📌 ୧. ସମ୍ବଳ କ'ଣ? (What is a Resource?)

ଆମ ପରିବେଶରେ ଥିବା ଯେକୌଣସି ପଦାର୍ଥ, ଯାହା ମଣିଷର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିପାରିବ ଏବଂ ଯାହାର ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ରହିଛି, ତାହାକୁ ସମ୍ବଳ କୁହାଯାଏ।

ଏଥିପାଇଁ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ସର୍ତ୍ତ ରହିଛି:

• 🛠️ ବୈଷୟିକ ସୁଗମ୍ୟତା (Technologically Accessible): ଉପଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଥିବ।

• 💰 ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ଭାବ୍ୟତା (Economically Feasible): ଏହାକୁ ଆହରଣ କରିବା କମ୍ ଖର୍ଚ୍ଚସାପେକ୍ଷ ଏବଂ ଲାଭଜନକ ହୋଇଥିବ।

• 🏛️ ସାଂସ୍କୃତିକ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟତା (Culturally Acceptable): ସମାଜ ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦେଉଥିବ।

ମଣିଷର ଭୂମିକା (Role of Humans): 🧑‍🤝‍🧑

ମଣିଷ ନିଜେ ଏକ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବଳ (ମାନବ ସମ୍ବଳ)। ମଣିଷ ନିଜର ବୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା (Technology) ବ୍ୟବହାର କରି ପ୍ରକୃତି (Nature) ରୁ ମିଳୁଥିବା ପଦାର୍ଥକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ (Institutions) ମାଧ୍ୟମରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରି ବ୍ୟବହାର ଉପଯୋଗୀ କରିଥାଏ।

📊 ୨. ସମ୍ବଳର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Classification of Resources)

କ) ଉତ୍ପତ୍ତି ଅନୁସାରେ (Origin):

• 🌱 ଜୈବ (Biotic): ଜୀବମଣ୍ଡଳରୁ ସୃଷ୍ଟି। (ଉଦାହରଣ: ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ମନୁଷ୍ୟ)

• 🪨 ଅଜୈବ (Abiotic): ନିର୍ଜୀବ ପଦାର୍ଥରୁ ସୃଷ୍ଟି। (ଉଦାହରଣ: ଖଣିଜ, ଶିଳା, ମୃତ୍ତିକା, ଜଳ)

ଖ) ସମାପ୍ୟତା ବା ଭରଣ ଅନୁସାରେ (Exhaustibility):

• ♻️ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ (Renewable): ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର କଲେ ମଧ୍ୟ ସରେ ନାହିଁ। (ଉଦାହରଣ: ସୌରଶକ୍ତି, ବାୟୁ ଶକ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲ)

• ⛽ ନବୀକରଣଅଯୋଗ୍ୟ (Non-renewable): ଥରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ ନିଃଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ନିୟୁତ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ଲାଗେ। (ଉଦାହରଣ: କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍)

ଗ) ମାଲିକାନା ଅନୁସାରେ (Ownership):

• 👤 ବ୍ୟକ୍ତିଗତ (Individual): ନିଜସ୍ୱ ଜମି, ଘର, କୂଅ ଇତ୍ୟାଦି।

• 🏘️ ଗୋଷ୍ଠୀଗତ (Community): ଗାଁର ସମସ୍ତ ଲୋକ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ଯେପରିକି ପୋଖରୀ, ଶ୍ମଶାନ, ମନ୍ଦିର।

• 🇮🇳 ଜାତୀୟ (National): ଦେଶର ସୀମା ଭିତରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଖଣିଜ, ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ ଇତ୍ୟାଦି। ଦେଶର ଉପକୂଳଠାରୁ ୧୨ ନଟିକାଲ୍ ମାଇଲ୍ (ପ୍ରାୟ ୨୨.୨ କି.ମି.) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଜାତୀୟ ସମ୍ବଳ।

• 🌍 ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ (International): ଦେଶର ସୀମାଠାରୁ ୨୦୦ ନଟିକାଲ୍ ମାଇଲ୍ (ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ର ବା EEZ) ବାହାରେ ଥିବା ମହାସାଗରୀୟ ସମ୍ବଳ, ଯାହାକୁ କେବଳ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅନୁମତିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ।

ଘ) ବିକାଶର ସ୍ତର ଅନୁସାରେ (Status of Development):

• 🚀 ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବା ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ (Potential): ଅଛି କିନ୍ତୁ ବ୍ୟବହାର ହୋଇନାହିଁ। (ଉଦାହରଣ: ଗୁଜରାଟ ଓ ରାଜସ୍ଥାନରେ ସୌର ଓ ପବନ ଶକ୍ତି)।

• ⛏️ ବିକଶିତ (Developed): ସର୍ବେକ୍ଷଣ କରାଯାଇ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି। (ଉଦାହରଣ: ବର୍ତ୍ତମାନ ଉତ୍ତୋଳନ ହେଉଥିବା କୋଇଲା)।

• 🧪 ଗଚ୍ଛିତ (Stock): ପରିବେଶରେ ଅଛି କିନ୍ତୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ନାହିଁ। (ଉଦାହରଣ: ଜଳରୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ବାହାର କରି ଇନ୍ଧନ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା)।

• ⚡ ସଂରକ୍ଷିତ (Reserve): ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ କୌଶଳ ଅଛି କିନ୍ତୁ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ସାଇତା ହୋଇଛି। (ଉଦାହରଣ: ବନ୍ଧବାଡ଼ରେ ସଞ୍ଚିତ ଜଳ)।

⚠️ ୩. ସମ୍ବଳର ଅବିବେକୀ ବ୍ୟବହାର ଓ ସମସ୍ୟା (Problems from Resource Exploitation)

ମଣିଷ ନିଜର ଲୋଭ ପାଇଁ ସମ୍ବଳର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର କରୁଛି, ଯାହା ଫଳରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସମସ୍ୟାମାନ ଦେଖାଦେଇଛି:

• 📉 କିଛି ଲୋକଙ୍କ ହାତରେ ସମ୍ବଳ ଠୁଳ ହେବା କାରଣରୁ ସମାଜ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି: ଧନୀ ଓ ଗରିବ।

• ♨️ ପରିବେଶଗତ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯେପରିକି ବିଶ୍ୱ ତାପନ (Global Warming), ଓଜୋନ୍ ସ୍ତର କ୍ଷୟ (Ozone depletion), ଏବଂ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ।

🌿 ୪. ଧାରଣୀୟ ବିକାଶ (Sustainable Development)

ଧାରଣୀୟ ବିକାଶ କ'ଣ?

ପରିବେଶର କୌଣସି କ୍ଷତି ନଘଟାଇ ବର୍ତ୍ତମାନର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ଏବଂ ଆଗାମୀ ବଂଶଧରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ବଳ ସଂରକ୍ଷିତ କରି ରଖିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଧାରଣୀୟ ବିକାଶ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଧାରଣା ପ୍ରଥମେ ବ୍ରଣ୍ଡ୍‌ଲାଣ୍ଡ କମିଶନ୍ (Brundtland Commission) ର ୧୯୮୭ ମସିହା ରିପୋର୍ଟ ରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା।

🌎 ରିଓ ଡି ଜେନେରିଓ ଆର୍ଥ ସମ୍ମିଟ୍ - ୧୯୯୨ (Earth Summit):

• ୧୯୯୨ ମସିହାରେ ବ୍ରାଜିଲର ରିଓ ଡି ଜେନେରିଓ ସହରରେ ପ୍ରଥମ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପୃଥିବୀ ସମ୍ମିଳନୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଥିରେ ୧୦୦ ରୁ ଅଧିକ ଦେଶର ମୁଖ୍ୟ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ।

• 📜 ଏଜେଣ୍ଡା ୨୧ (Agenda 21): ଏହି ସମ୍ମିଳନୀରେ ଏକ ଘୋଷଣାନାମା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ବିଶ୍ୱରୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ରୋଗ ଓ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ଦୂର କରିବା।

🗺️ ୫. ଭାରତରେ ସମ୍ବଳ ଯୋଜନା (Resource Planning in India)

ସମ୍ବଳର ସଠିକ୍ ଏବଂ ସମାନ ଭାବରେ ବଣ୍ଟନ ପାଇଁ ଯୋଜନା ଆବଶ୍ୟକ। ଭାରତ ଭଳି ବିଶାଳ ଦେଶରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମ୍ବଳର ବଣ୍ଟନ ଅସମାନ।

• (ଉଦାହରଣ: ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଓ ଛତିଶଗଡ଼ରେ ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ପ୍ରଚୁର, କିନ୍ତୁ ଶିଳ୍ପ ବିକାଶ କମ୍। ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ ପ୍ରଚୁର ଜଳ ଅଛି କିନ୍ତୁ ଭିତ୍ତିଭୂମି ନାହିଁ। ରାଜସ୍ଥାନରେ ସୌରଶକ୍ତି ଅଛି କିନ୍ତୁ ଜଳର ଅଭାବ।)

ଭାରତରେ ସମ୍ବଳ ଯୋଜନାର ପଦକ୍ଷେପ:

୧. 🔍 ଚିହ୍ନଟ ଓ ସର୍ବେକ୍ଷଣ (Identification & Inventory): ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ବୁଲି ସମ୍ବଳ ଖୋଜିବା, ମାନଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଏବଂ ପରିମାଣ ହିସାବ କରିବା।

୨. ⚙️ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତି (Evolving a Planning Structure): ଉପଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ, ବିଶେଷଜ୍ଞ ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଠନ କରି ସମ୍ବଳ ଆହରଣର ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।

୩. 🇮🇳 ଜାତୀୟ ବିକାଶ ସହ ସମନ୍ୱୟ (Matching Plans): ଆଞ୍ଚଳିକ ସମ୍ବଳ ଯୋଜନାକୁ ଦେଶର ମୋଟ ଜାତୀୟ ବିକାଶ ଯୋଜନା ସହିତ ମେଳ କରିବା।

🛡️ ୬. ସମ୍ବଳ ସଂରକ୍ଷଣ (Conservation of Resources)

ବର୍ତ୍ତମାନ ତଥା ଭବିଷ୍ୟତର ଆବଶ୍ୟକତା ମେଣ୍ଟାଇବା ପାଇଁ ସମ୍ବଳଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ଓ ଯତ୍ନଶୀଳ ବ୍ୟବହାରକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କୁହାଯାଏ।

• 🗣️ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମତ: "ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ସମ୍ବଳ ରହିଛି, ମାତ୍ର କାହାରି ଲୋଭ (Greed) ଚରିତାର୍ଥ କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ।" ଗାନ୍ଧୀଜୀ ଆଧୁନିକ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଦ୍ୱାରା ବହୁଳ ଉତ୍ପାଦନ (Mass production) କୁ ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦନ (Production by masses) ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ।

• 📖 ୧୯୭୪ ମସିହାରେ ସୁମାକର୍ (Schumacher) ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ "ସ୍ମଲ୍ ଇଜ୍ ବିଉଟିଫୁଲ୍" (Small is Beautiful) ରେ ମଧ୍ୟ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଏହି ବିଚାରଧାରାକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।