ଅଧ୍ୟାୟ ୨: (ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ) ଭାରତରେ ଗଣତନ୍ତ୍ର,ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ – Study Material Class 10 ଇତିହାସ
୧. ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Election Process):
-
ଜନମତ ହେଉଛି ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଏବଂ ନିର୍ବାଚନ ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ଜନମତ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥାଏ।
-
ଆମ ଦେଶରେ ଲୋକସଭା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାର ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରତି ୫ ବର୍ଷରେ ଥରେ ନିର୍ବାଚନ କରାଯିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।
-
ଏହି ନିର୍ବାଚନ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ସାର୍ବଜନୀନ ସାବାଳକ ମତଦାନ ପ୍ରଥା' ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ।
-
ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏକ ମୁକ୍ତ, ଅବାଧ ଓ ନିର୍ମଳ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉପରେ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଣେତାମାନେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି; କାରଣ ନିର୍ବାଚନ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଭୁଶୁଡ଼ି ପଡ଼ିବାର ଆଶଙ୍କା ଥାଏ।
୨. ନିର୍ବାଚନର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Elections): ନିର୍ବାଚନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ: ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ଏବଂ ପରୋକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ।
-
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ (Direct Election):
-
ଏଥିରେ ସମସ୍ତ ମତଦାତା ସିଧାସଳଖ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରି ନିଜର ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚିତ କରନ୍ତି।
-
ଲୋକସଭା (୫୪୩ଟି ଏକ-ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଆସନ) ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ପାଇଁ ପ୍ରତିନିଧି ଚୟନ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇଥାଏ।
-
ଉପ-ନିର୍ବାଚନ: କୌଣସି ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଇସ୍ତଫା, ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ନିର୍ବାଚନ ଅସିଦ୍ଧ ଘୋଷିତ ହେଲେ, ଖାଲି ପଡ଼ିଥିବା ଆସନ ପାଇଁ ଉପ-ନିର୍ବାଚନ କରାଯାଏ। ଏଥିରେ ବିଜୟୀ ପ୍ରାର୍ଥୀ କେବଳ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ପାଇଁ ପଦବୀରେ ରହନ୍ତି।
-
ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ନିର୍ବାଚନ: ଯଦି ଲୋକସଭା କିମ୍ବା ବିଧାନସଭା ନିଜର ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ (୫ ବର୍ଷ) ପୂରଣ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ତେବେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ନିର୍ବାଚନ ହୁଏ।
-
ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସୂଚନା: ଲୋକସଭାର ୫୪୩ ଜଣ ନିର୍ବାଚିତ ସାଂସଦଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଆବଶ୍ୟକ ମନେକଲେ ଆଂଲୋ-ଭାରତୀୟ (Anglo-Indian) ସମ୍ପ୍ରଦାୟରୁ ୨ ଜଣଙ୍କୁ ମନୋନୀତ କରିପାରିବେ।
-
-
ପରୋକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ (Indirect Election):
-
ଏଥିରେ ଜନସାଧାରଣ ସିଧାସଳଖ ଭୋଟ୍ ନ ଦେଇ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କ ଜରିଆରେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ବାଛନ୍ତି।
-
ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ଉପ-ରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ରାଜ୍ୟସଭା ସଦସ୍ୟ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନ ପରିଷଦର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରୋକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ମାଧ୍ୟମରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
-
ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ: ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କୁ ସଂସଦର ଉଭୟ ଗୃହ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାର ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟମାନେ ମିଶି ଏକ 'ନିର୍ବାଚକ ମଣ୍ଡଳୀ' (Electoral College) ମାଧ୍ୟମରେ ବାଛନ୍ତି।
-
ପରୋକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନରେ କମ୍ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ ଏବଂ ଦଳୀୟ ରାଜନୀତିର ପ୍ରଭାବ କମ୍ ରହିଥାଏ।
-
୩. ଭାରତରେ ପ୍ରଚଳିତ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Features of Indian Election System):
-
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ପରୋକ୍ଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ଲୋକସଭା, ବିଧାନସଭା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା (ପଞ୍ଚାୟତ, ପୌରପାଳିକା ଆଦି) ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ହେଉଥିବା ବେଳେ ରାଜ୍ୟସଭା, ବିଧାନ ପରିଷଦ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ପଦ ପାଇଁ ପରୋକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
-
ଏକକ ମତଦାତା ତାଲିକା: ସମ୍ପ୍ରଦାୟଭିତ୍ତିକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାରତରେ ନାହିଁ; ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ ମତଦାତା ତାଲିକା (ଭୋଟର ଲିଷ୍ଟ) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।
-
ସାର୍ବଜନୀନ ସାବାଳକ ମତଦାନ: ସମ୍ବିଧାନର ୩୨୬ ଧାରା ଅନୁଯାୟୀ ୧୮ ବର୍ଷ ବା ତଦୁର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ବୟସର ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କୁ ଭୋଟ୍ ଦେବାର ଅଧିକାର ମିଳିଥାଏ।
-
ତାଲିକା ସଂଶୋଧନ: ପ୍ରତି ୧୦ ବର୍ଷରେ ଥରେ ଜନଗଣନା ପରେ ଏବଂ ଯେକୌଣସି ନିର୍ବାଚନ ପୂର୍ବରୁ ଭୋଟର ତାଲିକାର ନିୟମିତ ସଂଶୋଧନ ହୋଇଥାଏ।
-
ଏକ-ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ମଣ୍ଡଳୀ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରୁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ପ୍ରତିନିଧି ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତି ମଣ୍ଡଳୀର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରଖାଯାଏ।
-
ଗୋପନୀୟ ମତଦାନ: ଭୋଟ୍ ଗୋପନରେ ଦିଆଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମତଦାତାମାନେ ନିର୍ଭୟରେ ଏବଂ ବିନା ଚାପରେ ନିଜର ମତଦାନ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିପାରନ୍ତି।
-
ସିଦ୍ଧମତର ଆପେକ୍ଷିକ ସଂଖ୍ୟା ଗରିଷ୍ଠତା: ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରୁଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ସର୍ବାଧିକ 'ସିଦ୍ଧମତ' (Valid Votes) ପାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ବିଜୟୀ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।
-
ଇଭିଏମ୍ (EVM) ର ବ୍ୟବହାର: ଆଜିକାଲି ନିର୍ବାଚନରେ ମତଦାନ ଓ ଶୀଘ୍ର ଗଣତି ପାଇଁ 'ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ଭୋଟିଂ ମେସିନ୍' (Electronic Voting Machine) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି।
ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣ (Reservation of Seats):
-
ସମ୍ବିଧାନର ୩୩୦ ଧାରା ଅନୁଯାୟୀ ଲୋକସଭାରେ ଏବଂ ୩୩୨ ଧାରା ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି (SC) ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (ST) ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁପାତରେ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।
-
୭୩ତମ ଓ ୭୪ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ବଳରେ ସହରାଞ୍ଚଳ ଓ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ସ୍ଥାୟତ୍ତ ଶାସନ ସଂସ୍ଥାରେ ଏହି ବର୍ଗ ତଥା ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଇଛି (କିନ୍ତୁ ସଂସଦ ଓ ବିଧାନସଭାରେ ମହିଳା ସଂରକ୍ଷଣ ଆଇନ ଏଯାବତ୍ ଲାଗୁ ହୋଇନାହିଁ)।
-
ସୂଚନା: ବର୍ତ୍ତମାନ ଲୋକସଭାରେ ୭୯ଟି ଆସନ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଏବଂ ୪୧ଟି ଆସନ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ। ସେହିପରି ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭାର ମୋଟ ୧୪୭ ଆସନ ମଧ୍ୟରୁ ୨୪ଟି SC ଓ ୩୨ଟି ST ବର୍ଗ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଟେ।
-
-
ବିବାଦର ସମାଧାନ (Dispute Resolution): ନିର୍ବାଚନ ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ତ ବିବାଦର ସମାଧାନ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଏବଂ ଦେଶର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ଙ୍କୁ କ୍ଷମତା ଦିଆଯାଇଛି।
-
ଅଧିକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି: ବିଜୟୀ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ 'ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର' ଏକ ସ୍ୱୀକୃତି ପତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ପାଇଁ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଜିଲ୍ଲାର ଜିଲ୍ଲାପାଳ ଏବଂ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ପାଇଁ ଉପ-ଜିଲ୍ଲାପାଳ ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର ଭାବେ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
-
ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (Election Commission): ଭାରତରେ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା ଦାୟିତ୍ୱ ଏହି ସାମ୍ବିଧାନିକ ସ୍ୱୟଂଶାସିତ ସଂସ୍ଥା ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ। ଏହା ସଂସଦ, ରାଜ୍ୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ, ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଏବଂ ଉପ-ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ପଦ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା କରେ।
-
ଭୋଟର ପରିଚୟ ପତ୍ର (Voter ID / EPIC): ପ୍ରତ୍ୟେକ ମତଦାତାଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ତରଫରୁ ଗୋଟିଏ 'ଫଟୋ ପରିଚୟ ପତ୍ର' ମିଳିଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ମତଦାତାଙ୍କ ନାମ, ବୟସ, ବାସସ୍ଥାନ ଓ ପିତା/ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ଥାଏ।
-
ମତଦାନରୁ ଅଯୋଗ୍ୟତା: ମାନସିକ ବିକୃତି, ଅଣନାଗରିକତା, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅପରାଧ କିମ୍ବା ନିର୍ବାଚନରେ ଦୁର୍ନୀତି ଆଦି କାରଣରୁ ବ୍ୟକ୍ତି ମତଦାନ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
-
ନିର୍ବାଚନ ଖର୍ଚ୍ଚ ସୀମା: ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକସଭା ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ୨୫ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ଏବଂ ବିଧାନସଭା ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ୧୦ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ନିର୍ବାଚନ ଖର୍ଚ୍ଚ ସୀମା ଧାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ହିସାବ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ପଡ଼େ।
ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ:
୧. ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ (Delimitation of Constituencies):
-
ଲୋକସଭାର ୫୪୩ଟି ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଦେଶକୁ ୫୪୩ ଗୋଟି ଏକ-ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି।
-
ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି 'ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଆୟୋଗ' (Delimitation Commission) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତି ଜନଗଣନା ପରେ ଏହି ସୀମା ପୁନଃ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ।
-
ଗୋଟିଏ ଲୋକସଭା ମଣ୍ଡଳୀ ଏକାଧିକ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ମଣ୍ଡଳୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ।
-
ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ: ଓଡ଼ିଶାରେ ୧୪୭ଟି ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ଏବଂ ୨୧ଟି ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ରହିଛି। ଏହାର ଅନୁପାତ ହେଉଛି ୭:୧ ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକସଭା ମଣ୍ଡଳୀ ଅଧୀନରେ ୭ଟି ବିଧାନସଭା ମଣ୍ଡଳୀ ଆସେ।
ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକସଭା ଓ କେତେକ ବିଧାନସଭା ମଣ୍ଡଳୀର ତାଲିକା:
-
୨୧ଟି ଲୋକସଭା ମଣ୍ଡଳୀ: (୧) ଆସ୍କା, (୨) ବାଲେଶ୍ୱର, (୩) ବରଗଡ଼, (୪) ବ୍ରହ୍ମପୁର, (୫) ଭଦ୍ରକ (ସଂ), (୬) ଭୁବନେଶ୍ୱର, (୭) ବଲାଙ୍ଗୀର, (୮) କଟକ, (୯) ଢେଙ୍କାନାଳ, (୧୦) ଜଗତସିଂହପୁର (ସଂ), (୧୧) ଯାଜପୁର (ସଂ), (୧୨) କଳାହାଣ୍ଡି, (୧୩) କନ୍ଧମାଳ, (୧୪) କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, (୧୫) କେନ୍ଦୁଝର (ସଂ), (୧୬) କୋରାପୁଟ (ସଂ), (୧୭) ମୟୂରଭଞ୍ଜ (ସଂ), (୧୮) ନବରଙ୍ଗପୁର (ସଂ), (୧୯) ପୁରୀ, (୨୦) ସମ୍ବଲପୁର, (୨୧) ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ସଂ)।
-
ବିଧାନସଭା ମଣ୍ଡଳୀ (ଜିଲ୍ଲାୱାରୀ ଉଦାହରଣ):
-
ବରଗଡ଼ (୫ଟି): ପଦ୍ମପୁର, ବିଜେପୁର, ବରଗଡ଼, ଅତାବିରା (ସଂ), ଭଟଲି।
-
ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (୨ଟି): ବ୍ରଜରାଜନଗର, ଝାରସୁଗୁଡ଼ା।
-
ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (୭ଟି): ତଲସରା (ସଂ), ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ସଂ), ବିରମିତ୍ରପୁର (ସଂ), ରଘୁନାଥପଲ୍ଲୀ (ସଂ), ରାଉରକେଲା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ସଂ), ବଣାଇ (ସଂ)।
-
ସମ୍ବଲପୁର (୪ଟି): କୁଚିଣ୍ଡା (ସଂ), ରେଙ୍ଗାଲି (ସଂ), ସମ୍ବଲପୁର, ରେଢ଼ାଖୋଲ।
-
ଦେବଗଡ଼ (୧ଟି): ଦେବଗଡ଼।
-
-
ଭଦ୍ରକ (୫ଟି): ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ, ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ଧାମନଗର (ସଂ), ଚାନ୍ଦବାଲି।
-
ଯାଜପୁର (୭ଟି): ବିଞ୍ଝାରପୁର (ସଂ), ବରୀ, ବଡ଼ଚଣା, ଧର୍ମଶାଳା, ଯାଜପୁର, କୋରେଇ, ସୁକିନ୍ଦା।
-
ଢେଙ୍କାନାଳ (୪ଟି): ଢେଙ୍କାନାଳ, ହିନ୍ଦୋଳ (ସଂ), କାମାକ୍ଷାନଗର, ପରଜଙ୍ଗ।
-
ଅନୁଗୁଳ (୫ଟି): ପାଲଲହଡ଼ା, ତାଳଚେର, ଅନୁଗୁଳ, ଛେଣ୍ଡିପଦା (ସଂ), ଆଠମଲ୍ଲିକ।
-
ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର (୨ଟି): ବୀରମହାରାଜପୁର (ସଂ), ସୋନପୁର।
-
ବଲାଙ୍ଗୀର (୫ଟି): ଲୋଇସିଂହା (ସଂ), ପାଟଣାଗଡ଼, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଟିଟିଲାଗଡ଼, କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି।
-
ନୂଆପଡ଼ା (୨ଟି): ନୂଆପଡ଼ା, ଖରିଆର।
-
ନବରଙ୍ଗପୁର (୪ଟି): ଉମରକୋଟ (ସଂ), ଝରିଗାଁ (ସଂ), ନବରଙ୍ଗପୁର (ସଂ), ଡାବୁଗାଁ (ସଂ)।
-
କଳାହାଣ୍ଡି (୫ଟି): ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼ (ସଂ), ଜୁନାଗଡ଼, ଧର୍ମଗଡ଼, ଭବାନୀପାଟଣା (ସଂ), ନର୍ଲା (ସଂ)।
-
କନ୍ଧମାଳ (୩ଟି): ବାଲିଗୁଡ଼ା (ସଂ), ଉଦୟଗିରି (ସଂ), ଫୁଲବାଣୀ (ସଂ)।
-
ବୌଦ୍ଧ (୨ଟି): କଣ୍ଟାମାଳ, ବୌଦ୍ଧ।
-
କଟକ (୯ଟି): ବଡ଼ମ୍ବା, ବାଙ୍କୀ, ଆଠଗଡ଼, ବାରବାଟୀ-କଟକ, ଚୌଦ୍ୱାର-କଟକ, ନିଆଳୀ (ସଂ), କଟକ ସଦର (ସଂ), ସାଲେପୁର, ମାହାଙ୍ଗା।
-
କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (୫ଟି): ପାଟକୁରା, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (ସଂ), ଆଳି, ରାଜନଗର, ମହାକାଳପଡ଼ା।
-
ଜଗତସିଂହପୁର (୪ଟି): ପାରାଦୀପ, ତିର୍ତ୍ତୋଲ (ସଂ), ବାଲିକୁଦା-ଏରସମା, ଜଗତସିଂହପୁର।
-
ପୁରୀ (୬ଟି): କାକଟପୁର (ସଂ), ନିମାପଡ଼ା, ପୁରୀ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, ସତ୍ୟବାଦୀ, ପିପିଲି।
-
ଖୋର୍ଦ୍ଧା (୮ଟି): ଜୟଦେବ (ସଂ), ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମଧ୍ୟ), ଭୁବନେଶ୍ୱର (ଉତ୍ତର), ଏକାମ୍ର ଭୁବନେଶ୍ୱର, ଜଟଣୀ, ବେଗୁନିଆ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା, ଚିଲିକା।
-
ନୟାଗଡ଼ (୪ଟି): ରଣପୁର, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ଦଶପଲ୍ଲା (ସଂ), ନୟାଗଡ଼।
-
ଗଞ୍ଜାମ (୧୩ଟି): ଭଞ୍ଜନଗର, ପୋଲସରା, କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ନଗର, ଖଲ୍ଲିକୋଟ (ସଂ), ଛତ୍ରପୁର (ସଂ), ଆସ୍କା, ସୋରଡ଼ା, ସାନଖେମୁଣ୍ଡି, ହିଞ୍ଜିଳି, ଗୋପାଳପୁର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଦିଗପହଣ୍ଡି, ଚିକିଟି।
-
ଗଜପତି (୨ଟି): ମୋହନା (ସଂ), ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି।
-
ରାୟଗଡ଼ା (୩ଟି): ଗୁଣୁପୁର (ସଂ), ବିଷମକଟକ (ସଂ), ରାୟଗଡ଼ା (ସଂ)।
-
କୋରାପୁଟ (୫ଟି): ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର (ସଂ), କୋଟପାଡ଼ (ସଂ), ଜୟପୁର, କୋରାପୁଟ, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗୀ (ସଂ)।
-
ମାଲକାନଗିରି (୨ଟି): ମାଲକାନଗିରି (ସଂ), ଚିତ୍ରକୋଣ୍ଡା (ସଂ)।
ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (ପୃଷ୍ଠା ୧୫୮-୧୫୯):
୨. ମତଦାତାଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ନାମ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତି (Preparation of complete voter list):
-
ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଅନ୍ୟ ଏକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ହେଉଛି ଭୋଟର ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଯେଉଁଥିରେ ୧୮ ବର୍ଷରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଗ୍ୟ ସାବାଳକ ମତଦାତାଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥାଏ।
-
ନିର୍ବାଚନ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଏହାକୁ ସଂଶୋଧିତ କରାଯାଏ; ନୂତନ ମତଦାତାଙ୍କ ନାମ ଯୋଡ଼ାଯାଏ ଏବଂ ମୃତ ମତଦାତାଙ୍କ ନାମ କାଟି ଦିଆଯାଏ।
-
କେବଳ ଏହି ତାଲିକାରେ ନାମ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ହିଁ ମତଦାନ କରିପାରିବେ।
୩. ନିର୍ବାଚନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଘୋଷଣା ଏବଂ କର୍ମଚାରୀ ନିଯୁକ୍ତି:
-
ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ୍ରମେ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ଏବଂ ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶମତେ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାରିଖ ଓ ଦିନ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।
-
ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରାର୍ଥୀପତ୍ର ଦାଖଲ, ଯାଞ୍ଚ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ମତଦାନ ଏବଂ ମତ ଗଣନାର ତାରିଖ ମଧ୍ୟ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।
-
ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ପାଇଁ ଜଣେ 'ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର' (Returning Officer) ଏବଂ ତିନିଜଣ 'ନିରପେକ୍ଷ ପରିଦର୍ଶକ' (Observer) ନିଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
-
ମତଦାନ କେନ୍ଦ୍ର ପରିଚାଳନା ପାଇଁ 'ପ୍ରିଜାଇଡିଂ ଅଫିସର' ଓ 'ପୋଲିଂ ଅଫିସର' ମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତି ଦିଆଯାଏ।
-
ଜିଲ୍ଲାପାଳ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ପାଇଁ ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର ଭାବେ ଏବଂ ଉପ-ଜିଲ୍ଲାପାଳ ବିଧାନସଭା ମଣ୍ଡଳୀ ପାଇଁ ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
-
ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟରେ ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଅଧିକାରୀ' ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
୪. ପ୍ରାର୍ଥୀ ମନୋନୟନ (Candidate Nomination):
-
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମତଦାତାଙ୍କର ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରାର୍ଥୀ ହେବାର ଅଧିକାର ରହିଛି, ଯାହାଙ୍କର ସର୍ବନିମ୍ନ ବୟସ ୨୫ ବର୍ଷ ହୋଇଥିବା ବାଞ୍ଛନୀୟ।
-
ଦଳୀୟ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ପକ୍ଷରୁ 'ଟିକେଟ୍' ମିଳିଥାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ଦଳୀୟ ଚିହ୍ନରେ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ନ୍ତି।
-
ନିର୍ଦ୍ଦଳୀୟ ବା ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନିର୍ବାଚନ ସଂକେତ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଆନ୍ତି।
୫. ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ (Filing of Nomination Papers):
-
ଇଚ୍ଛୁକ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ତାରିଖ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀର ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସରଙ୍କ ନିକଟରେ ପୂରଣ କରିଥିବା ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ କରନ୍ତି।
-
ଏହି ପତ୍ରରେ ଅତିକମରେ ଜଣେ ମତଦାତା ପ୍ରସ୍ତାବକ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମତଦାତା ସମର୍ଥକ ରହିବା ସହ ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିଜର ସମ୍ମତି ପ୍ରଦାନ ପୂର୍ବକ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରନ୍ତି।
-
ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିଜ ଆୟର ପରିମାଣ ଏବଂ ନିଜ ବିରୋଧରେ ଥିବା କୌଣସି ଫୌଜଦାରୀ ମୋକଦ୍ଦମାର ସୂଚନା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଭାବେ ଦାଖଲ କରନ୍ତି।
ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଅବଶିଷ୍ଟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (ପୃଷ୍ଠା ୧୬୦ ରୁ ୧୬୩)
୬. ଅମାନତ ଅର୍ଥ ରାଶି ଦାଖଲ (Security Deposit):
-
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାର୍ଥୀ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ କରିବା ସମୟରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣର ଅର୍ଥ ରାଶିକୁ ଅମାନତ (security) ଭାବରେ ଦାଖଲ କରିଥାଆନ୍ତି।
-
ଯଦି କୌଣସି ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିଜ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀର ମୋଟ ସିଦ୍ଧମତର (valid votes) ଏକ-ଷଷ୍ଠାଂଶ ସମର୍ଥନ ପାଇବାରେ ବିଫଳ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଦାଖଲ କରିଥିବା ଅମାନତ ରାଶି ବ୍ୟାଜ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ।
୭. ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଯାଞ୍ଚ (Scrutiny of Nomination Papers):
-
ନାମାଙ୍କନ ଦାଖଲର ଶେଷ ତାରିଖ ପରେ ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର ସମସ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି।
-
ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟତା ଏବଂ ସମସ୍ତ କାଗଜପତ୍ର ଠିକ୍ ଅଛି କି ନାହିଁ ତାହା ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କର ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ବୈଧ ଘୋଷିତ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ଏକ ତାଲିକା ସର୍ବସାଧାରଣରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।
୮. ପ୍ରାର୍ଥୀପତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଓ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ନାମତାଲିକା (Withdrawal and Final List):
-
ବୈଧ ନାମାଙ୍କନ ତାଲିକା ଘୋଷଣା ପରେ ଯେକୌଣସି ଇଚ୍ଛୁକ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟସୀମା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ନିଜର ପ୍ରାର୍ଥୀପତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିପାରିବେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଅମାନତ ଟଙ୍କା ଫେରସ୍ତ ଦିଆଯାଏ।
-
ଏହାପରେ ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର ଏକ 'ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ନାମ ତାଲିକା' ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଯଦି କୌଣସି ମଣ୍ଡଳୀରେ ଏକମାତ୍ର ସିଦ୍ଧ ପ୍ରାର୍ଥୀପତ୍ର ରହେ, ତେବେ ସେ ନିର୍ଦ୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ନିର୍ବାଚିତ ଘୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
-
(ସୂଚନା: ସମ୍ବିଧାନର ୭୧ ଧାରା ଅନୁସାରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଏବଂ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନ ସମ୍ପର୍କିତ ମୋକଦ୍ଦମାର ବିଚାର କେବଳ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ କରାଯାଇପାରିବ)।
୯. ନିର୍ବାଚନ ସଂକେତ ପ୍ରଦାନ (Allocation of Election Symbols):
-
ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜନୈତିକ ଦଳକୁ ଦଳୀୟ ସଂକେତ (ଚିହ୍ନ) ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ସଂକେତଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ବାଛିବାକୁ ଦିଆଯାଏ।
୧୦. ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ଅଭିଯାନ (Election Campaign):
-
ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ନାମ ତାଲିକା ଘୋଷଣା ହେବା ପରେ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ପ୍ରାୟ ୧୫ ଦିନ ସମୟ ମିଳିଥାଏ।
-
ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଦଳର 'ନିର୍ବାଚନ ଇସ୍ତାହାର' ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପୋଷ୍ଟର, ବିଜ୍ଞାପନ, ସାଧାରଣ ସଭା, ରାଲି ଆଦି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଚାର କରାଯାଏ।
-
ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ଅଭିଯାନ ମତଦାନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିନର ୪୮ ଘଣ୍ଟା ପୂର୍ବରୁ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଭାବେ ବନ୍ଦ ହୁଏ।
୧୧. ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି (Model Code of Conduct):
-
ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ହିଂସାକାଣ୍ଡ ଏବଂ ଅସାଧୁ ଉପାୟକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଏହା ଲାଗୁ ହୁଏ।
-
ଏହି ଆଚରଣ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାରରେ କୌଣସି ପୂଜାସ୍ଥଳୀ, ଦେବପୀଠ, ସରକାରୀ ଗାଡ଼ି କିମ୍ବା ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
୧୨. ମତଦାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Polling System):
-
ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରେ ୭୦୦ ରୁ ୮୦୦ ମତଦାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ମତଦାନ କେନ୍ଦ୍ର ଖୋଲାଯାଏ। କେନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ୧୦୦ ମିଟର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରକାର ପ୍ରଚାର ନିଷିଦ୍ଧ।
-
ମତଦାନ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଜଣେ 'ପ୍ରିଜାଇଡିଂ ଅଫିସର' ଓ ଏକାଧିକ 'ପୋଲିଂ ଅଫିସର' ରହିଥାଆନ୍ତି। ମତଦାତା 'ଫଟୋ ପରିଚୟ ପତ୍ର' ଦେଖାଇ ଇଭିଏମ୍ (EVM) କିମ୍ବା ବ୍ୟାଲଟ୍ ପେପର ଜରିଆରେ ମତଦାନ କରନ୍ତି।
-
ଜାଲିଆତି ରୋକିବା ପାଇଁ ମତଦାତାଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତର ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଙ୍ଗୁଠିର (ବିଶି) ନଖ ତଳେ ଲିଭୁ ନଥିବା କାଳି ଲଗାଯାଏ।
-
ମତଦାନର ସମୟ ସୀମା ସାଧାରଣତଃ ସକାଳ ୭ଟାରୁ ଅପରାହ୍ନ ୫ଟା ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ।
୧୩. ସିଦ୍ଧମତ ଗଣତି ଏବଂ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଫଳାଫଳ ଘୋଷଣା:
-
ମତ ଗଣନା କାର୍ଯ୍ୟ 'ଗୋଟିଏ ମତଦାତାର ଗୋଟିଏ ଭୋଟ୍' ନୀତିରେ କରାଯାଏ। ନାକଚ ହୋଇଥିବା ମତଦାନକୁ ଗଣତି ହିସାବରେ ନିଆଯାଏ ନାହିଁ।
-
ସର୍ବାଧିକ ସିଦ୍ଧମତ (Valid votes) ପାଇଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର ବିଜୟୀ ଘୋଷଣା କରି ଏକ ସାର୍ଟିଫିକେଟ୍ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
-
ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଚାଲୁଥିବା ସମୟରେ କୌଣସି ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଲେ, ସେହି ମଣ୍ଡଳୀରେ ମତଦାନ ବନ୍ଦ ରହେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପୁନଃ ମତଦାନ କରାଯାଏ।
ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (Election Commission of India)
ଗଠନ ଓ ସଂରଚନା:
-
ଦେଶରେ ମୁକ୍ତ, ଅବାଧ ତଥା ନିର୍ମଳ ନିର୍ବାଚନ ସମ୍ପାଦନ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସମ୍ବିଧାନ ସ୍ୱୀକୃତ ସ୍ୱୟଂଶାସିତ ସଂସ୍ଥା ଭାବେ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
-
ସମ୍ବିଧାନର ୩୨୪ ଧାରା ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଏକ ତିନି-ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ କମିଶନ୍ ଅଟେ। ଏଥିରେ ଜଣେ 'ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ' (Chief Election Commissioner) ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଜଣ 'ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ' ଅଛନ୍ତି। ୧୯୮୯ ମସିହା ପରଠାରୁ ଏହି ତିନିଜଣିଆ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚାଲୁଅଛି।
-
ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ସେମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସାଧାରଣତଃ ୬ ବର୍ଷ ପାଇଁ କିମ୍ବା ସର୍ବାଧିକ ୬୫ ବର୍ଷ ବୟସ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟଭାର ତୁଲାନ୍ତି।
-
ପ୍ରମାଣିତ ଅସଦାଚରଣ ଓ ଶାରୀରିକ ଅସାମର୍ଥ୍ୟ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତଙ୍କୁ ସଂସଦର ଉଭୟ ଗୃହରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ସମର୍ଥନ ବଳରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ପଦଚ୍ୟୁତ କରିପାରିବେ (ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ବିଚାରପତିଙ୍କ ପଦଚ୍ୟୁତି ପ୍ରଣାଳୀ ସହ ସମାନ)।
ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗର କ୍ଷମତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ (Powers and Functions): ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨୪ ରୁ ୩୨୮ ମଧ୍ୟରେ ଆୟୋଗଙ୍କୁ ବ୍ୟାପକ କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି।
-
ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ମତଦାତା ତାଲିକା (Voter list) ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ସଂଶୋଧନ କରିବା।
-
ରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ସଂସଦ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ ନିର୍ବାଚନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନ ଓ ପରିଚାଳନା ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିବା।
-
ମତଦାତାମାନଙ୍କୁ 'ଫଟୋ ପରିଚୟ ପତ୍ର' (Voter ID) ପ୍ରଦାନ କରିବା।
-
ନିର୍ବାଚନ ତାରିଖ ଓ କାର୍ଯ୍ୟସୂଚୀ ସମ୍ପର୍କରେ ବିଜ୍ଞପ୍ତି ଜାରି କରିବା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ନିର୍ବାଚନ ସଂକେତ ପ୍ରଦାନ କରିବା।
-
ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକ (Observer) ଓ ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସରମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା।
-
'ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି' ଲାଗୁ କରିବା ଏବଂ ଏହାର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରୁଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡିତ କରିବା।
-
ଦୂରଦର୍ଶନ ଏବଂ ଆକାଶବାଣୀରେ ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଦଳକୁ ସମୟ ଆବଣ୍ଟନ କରିବା।
-
ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କର ନିର୍ବାଚନ ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟୟର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଏବଂ ଖର୍ଚ୍ଚ ହିସାବ ଯାଞ୍ଚ କରିବା।
-
ନିର୍ବାଚନ ସମ୍ପର୍କିତ ଯେକୌଣସି ବିବାଦର ସମାଧାନ ଦିଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା।
ଗ) ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (State Election Commission)
-
୭୩ତମ ଏବଂ ୭୪ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ (୧୯୯୨) ଅନୁଯାୟୀ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଅନୁଷ୍ଠାନ ତଥା ପୌରସଂସ୍ଥା (ମୁନିସିପାଲିଟି, ଏନ୍.ଏ.ସି.) ମାନଙ୍କର ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା ଦାୟିତ୍ୱ ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ କରାଯାଇଛି।
-
ଏହି ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ମତଦାତା ତାଲିକା ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
-
ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ଏକ-ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଆୟୋଗ ଅଟେ।
-
ଆୟୁକ୍ତଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକାଳର ସର୍ବାଧିକ ବୟସ ସୀମା ୬୨ ବର୍ଷ ଅଟେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର (High Court) ବିଚାରପତିଙ୍କୁ ପଦଚ୍ୟୁତ କରିବା ପ୍ରଣାଳୀ ଅନୁଯାୟୀ ହିଁ ତାଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅନ୍ତର କରାଯାଇପାରିବ।
-
ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତଙ୍କ ଅନୁରୋଧ କ୍ରମେ ରାଜ୍ୟପାଳ ଅନ୍ୟ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି।
ଭାରତରେ ମୁକ୍ତ ଓ ଅବାଧ ନିର୍ବାଚନର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ (Impediments to Free and Fair Elections)
ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ୧୫ଟି ଲୋକସଭା ଏବଂ ଶତାଧିକ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ସଫଳତାର ସହ ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କେତେକ ଗମ୍ଭୀର ସମସ୍ୟା ଓ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ:
-
ପ୍ରାର୍ଥୀ ଓ ଦଳ ବୃଦ୍ଧି: ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାରେ ଅସ୍ୱାଭାବିକ ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଛି।
-
ଅପରାଧୀକରଣ ଓ ହିଂସା: ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ରାଜନୈତିକ ହିଂସାକାଣ୍ଡ ଏବଂ ରାଜନୀତିରେ ଅପରାଧୀକରଣର ମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି।
-
ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟୟ: ସରକାରଙ୍କ ନିର୍ବାଚନୀ ବ୍ୟୟ ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସୀମା ବହିର୍ଭୂତ ଗୋପନୀୟ ଅର୍ଥ ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଉଛି।
-
ଅସାଧୁ ଉପାୟ: ଅର୍ଥବଳ ଏବଂ ବାହୁବଳ ଭଳି ଅସାଧୁ ପନ୍ଥା ଅବଲମ୍ବନ କରି କେତେକ ପ୍ରାର୍ଥୀ ବିଜୟ ଲାଭ କରୁଛନ୍ତି।
-
ପାରିବାରିକ ରାଜନୀତି: କେତେକ ରାଜନୈତିକ ଦଳରେ 'ପାରିବାରିକ ରାଜନୀତି' ବା ବଂଶବାଦର ପ୍ରଭାବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି, ଯାହା ନିର୍ବାଚନ ଫଳାଫଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛି।
-
ଧନିକ ଶ୍ରେଣୀର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ନିର୍ବାଚନ ରାଜନୀତିରେ କୋଟିପତି ବା ଧନିକ ଶ୍ରେଣୀର ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କର ବିଜୟର ଆଶା ଅଧିକ ରହୁଥିବାରୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦଳ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ଅଧିକ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି।
-
ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗୁଁ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦୋଷଯୁକ୍ତ ହେଉଛି। ତେଣୁ ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ସରକାର ଏବଂ ଜନସାଧାରଣଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ତଥା ଯୁବଶକ୍ତିର ନିର୍ବାଚନୀ ସଂସ୍କାରମୂଳକ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସୁଦୃଢ଼ ହୋଇପାରିବ।
କେତେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ତଥ୍ୟ (ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟସଭା)
-
ରାଜ୍ୟସଭା (Rajya Sabha):
-
ରାଜ୍ୟସଭାର ସର୍ବାଧିକ ସଦସ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି ୨୫୦।
-
ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବାଧିକ ୨୩୮ ଜଣ ସଦସ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
-
ଅବଶିଷ୍ଟ ୧୨ ଜଣ ସଦସ୍ୟ (ସାହିତ୍ୟ, କଳା, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ସମାଜସେବା କ୍ଷେତ୍ରରୁ) ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନୋନୀତ ହୁଅନ୍ତି।
-
ବର୍ତ୍ତମାନ ରାଜ୍ୟସଭାରେ ୨୩୩ ଜଣ ନିର୍ବାଚିତ ଏବଂ ୧୨ ଜଣ ମନୋନୀତ ସାଂସଦ ଅଛନ୍ତି।
-
ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭାର ସଦସ୍ୟମାନେ ରାଜ୍ୟସଭାକୁ ୧୦ ଜଣ ସାଂସଦଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚିତ କରନ୍ତି।
-
ପ୍ରତି ୨ ବର୍ଷରେ ରାଜ୍ୟସଭାର ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ (୧/୩) ସଦସ୍ୟ ଅବସର ନିଅନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ କରାଯାଏ।
-
-
ଲୋକସଭା (Lok Sabha):
-
ଲୋକସଭାର ସର୍ବାଧିକ ସଦସ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି ୫୫୨।
-
ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରୁ ୫୩୦ ଜଣ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସର୍ବାଧିକ ୨୦ ଜଣ ସାଂସଦ ନିର୍ବାଚିତ ହେବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି।
-
ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଆଂଲୋ-ଭାରତୀୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରୁ ୨ ଜଣଙ୍କୁ ମନୋନୀତ କରିପାରିବେ।
-
ବର୍ତ୍ତମାନ ଲୋକସଭାର ସାଂସଦ ସଂଖ୍ୟା ୫୪୫ ଅଟେ (ରାଜ୍ୟରୁ ୫୩୦, କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ୧୩ ଏବଂ ୨ ଜଣ ମନୋନୀତ ଆଂଲୋ-ଭାରତୀୟ)।
-
ଓଡ଼ିଶାରୁ ଲୋକସଭାକୁ ୨୧ ଜଣ ସାଂସଦ ୫ ବର୍ଷ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାଆନ୍ତି।
-