ପରିମିତି Ex 5(f) – Book Q A Class 10 ଜ୍ୟାମିତି
ପରିମିତିର ଅନୁଶୀଳନୀ 5(f) ର ୧ ରୁ ୧୩ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ସେଗୁଡ଼ିକର ସମାଧାନ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା ।❓ ୧. ନିମ୍ନରେ କେତେକ ଗୋଲକର ବ୍ୟାସାଦ୍ଧ r କିମ୍ବା ବ୍ୟାସ d ଦତ୍ତ ଅଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗୋଲକର ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଓ ଆୟତନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର । (i) r = 21 ସେ.ମି. (ii) d = 14 ସେ.ମି. (iii) r = 10.5 ସେ.ମି. ()
💡 ଗୋଲକର ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସୂତ୍ର ହେଉଛି ଏବଂ ଆୟତନ ସୂତ୍ର ହେଉଛି
(i) r = 21 ସେ.ମି. ପାଇଁ ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ = ବର୍ଗ ସେ.ମି. ଏବଂ ଆୟତନ = ଘନ ସେ.ମି.
(ii) d = 14 ସେ.ମି. ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ r = 7 ସେ.ମି. ପାଇଁ ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ = ବର୍ଗ ସେ.ମି. ଏବଂ ଆୟତନ = ବା ଘନ ସେ.ମି.
(iii) r = 10.5 ସେ.ମି. ପାଇଁ ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ = ବର୍ଗ ସେ.ମି. ଏବଂ ଆୟତନ = ଘନ ସେ.ମି.
❓ ୨. ନିମ୍ନରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତିନୋଟି ଲେଖାଏଁ ଧାତବ ଗୋଲକର ବ୍ୟାସାଦ୍ଧ ଦତ୍ତ ଅଛି । ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତରଳାଇ ଗୋଟିଏ ଗୋଲକରେ ପରିଣତ କଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥଳେ ନୂତନ ଗୋଲକର ବ୍ୟାସାଦ୍ଧ କେତେ ହେବ ?
(i) 3 ସେ.ମି., 4 ସେ.ମି., 5 ସେ.ମି.
(ii) 8 ସେ.ମି., 6 ସେ.ମି., 1 ସେ.ମି.
(iii) 17 ସେ.ମି., 14 ସେ.ମି., 7 ସେ.ମି. ()
💡 ନୂତନ ଗୋଲକର ଆୟତନ ପୁରାତନ ଗୋଲକଗୁଡ଼ିକର ଆୟତନର ସମଷ୍ଟି ସହ ସମାନ ଅଟେ
ତେଣୁ ନୂତନ ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ R ପାଇଁ ସୂତ୍ର ହେଉଛି
(i) ଅର୍ଥାତ୍ R = 6 ସେ.ମି.
(ii) ଅର୍ଥାତ୍ R = 9 ସେ.ମି.
(iii) ଅର୍ଥାତ୍ R = 20 ସେ.ମି.
❓ ୩. ନିମ୍ନ ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ଗୋଲାକର ବ୍ୟାସର ଅନୁପାତ ବା ବ୍ୟାସାଦ୍ଧର ଅନୁପାତ ଦତ୍ତ ଅଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷେତ୍ର ଗୋଲକ ଦ୍ଵୟର ଆୟତନର ଅନୁପାତ ଏବଂ ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ଅନୁପାତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।
(i)
(ii)
(iii)
💡 ଆୟତନର ଅନୁପାତ ସୂତ୍ର ହେଉଛି ଏବଂ ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ଅନୁପାତ ସୂତ୍ର ହେଉଛି
ବ୍ୟାସର ଅନୁପାତ ହିଁ ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧର ଅନୁପାତ ସହ ସମାନ
(i) ଅନୁପାତ 3/4 ପାଇଁ ଆୟତନର ଅନୁପାତ ବା 27:64 ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ଅନୁପାତ ବା 9:16 ହେବ
(ii) ଅନୁପାତ 1/3 ପାଇଁ ଆୟତନର ଅନୁପାତ 1:27 ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ଅନୁପାତ 1:9 ହେବ
(iii) ଅନୁପାତ 2/5 ପାଇଁ ଆୟତନର ଅନୁପାତ 8:125 ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ଅନୁପାତ 4:25 ହେବ
❓ ୪. ଗୋଟିଏ ଗୋଲକର ଆୟତନ ଘ.ସେ.ମି.ହେଲେ ତା’ର ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର । ()
💡 ଗୋଲକର ଆୟତନ ସୂତ୍ର
ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ
ଏହାକୁ ସମାଧାନ କଲେ ଯେଉଁଥିରୁ ମିଳିବ
ଏଣୁ ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ r = 3 ସେ.ମି.
ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସୂତ୍ର
ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ବର୍ଗ ସେ.ମି. ହେବ
❓ ୫. (i) ଗୋଟିଏ ଗୋଲକର ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ 616 ବ.ସେ.ମି. ହେଲେ ତା’ର ଆୟତନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର () (ii) ଗୋଟିଏ ଗୋଲକର ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ 5544 ବ.ସେ.ମି. ହେଲେ ତା’ର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ କେତେ ? ()
💡 (i) ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସୂତ୍ର
ଏଣୁ ଯେଉଁଥିରୁ ଅର୍ଥାତ୍ r = 7 ସେ.ମି. ମିଳିବ
ଆୟତନ ସୂତ୍ର ଘନ ସେ.ମି.
(ii) ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସୂତ୍ର
ମୂଲ୍ୟ ପକାଇଲେ ଯେଉଁଥିରୁ ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ r = 21 ସେ.ମି. ମିଳିବ
❓ ୬. ଗୋଟିଏ ଗୋଲକର ଆୟତନ 19404 ଘ.ମି. । ଏହାର ସମଘନଫଳ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଅଦ୍ଧ ଗୋଲକର ବ୍ୟାସାଦ୍ଧ କେତେ ? ()
💡 ଦତ୍ତ ଅଛି ଗୋଲକର ଘନଫଳ ବା ଆୟତନ 19404 ଘନ ମିଟର ଅଟେ ଏବଂ ଏହା ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଲକର ଘନଫଳ ସହ ସମାନ ଅଟେ
ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଲକର ଘନଫଳ ସୂତ୍ର
ମୂଲ୍ୟ ପକାଇଲେ ଅର୍ଥାତ୍ ମିଳିବ
ଏହାକୁ ସମାଧାନ କଲେ ହେବ
9261 ର ଘନମୂଳ ହେଉଛି 21
ଏଣୁ ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଲକର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ R = 21 ମିଟର ଅଟେ
❓ ୭. 9 ସେ.ମି. ବ୍ୟାସାଦ୍ଧ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଧାତବ ଗୋଲକକୁ ତରଳାଇ ସେଥ୍ରୁ (i) 1 ସେ.ମି. ବ୍ୟାସାଦ୍ଧ ବିଶିଷ୍ଟ କେତୋଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ଗୋଲକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇ ପାରିବ ? (ii) 1 ସେ.ମି. ବ୍ୟାସ ବିଶିଷ୍ଟ ବୃତ୍ତାକାର ପ୍ରସ୍ଥ ଚ୍ଛେଦଥାଇ କେତେ ଲମ୍ବର ତାର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇ ପାରିବ ? ()
💡 ବୃହତ୍ ଧାତବ ଗୋଲକର ଆୟତନ ସୂତ୍ର
(i) କ୍ଷୁଦ୍ର ଗୋଲକର ଆୟତନ =
ପ୍ରସ୍ତୁତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗୋଲକ ସଂଖ୍ୟା = ବୃହତ୍ ଆୟତନ / କ୍ଷୁଦ୍ର ଆୟତନ = 729 ଟି
(ii) ତାର ଏକ ସିଲିଣ୍ଡର ଆକୃତିର ଯାହାର ବ୍ୟାସ 1 ସେ.ମି. ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ r = 0.5 ସେ.ମି. ଏବଂ ମନେକର ଲମ୍ବ (ଉଚ୍ଚତା) h
ତାରର ଆୟତନ ସୂତ୍ର
ଏହା ଗୋଲକର ଆୟତନ ସହ ସମାନ, ତେଣୁ
ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ କାଟିଦେଲେ ସେ.ମି. ବା 38.88 ମିଟର ମିଳିବ
❓ ୮. ଗୋଟିଏ ଅଦ୍ଧଗୋଲକାକୃତି ପାଣିଟାଙ୍କିର ଭିତର ପାଖର ବ୍ୟାସ 4.2 ମିଟର ହେଲେ, ସେଥ୍ରେ କେତେ ଲିଟର ପାଣି ଧରିବ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର । ()
💡 ପାଣିଟାଙ୍କିର ବ୍ୟାସ 4.2 ମିଟର ତେଣୁ ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ r = 2.1 ମିଟର
ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଲକର ଆୟତନ ସୂତ୍ର ହେଉଛି
ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଆୟତନ = ଘନ ମିଟର
ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ 1 ଘନ ମିଟର = 1000 ଲିଟର
ତେଣୁ ପାଣିର ପରିମାଣ = ଲିଟର ଅଟେ
❓ ୯. ସମାନ ଭୂମି ବିଶିଷ୍ଟ ଗୋଟିଏ ଅନ୍ଧଗୋଲକ, ଗୋଟିଏ ସିଲିଣ୍ଡର ଓ ଗୋଟିଏ କୋନ୍ର ଆୟତନ ସମାନ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତାର ଅନୁପାତ ସ୍ଥିର କର ।
💡 ମନେକର ସମସ୍ତଙ୍କର ସମାନ ଭୂମିର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ r ଅଟେ
ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଲକର ଉଚ୍ଚତା ତାହାର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ ସହ ସମାନ, ତେଣୁ
ସିଲିଣ୍ଡରର ଆୟତନ ଏବଂ କୋନ୍ର ଆୟତନ ଅଟେ
ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଆୟତନ ସମାନ
ଅର୍ଥାତ୍
ଏଥିରୁ ସିଲିଣ୍ଡରର ଉଚ୍ଚତା ଏବଂ କୋନ୍ର ଉଚ୍ଚତା ମିଳିବ
ଏଣୁ ସେମାନଙ୍କର (ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଲକ, ସିଲିଣ୍ଡର, କୋନ୍) ଉଚ୍ଚତାର ଅନୁପାତ ହେବ
ଏହାକୁ ସରଳ କଲେ 1 : : 2 ଅର୍ଥାତ୍ 3 : 2 : 6 ମିଳିବ
❓ ୧୦. ଗୋଟିଏ ଫମ୍ପା ଧାତବ ଗୋଲକର ଅନ୍ତଃବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ 3 ସେ.ମି. ଓ ବହିଃବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ 6 ସେ.ମି. । ପ୍ରତି ଘନସେ.ମି. ଧାତୁର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ୫ ଗ୍ରାମ ହେଲେ ତା’ର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର । ()
💡 ଫମ୍ପା ଗୋଲକର ବହିଃବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ R = 6 ସେ.ମି. ଏବଂ ଅନ୍ତଃବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ r = 3 ସେ.ମି.
ଧାତୁର ଘନଫଳ ସୂତ୍ର ହେଉଛି
ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଘନ ସେ.ମି. ମିଳିବ
ପ୍ରତି ଘନ ସେ.ମି. ର ବସ୍ତୁତ୍ଵ 5 ଗ୍ରାମ ହୋଇଥିବାରୁ ସମୁଦାୟ ବସ୍ତୁତ୍ଵ = ଗ୍ରାମ ବା 3.96 କିଲୋଗ୍ରାମ ଅଟେ
❓ ୧୧. ଗୋଟିଏ ଅଦ୍ଧ ଗୋଲକ ଆକୃତିର ପାତ୍ରର ବାହାର ବ୍ୟାସାଦ୍ଧ ୫ ସେ.ମି. ଓ ମୋଟେଇ 1 ସେ.ମି. । ଏହାର ସମଗ୍ର ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ କେତେ ? ()
💡 ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଲକର ବାହାର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ R = 5 ସେ.ମି. ଏବଂ ମୋଟେଇ 1 ସେ.ମି. ହୋଇଥିବାରୁ ଭିତର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ r = 5 - 1 = 4 ସେ.ମି. ହେବ
ଫମ୍ପା ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଲକର ସମଗ୍ର ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ = ବାହାର ବକ୍ରତଳ + ଭିତର ବକ୍ରତଳ + ଉପର ବୃତ୍ତାକାର ମୁଦିର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ
ସୂତ୍ର ହେଉଛି
ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ମିଳିବ
ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବର୍ଗ ସେ.ମି. ହେବ
❓ ୧୨. ଗୋଟିଏ ନିଦା ସୀମା ସମଘନରୁ ଏକ ବୃହତ୍ତମ ଆକାର ବିଶିଷ୍ଟ ଗୋଲକ କାଟି ନିଆଗଲା । ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶର ଆୟତନ 12870 ଘ.ସେ.ମି. ହେଲେ, ସମଘନର ବାହୁର ଦୈର୍ଘ୍ୟ କେତେ ? ()
💡 ମନେକର ସମଘନର ବାହୁର ଦୈର୍ଘ୍ୟ a ସେ.ମି. ତେଣୁ ଏହାର ଘନଫଳ ଅଟେ
ସମଘନରୁ କଟା ଯାଇଥିବା ବୃହତ୍ତମ ଗୋଲକର ବ୍ୟାସ ସମଘନର ବାହୁ ସହ ସମାନ, ତେଣୁ ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ r = a/2
ଗୋଲକର ଘନଫଳ ସୂତ୍ର
ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶର ଆୟତନ = ସମଘନର ଘନଫଳ - ଗୋଲକର ଘନଫଳ =
ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ
ଏହାକୁ ସମାଧାନ କଲେ ଯାହାକି ଅଟେ
ଯେଉଁଥିରୁ ମିଳିବ
ତେଣୁ ବାହୁର ଦୈର୍ଘ୍ୟ a = ସେ.ମି. ଅଟେ
❓ ୧୩. ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧ ଗୋଲକାକୃତି ବିଶିଷ୍ଟ ପାତ୍ରର ମୋଟେଇ ଓ ବାହାରର ବ୍ୟାସାଦ୍ଧ ଯଥାକ୍ରମେ 1 ସେ.ମି. ଓ 10 ସେ.ମି. ହେଲେ, (i)ଏହାର ସମଗ୍ରପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ଏବଂ (ii) ଏଥିରେ ବ୍ୟବହୃତ ଧାତୁର ଆୟତନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର । ( ମାଧ୍ଯମରେ ଉତ୍ତର ସ୍ଥିର କର)
💡 ପାତ୍ରର ବାହାର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ R = 10 ସେ.ମି. ଏବଂ ମୋଟେଇ 1 ସେ.ମି. ହୋଇଥିବାରୁ ଭିତର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ r = 10 - 1 = 9 ସେ.ମି.
(i) ସମଗ୍ର ପୃଷ୍ଠତଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ସୂତ୍ର ହେଉଛି
ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ବର୍ଗ ସେ.ମି. ମିଳିବ
(ii) ବ୍ୟବହୃତ ଧାତୁର ଆୟତନର ସୂତ୍ର ହେଉଛି
ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଘନ ସେ.ମି. ଅଟେ