📌 ୧. ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ କ'ଣ? (What is a Mineral?)

ପ୍ରକୃତିରେ ଆପଣାଛାଏଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଠନ (Internal structure) ଥିବା ପଦାର୍ଥକୁ ଖଣିଜ ବା ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ।

• ଆମର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ବ୍ୟବହୃତ ଛୁଞ୍ଚି ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବଡ଼ ଜାହାଜ, କୋଠାବାଡ଼ି, ରେଳଲାଇନ୍ ସବୁକିଛି ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥରୁ ହିଁ ତିଆରି। 심지어 ଆମେ ଖାଉଥିବା ଖାଦ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଖଣିଜ ଅଂଶ (ମାତ୍ର ୦.୩%) ରହିଛି, ଯାହା ବିନା ଅନ୍ୟ ୯୯.୭% ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ କାମ କରିପାରିବ ନାହିଁ।

• ଭୂତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ (Geologists) ମାନେ ମାଟି ତଳେ ଥିବା ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥର ଆକାର, ରଙ୍ଗ, କଠିନତା ଏବଂ ଗଠନ ଉପରେ ଗବେଷଣା କରିଥାନ୍ତି।

⛏️ ୨. ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ କେଉଁଠୁ ମିଳେ? (Occurrence of Minerals)

ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ସାଧାରଣତଃ ବିଭିନ୍ନ ଧାତବପିଣ୍ଡ (Ores) ଆକାରରେ ମିଳିଥାଏ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ:

୧. ଆଗ୍ନେୟ ଓ ରୂପାନ୍ତରିତ ଶିଳାରେ (Igneous & Metamorphic Rocks): ଏହି ଶିଳାର ଫାଟ ଓ କଣାରେ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ମିଳେ। ଛୋଟ ଫାଟରେ ଥିଲେ ଏହାକୁ 'ଶିରା' (Veins) ଏବଂ ବଡ଼ ସ୍ତରରେ ଥିଲେ ଏହାକୁ 'ଧମନୀ' (Lodes) କୁହାଯାଏ। (ଉଦାହରଣ: ଜିଙ୍କ୍, ତମ୍ବା, ସୀସା)।

୨. ଅବକ୍ଷିପ୍ତ ଶିଳାରେ (Sedimentary Rocks): ଏଠାରେ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ସ୍ତର (Beds/Layers) ଆକାରରେ ଜମା ହୋଇ ରହିଥାଏ। ପ୍ରବଳ ଉତ୍ତାପ ଏବଂ ଚାପ ଫଳରେ ଏହା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। (ଉଦାହରଣ: କୋଇଲା, ଲୌହପିଣ୍ଡ, ଜିପସମ୍)।

୩. ଅବଶିଷ୍ଟ ମୃତ୍ତିକାରୁ (Residual Mass): ଭୂପୃଷ୍ଠର ଶିଳାଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷୟ ହେବା ପରେ ଯେଉଁ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅଂଶ ବାହାରିଯାଏ, ବାକି ରହିଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶରେ ଖଣିଜ ଥାଏ। (ଉଦାହରଣ: ବକ୍ସାଇଟ୍)।

୪. ପ୍ଲାସର ନିକ୍ଷେପ (Placer Deposits): ପାହାଡ଼ର ପାଦଦେଶରେ ଏବଂ ଉପତ୍ୟକାର ବାଲିରେ ଯେଉଁ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଜମା ହୋଇ ରହେ, ତାହାକୁ ପ୍ଲାସର ନିକ୍ଷେପ କୁହାଯାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ପାଣିରେ ଧୋଇ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। (ଉଦାହରଣ: ସୁନା, ରୁପା, ଟିଣ, ପ୍ଲାଟିନମ୍)।

୫. ସମୁଦ୍ର ଜଳରୁ (Ocean Waters): ସମୁଦ୍ର ପାଣିରେ ବହୁତ ଖଣିଜ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ରହିଛି। (ଉଦାହରଣ: ସାଧାରଣ ଲୁଣ, ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍, ବ୍ରୋମାଇନ୍)।

📊 ୩. ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଖଣିଜ ସମ୍ବଳ ଓ ଏହାର ବଣ୍ଟନ

ଭାରତରେ ମିଳୁଥିବା ମୁଖ୍ୟ ଖଣିଜଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ: ଧାତବ (Metallic) ଏବଂ ଅଧାତବ (Non-metallic)।

କ) ଲୌହଯୁକ୍ତ ଧାତବ ଖଣିଜ (Ferrous Minerals)

୧. ଲୌହପିଣ୍ଡ (Iron Ore):

ଏହା ଶିଳ୍ପ ବିକାଶର ମେରୁଦଣ୍ଡ। ଭାରତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୌହପିଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଏ:

• ମାଗ୍ନେଟାଇଟ୍ (Magnetite): ସର୍ବୋତ୍ତମ ଲୌହପିଣ୍ଡ ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାୟ ୭୦% ଲୌହାଂଶ ଥାଏ। ଏହାର ଚୁମ୍ବକୀୟ ଗୁଣ ବହୁତ ଭଲ ଥିବାରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶିଳ୍ପରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

• ହେମାଟାଇଟ୍ (Hematite): ଏହା ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସର୍ବାଧିକ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ଲୌହପିଣ୍ଡ। ଏଥିରେ ୫୦-୬୦% ଲୌହାଂଶ ଥାଏ।

• ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ପାଦନ ଅଞ୍ଚଳ ବା ବଳୟ (Iron Ore Belts):

  • ଓଡ଼ିଶା-ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ବଳୟ: ଓଡ଼ିଶାର ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଓ କେନ୍ଦୁଝରର ବାଦାମପାହାଡ଼ ଖଣି ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ସିଂହଭୂମି ଜିଲ୍ଲା ନୋଆମୁଣ୍ଡି ଖଣି। (ଭଲ ମାନର ହେମାଟାଇଟ୍ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ)।

  • ଦୁର୍ଗ-ବସ୍ତର-ଚନ୍ଦ୍ରପୁର ବଳୟ: ଛତିଶଗଡ଼ର 'ବୈଲାଡିଲା' ଖଣିରୁ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ହେମାଟାଇଟ୍ ମିଳେ। ବିଶାଖାପାଟଣା ବନ୍ଦର ଦେଇ ଏହା ଜାପାନ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ କୋରିଆକୁ ରପ୍ତାନି ହୁଏ।

  • ବେଲାରୀ-ଚିତ୍ରଦୁର୍ଗ-ଚିକମାଗାଲୁର ବଳୟ: କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ଥିବା 'କୁଦ୍ରେମୁଖ' (Kudremukh) ଖଣି ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟତମ ବୃହତ୍ ଲୌହଖଣି। ଏହି ଲୁହାକୁ ପାଇପ୍ ଦ୍ୱାରା ତରଳ ଆକାରରେ (Slurry) ମାଙ୍ଗାଲୋର ବନ୍ଦରକୁ ପଠାଯାଏ।

  • ମହାରାଷ୍ଟ୍ର-ଗୋଆ ବଳୟ: ରତ୍ନଗିରି ଓ ଗୋଆ ଅଞ୍ଚଳ। (ଏହାର ମାନ ଟିକେ କମ୍, ମାର୍ମାଗାଓଁ ବନ୍ଦର ଦେଇ ରପ୍ତାନି ହୁଏ)।

୨. ମାଙ୍ଗାନିଜ (Manganese):

• ବ୍ୟବହାର: ମୁଖ୍ୟତଃ ଇସ୍ପାତ୍ (Steel) ତିଆରି ପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। (୧ ଟନ୍ ଇସ୍ପାତ୍ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ୧୦ କି.ଗ୍ରା ମାଙ୍ଗାନିଜ ଦରକାର)। ଏହାଛଡ଼ା ବ୍ଲିଚିଂ ପାଉଡର୍, କୀଟନାଶକ ଓ ରଙ୍ଗ ଶିଳ୍ପରେ ଏହା ଲାଗେ।

• ଅଞ୍ଚଳ: ଓଡ଼ିଶା, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକ। ଓଡ଼ିଶା ହେଉଛି ଭାରତର ସର୍ବାଧିକ ମାଙ୍ଗାନିଜ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ରାଜ୍ୟ।

ଖ) ଅଲୌହ ଧାତବ ଖଣିଜ (Non-Ferrous Minerals)

୧. ତମ୍ବା (Copper):

• ଗୁଣ ଓ ବ୍ୟବହାର: ଏହା ଏକ ଉତ୍ତମ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହୀ (Good conductor) ଅଟେ। ତେଣୁ ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ତାର, ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ଏବଂ ରସାୟନ ଶିଳ୍ପରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଭାରତରେ ତମ୍ବା ସଞ୍ଚୟ ବହୁତ କମ୍।

• ପ୍ରମୁଖ ଖଣି: ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ବାଲାଘାଟ୍ ଖଣି (ଦେଶର ସର୍ବାଧିକ ୫୨% ତମ୍ବା ଏଠାରୁ ମିଳେ), ରାଜସ୍ଥାନର କ୍ଷେତ୍ରୀ (Khetri) ଖଣି ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ସିଂହଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ।

୨. ବକ୍ସାଇଟ୍ ବା ଆଲୁମିନିୟମ୍ (Bauxite):

• ବ୍ୟବହାର: ବକ୍ସାଇଟ୍ ରୁ ଆଲୁମିନା ଏବଂ ତା'ପରେ ଆଲୁମିନିୟମ୍ ବାହାର କରାଯାଏ। ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଲୁହା ଭଳି ଶକ୍ତ ହେଲେ ବି ବହୁତ ହାଲୁକା ଏବଂ ଭଲ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହୀ, ତେଣୁ ଉଡ଼ାଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବାସନକୁସନ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ତାରରେ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

• ଅଞ୍ଚଳ: ଅମରକଣ୍ଟକ ମାଳଭୂମି, ମାଇକାଲ୍ ପାହାଡ଼। ଓଡ଼ିଶା ହେଉଛି ଭାରତର ସର୍ବାଧିକ (ପ୍ରାୟ ଅଧା) ବକ୍ସାଇଟ୍ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ରାଜ୍ୟ। ଓଡ଼ିଶାର କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାର 'ପଞ୍ଚପଟମାଳୀ' (Panchpatmali) ହେଉଛି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବକ୍ସାଇଟ୍ ଖଣି।

ଗ) ଅଧାତବ ଖଣିଜ (Non-Metallic Minerals)

୧. ଅଭ୍ର (Mica):

• ବ୍ୟବହାର: ଅଭ୍ର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରେ (ଇନସୁଲେଟର୍ ଭାବେ କାମ କରେ) ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଭୋଲଟେଜ୍ ସହିପାରେ। ତେଣୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉପକରଣ ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ ଏହା ଅତି ଜରୁରୀ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର (କଳା, ସବୁଜ, ଲାଲ, ହଳଦିଆ) ହୋଇପାରେ।

• ଅଞ୍ଚଳ: ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର କୋଡର୍ମା-ଗୟା-ହଜାରିବାଗ୍ ବଳୟ ହେଉଛି ଅଭ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର। ରାଜସ୍ଥାନର ଆଜମେର୍ ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ନେଲୋର୍ ମଧ୍ୟ ଅଭ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

୨. ଚୂନପଥର (Limestone):

• ବ୍ୟବହାର: ଏହା କାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ ଥିବା ଅବକ୍ଷିପ୍ତ ଶିଳାରେ ମିଳେ। ସିମେଣ୍ଟ ଶିଳ୍ପ (Cement Industry) ର ଏହା ପ୍ରମୁଖ କଞ୍ଚାମାଲ। ଲୁହା କାରଖାନାରେ ଲୌହପିଣ୍ଡ ତରଳାଇବା (Smelting) ପାଇଁ ବ୍ଲାଷ୍ଟ ଫର୍ଣ୍ଣେସ୍‌ରେ ଏହା ନିହାତି ଦରକାର।

• ଅଞ୍ଚଳ: ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ, ରାଜସ୍ଥାନ ଇତ୍ୟାଦି।

⚠️ ୪. ଖଣି ଖନନର ବିପଦ ପ୍ରଭାବ (Hazards of Mining / "Killer Industry")

ଖଣି ଖନନ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଧନ ମିଳେ ନାହିଁ, ବରଂ ଏହା ମଣିଷ ଓ ପରିବେଶ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ବିପଦ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ଇଂରାଜୀରେ 'Killer Industry' ବା ମାରାତ୍ମକ ଶିଳ୍ପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

• 😷 ଖଣି ଭିତରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଧୂଳି ଓ ବିଷାକ୍ତ ଗ୍ୟାସ୍ ଯୋଗୁଁ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ ରୋଗ (Lung diseases/Silicosis) ହୁଏ।

• 💥 ଖଣି ଛାତ ଧସିଯିବା ବା ଖଣି ଭିତରେ ଅଚାନକ ନିଆଁ ଲାଗିବା ଫଳରେ ଅନେକ ଶ୍ରମିକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି। (ବିଶେଷ କରି କୋଇଲା ଖଣିରେ)।

• 💧 ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ: ଖଣିରୁ ବାହାରୁଥିବା ବିଷାକ୍ତ ଜଳ ନଦୀକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଆଖପାଖ ଜଙ୍ଗଲ କଟାଯାଏ ଏବଂ ମୃତ୍ତିକା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଦୂଷିତ ହୋଇଯାଏ।

🛡️ ୫. ଖଣିଜ ସମ୍ବଳର ସଂରକ୍ଷଣ (Conservation of Minerals)

ଭୂ-ପୃଷ୍ଠରେ ଖଣିଜ ସମ୍ପଦର ପରିମାଣ ସୀମିତ (ମାତ୍ର ୧%) ଏବଂ ଏହା ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ (Non-renewable) ଅଟେ। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଲାଗି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଖଣିଜକୁ ଆମେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସାରି ଦେଉଛୁ। ତେଣୁ ଏହାର ସଂରକ୍ଷଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।

• ⚙️ ଉନ୍ନତ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ବ୍ୟବହାର: ଯେପରି କମ୍ ମାନର ଖଣିଜକୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ଆହରଣ କରାଯାଇପାରିବ।

• ♻️ ପୁନଃଚକ୍ରଣ (Recycling): ବ୍ୟବହୃତ ଓ ପୁରୁଣା ଧାତବ ପଦାର୍ଥକୁ ତରଳାଇ ପୁଣିଥରେ ନୂଆ ଜିନିଷ ତିଆରି କରିବା। (ବିଶେଷକରି ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଓ ଲୁହା)।

• 🔄 ବିକଳ୍ପ ପଦାର୍ଥର ବ୍ୟବହାର (Substitutes): ଖଣିଜ ବଦଳରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍, ଫାଇବର୍ ଓ କାଠ ଆଦିର ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଯାହା ଧାତୁ ଉପରେ ଚାପ କମାଇବ।