ମାଟି ହେଉଛି ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ। ଏହା ଉଦ୍ଭିଦର ଅଭିବୃଦ୍ଧିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଅନେକ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥାଏ। ମାଟି ସୃଷ୍ଟି ହେବା ଏକ ଅତି ମନ୍ଥର ପ୍ରକ୍ରିୟା; ମାତ୍ର କିଛି ସେଣ୍ଟିମିଟର ବହଳର ମାଟି ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଲାଗିଯାଏ।

🛠️ ମୃତ୍ତିକା ସୃଷ୍ଟିର ମୁଖ୍ୟ କାରକ (Factors of Soil Formation)

ମାଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ୫ଟି କାରଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ:

୧. ମୂଳ ଶିଳା (Parent Rock): ମାଟିର ରଙ୍ଗ, ଗଠନ ଏବଂ ରାସାୟନିକ ଗୁଣ ମୂଳ ଶିଳା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

୨. ଜଳବାୟୁ (Climate): ତାପମାତ୍ରା ଓ ବୃଷ୍ଟିପାତ ଶିଳାକ୍ଷୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରନ୍ତି।

୩. ଭୂ-ପ୍ରକୃତି (Topography): ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ମାଟିର ସ୍ତର ପତଳା ଥିବାବେଳେ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ବହଳିଆ ହୋଇଥାଏ।

୪. ଜୈବ ପଦାର୍ଥ (Organic Material/Humus): ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଗଳିତ ଅଂଶ (ହ୍ୟୁମସ୍) ମାଟିକୁ ଉର୍ବର କରେ।

୫. ସମୟ (Time): ସମୟ ଯେତେ ଅଧିକ ହୁଏ, ମାଟିର ସ୍ତର ସେତେ ପରିପକ୍ୱ ଏବଂ ବହଳିଆ ହୁଏ।

 ଭାରତରେ ମୃତ୍ତିକାର ପ୍ରକାରଭେଦ (Classification of Soils in India)

ଗଠନ, ରଙ୍ଗ, ବୟସ ଓ ରାସାୟନିକ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଭାରତର ମାଟିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ୬ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

୧. ପଟୁ ମୃତ୍ତିକା (Alluvial Soil) 🌾

• ବିସ୍ତାର: ଭାରତର ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ମାଟି ଦେଖାଯାଏ (ମୋଟ ଆୟତନର ପ୍ରାୟ ୪୩%)। ସମଗ୍ର ଉତ୍ତର ଭାରତ ସମତଳ ଭୂମି ଏବଂ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ରହିଛି।

• ଗଠନ: ଏହା ବାଲି, ପଟୁ ଓ କାଦୁଅର ମିଶ୍ରଣ। ଏଥିରେ ପଟାସ୍, ଫସ୍‌ଫରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଓ ଚୂନ ଥାଏ।

• ବୟସ ଅନୁସାରେ ପ୍ରକାର:

  • ଖଦର (Khadar): ନୂତନ ପଟୁମାଟି। ଏହା ଅଧିକ ଉର୍ବର ଏବଂ ଏଥିରେ କମ୍ କଙ୍କର ଥାଏ।

  • ଭାଙ୍ଗର (Bhangar): ପୁରାତନ ପଟୁମାଟି। ଏହା କମ୍ ଉର୍ବର ଏବଂ ଅଧିକ କଙ୍କରଯୁକ୍ତ।

• ଫସଲ: ଧାନ, ଗହମ, ଆଖୁ, ଡାଲି ଜାତୀୟ ଫସଲ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

୨. କଳା ମୃତ୍ତିକା ବା ରେଗୁର୍ ମାଟି (Black Soil) कपास

• ରଙ୍ଗ ଓ ଗଠନ: ଏହାର ରଙ୍ଗ କଳା। ଏହା ଆଗ୍ନେୟ ଶିଳାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ଏବଂ ଜଳଧାରଣ କ୍ଷମତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଧିକ।

• ବିସ୍ତାର: ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ମାଲୱା, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ଏବଂ ଛତିଶଗଡ଼ର ମାଳଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ।

• ଫସଲ: ଏହା କପା (Cotton) ଚାଷ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଉପଯୋଗୀ।

୩. ଲାଲ୍ ଓ ହଳଦିଆ ମୃତ୍ତିକା (Red and Yellow Soil) 🔴

• କାରଣ: ଲୌହ ଅଂଶ ଅଧିକ ଥିବାରୁ ଏହାର ରଙ୍ଗ ଲାଲ୍ ଦେଖାଯାଏ। ଜଳ ମିଶିଲେ ଏହା ହଳଦିଆ ଦିଶେ।

• ବିସ୍ତାର: ଓଡ଼ିଶା, ଛତିଶଗଡ଼, ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗା ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ।

• ଗୁଣ: ଏହା ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ଉର୍ବର, କିନ୍ତୁ ସାର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଫସଲ ଭଲ ହୁଏ।

୪. ଲାଟେରାଇଟ୍ ମୃତ୍ତିକା (Laterite Soil) 🧱

• ନାମକରଣ: ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ 'Later' (ଅର୍ଥ: ଇଟା) ରୁ ଆସିଛି।

• ସୃଷ୍ଟି: ଅତ୍ୟଧିକ ତାପମାତ୍ରା ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଧୌତ (Leaching) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

• ବିସ୍ତାର: କର୍ଣ୍ଣାଟକ, କେରଳ, ତାମିଲନାଡୁ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶା ଓ ଆସାମର ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳ।

• ଫସଲ: ସାର ଓ ଜଳସେଚନ ଦ୍ୱାରା ଚା, କଫି ଏବଂ କାଜୁ ଚାଷ କରାଯାଏ।

୫. ମରୁସ୍ଥଳୀ ବା ଶୁଷ୍କ ମୃତ୍ତିକା (Arid/Desert Soil) 🏜️

• ଗଠନ: ଏହାର ରଙ୍ଗ ଲାଲରୁ ବାଦାମୀ। ଏହା ବାଲିଆ ଏବଂ ଏଥିରେ ଲବଣାଂଶ ଅଧିକ ଥାଏ। ହ୍ୟୁମସ୍ ଏବଂ ଆର୍ଦ୍ରତା କମ୍ ଥାଏ।

• ବିସ୍ତାର: ପଶ୍ଚିମ ରାଜସ୍ଥାନ ଅଞ୍ଚଳ।

• ବ୍ୟବହାର: ଉପଯୁକ୍ତ ଜଳସେଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଚାଷ ସମ୍ଭବ (ଯେପରିକି ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ କେନାଲ ଅଞ୍ଚଳ)।

୬. ଅରଣ୍ୟ ଓ ପାର୍ବତ୍ୟ ମୃତ୍ତିକା (Forest and Mountain Soil) ⛰️

• ବିସ୍ତାର: ଜଙ୍ଗଲରେ ଭରା ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ (ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳ)।

• ଗୁଣ: ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାରେ ଏହା ପଟୁମିଶା ଓ ଉର୍ବର ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଉପର ଭାଗରେ ଏହା ମୋଟା ଦାନାଯୁକ୍ତ। ବରଫ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ମାଟି ଅମ୍ଳୀୟ ଥାଏ।

⚠️ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ (Soil Erosion)

ପ୍ରାକୃତିକ ଶକ୍ତି ବା ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଦ୍ୱାରା ମାଟିର ଉପର ସ୍ତର ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବା ବା ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ କୁହାଯାଏ।

• ଜଳ ଦ୍ୱାରା (Water Erosion): ନାଳି କ୍ଷୟ (Gully erosion) ଯାହା ଚମ୍ବଲ ନଦୀ ଅବବାହିକାରେ ଖାଲଢିପ ଭୂମି (Badland/Ravines) ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ଆସ୍ତରଣ କ୍ଷୟ (Sheet erosion) ଯେଉଁଥିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଟି ସ୍ତର ଧୋଇଯାଏ।

• ପବନ ଦ୍ୱାରା (Wind Erosion): ଶୁଷ୍କ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉପର ମାଟି ଉଡ଼ିଯିବା।

• ମାନବୀୟ କାରଣ: ଜଙ୍ଗଲ କଟା, ଅତ୍ୟଧିକ ପଶୁଚାରଣ, ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ କୃଷି ପ୍ରଣାଳୀ ଏବଂ ଖଣି ଖନନ।

🛡️ ମୃତ୍ତିକା ସଂରକ୍ଷଣର ପଦକ୍ଷେପ (Soil Conservation Measures)

ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଣାଳୀ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ:

• ସମୋଚ୍ଚ କୃଷି (Contour Ploughing): ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନକୁ ଯୋଡ଼ି ହଳ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଜଳର ଗତି ମନ୍ଥର ହୁଏ।

• ସୋପାନ କୃଷି (Terrace Farming): ପାହାଡ଼ର ଗଡ଼ାଣିଆ ଅଂଶକୁ ପାହାଚ ପାହାଚ କରି କାଟି ଚାଷ କରିବା। (ଉଦାହରଣ: ପଶ୍ଚିମ ଓ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳ)।

• ପଟି ଚାଷ (Strip Cropping): ବଡ଼ ବଡ଼ ଜମିକୁ ପଟି (strips) ରେ ବିଭକ୍ତ କରି ଦୁଇ ଧାଡ଼ି ଫସଲ ମଧ୍ୟରେ ଘାସ ଛାଡ଼ିଦେବା ଯାହା ପବନର ବେଗକୁ କମାଏ।

• ରକ୍ଷକ ମେଖଳା (Shelterbelts): ପବନ ବେଗକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଏବଂ ବାଲିପାହାଡ଼ର ଗତି ରୋକିବା ପାଇଁ ଧାଡ଼ି କରି ଗଛ ଲଗାଇବା। ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତରେ ଏହା ଅଧିକ ଫଳପ୍ରଦ।