydrated form), ଏହା ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ।

• ଅଞ୍ଚଳ: ଓଡ଼ିଶା, ଛତିଶଗଡ଼, ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତର ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳ।

• ଫସଲ: ସାର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଏଥିରେ ଭଲ ଫସଲ ହୁଏ।

୪. ଲାଟେରାଇଟ୍ ମୃତ୍ତିକା (Laterite Soil) 🧱

• ସୃଷ୍ଟି: ଅତ୍ୟଧିକ ତାପମାତ୍ରା ଓ ଅଧିକ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଧୌତ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Leaching) ଯୋଗୁଁ ମାଟିର ଉର୍ବର ଅଂଶ ଧୋଇ ହୋଇ ତଳକୁ ପଳାଏ ଏବଂ ଏହି ମାଟି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

• ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏଥିରେ ହ୍ୟୁମସ୍ ବା ଜୈବାଂଶ ବହୁତ କମ୍ ଥାଏ। ଇଟା ତିଆରି ପାଇଁ ଏହା ଅତି ଉପଯୁକ୍ତ।

• ଅଞ୍ଚଳ: କର୍ଣ୍ଣାଟକ, କେରଳ, ତାମିଲନାଡୁ।

• ଫସଲ: ଉପଯୁକ୍ତ ସାର ଏବଂ ଜଳସେଚନ ଦ୍ୱାରା ଚା, କଫି ଏବଂ କାଜୁ (Cashew nut) ଚାଷ କରାଯାଏ।

୫. ମରୁସ୍ଥଳୀ ବା ଶୁଷ୍କ ମୃତ୍ତିକା (Arid/Desert Soil) 🏜️

• ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏହା ବାଲିଆ ମାଟି। ପ୍ରବଳ ଖରା ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଷ୍ପୀଭବନ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ହୁଏ, ତେଣୁ ମାଟିରେ ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ଜୈବାଂଶ ନଥାଏ। ଏଥିରେ ଲୁଣ ଅଂଶ ଅଧିକ ଥାଏ।

• ଅଞ୍ଚଳ: ପଶ୍ଚିମ ରାଜସ୍ଥାନ।

• ଫସଲ: ଜଳସେଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ଯେପରିକି ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ କେନାଲ୍) କଲେ ଏଠାରେ ଚାଷ ସମ୍ଭବ।

୬. ଅରଣ୍ୟ ଓ ପାର୍ବତ୍ୟ ମୃତ୍ତିକା (Forest & Mountain Soil) ⛰️

• ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏହି ମାଟିର ଗୁଣ ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ବଦଳେ। ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାରେ ଏହା ଉର୍ବର ଓ ପଟୁମିଶା ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଉପର ପାହାଡ଼ରେ ଏହା କମ୍ ଉର୍ବର ଏବଂ ଅମ୍ଳୀୟ (Acidic) ଥାଏ।

• ଅଞ୍ଚଳ: ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ।

⚠️ ୪. ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ (Soil Erosion)

ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ମାନବୀୟ କାରଣରୁ ମାଟିର ଉପର ସ୍ତର (Topsoil) ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବା ବା ଧୋଇଯାଇ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ କୁହାଯାଏ।

ମୁଖ୍ୟ କାରଣ:

• 🪓 ମାନବୀୟ: ବ୍ୟାପକ ଜଙ୍ଗଲ କଟା (Deforestation), ଅତ୍ୟଧିକ ପଶୁଚାରଣ (Overgrazing), ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ କୃଷି ପ୍ରଣାଳୀ, ଖଣି ଖନନ।

• 💧 ପ୍ରାକୃତିକ କ୍ଷୟର ପ୍ରକାର:

  • ନାଳି କ୍ଷୟ (Gully Erosion): ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ଜଳ ମାଟିକୁ କାଟି ଗଭୀର ନାଳି ବା ଖାଲ ସୃଷ୍ଟି କରେ। (ଉଦାହରଣ: ଚମ୍ବଲ ନଦୀ ଅବବାହିକାରେ ଏହାକୁ 'ଖାଲଢିପ ଭୂମି' ବା ରେଭାଇନ୍ସ / Badland କୁହାଯାଏ)।

  • ଆସ୍ତରଣ କ୍ଷୟ (Sheet Erosion): ସମତଳ ଭୂମିରେ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ମାଟିର ଉପର ସ୍ତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପାଣିରେ ଧୋଇଯିବା।

  • ପବନ କ୍ଷୟ (Wind Erosion): ଶୁଷ୍କ ଓ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ଜୋରରେ ପବନ ବହିବା ଦ୍ୱାରା ହାଲୁକା ମାଟି ଉଡ଼ିଯିବା।

🛡️ ୫. ମୃତ୍ତିକା ସଂରକ୍ଷଣର ଉପାୟ (Measures of Soil Conservation)

ମାଟିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରଣାଳୀ ଆପଣାଯାଏ:

୧. ସମୋଚ୍ଚ କୃଷି (Contour Ploughing): ପାହାଡ଼ ଗଡ଼ାଣିରେ ତଳକୁ ତଳକୁ ହଳ ନକରି, ପାହାଡ଼ର ସମାନ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ (Contour line) କୁ ଯୋଡ଼ି ହଳ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପାଣି ସହଜରେ ତଳକୁ ଖସିପାରେ ନାହିଁ।

୨. ସୋପାନ କୃଷି (Terrace Farming): ପାହାଡ଼ର ଗଡ଼ାଣିଆ ଅଂଶକୁ ପାହାଚ ପାହାଚ କରି କାଟି ସେଥିରେ ଚାଷ କରିବା। ଏହା ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକିବାରେ ବହୁତ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। (ଉଦାହରଣ: ପଶ୍ଚିମ ଓ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ହିମାଳୟ)।

୩. ପଟି ଚାଷ (Strip Cropping): ବଡ଼ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ପଟି (Strips) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ ଏବଂ ଦୁଇ ଫସଲ ଧାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଘାସ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ, ଯାହା ପବନର ବେଗକୁ ରୋକିଥାଏ।

୪. ରକ୍ଷକ ମେଖଳା (Shelterbelts): ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ପବନ ବେଗକୁ କମାଇବା ପାଇଁ ବାଡ଼ ଭଳି ଧାଡ଼ି ଧାଡ଼ି କରି ଗଛ ଲଗାଇବା। ଏହା ମରୁଭୂମିର ପ୍ରସାର ରୋକିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୫. ବନୀକରଣ ବା ବୃକ୍ଷରୋପଣ (Afforestation): ସର୍ବୋପରି ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଗଛ ଲଗାଇଲେ ଗଛର ଚେର ମାଟିକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ।