📘

WithTeachers

Learning Together

© WithTeachers

Designed with for a better world.
Class 10 ଜ୍ୟାମିତି
ତ୍ରିକୋଣମିତି Ex 4(a)

ତ୍ରିକୋଣମିତି Ex 4(a) – Book Q A Class 10 ଜ୍ୟାମିତି

❓ ୧. ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର ।

(a) sin⁡80∘=…\sin 80^\circ = \dots [sin⁡10∘,sin⁡20∘,cos⁡10∘,cos⁡20∘][\sin 10^\circ, \sin 20^\circ, \cos 10^\circ, \cos 20^\circ] ।

(b) cos⁡65∘=…\cos 65^\circ = \dots [sin⁡25∘,sin⁡35∘,cos⁡25∘,cos⁡35∘][\sin 25^\circ, \sin 35^\circ, \cos 25^\circ, \cos 35^\circ] ।

(c) sin⁡180∘=…\sin 180^\circ = \dots [1,−1,0,±1][1, -1, 0, \pm 1] ।

(d) cos⁡90∘=…\cos 90^\circ = \dots [1,−1,0,±1][1, -1, 0, \pm 1] ।

(e) cos⁡110∘+sin⁡20∘=…\cos 110^\circ + \sin 20^\circ = \dots [2cos⁡110∘,2sin⁡20∘,0,1][2 \cos 110^\circ, 2 \sin 20^\circ, 0, 1] ।

(f) sin⁡75∘−cos⁡15∘=…\sin 75^\circ - \cos 15^\circ = \dots [32,12,0,1][\frac{\sqrt{3}}{2}, \frac{1}{2}, 0, 1] ।

(g) sin⁡0∘=…\sin 0^\circ = \dots [cos⁡0∘,sin⁡90∘,sin⁡180∘,cos⁡180∘][\cos 0^\circ, \sin 90^\circ, \sin 180^\circ, \cos 180^\circ] ।

(h) sin⁡15∘+cos⁡105∘=…\sin 15^\circ + \cos 105^\circ = \dots [0,1,−1,±1][0, 1, -1, \pm 1] ।

(i) cos⁡121∘+sin⁡149∘=…\cos 121^\circ + \sin 149^\circ = \dots [1,−1,0,±1][1, -1, 0, \pm 1] ।

(j) tan⁡102∘−cot⁡168∘=…\tan 102^\circ - \cot 168^\circ = \dots [0,−1,1,±1][0, -1, 1, \pm 1] ।

✅ ଉତ୍ତର:

(a) cos⁡10∘\cos 10^\circ (କାରଣ sin⁡80∘=sin⁡(90∘−10∘)=cos⁡10∘\sin 80^\circ = \sin(90^\circ-10^\circ) = \cos 10^\circ)
(b) sin⁡25∘\sin 25^\circ (କାରଣ cos⁡65∘=cos⁡(90∘−25∘)=sin⁡25∘\cos 65^\circ = \cos(90^\circ-25^\circ) = \sin 25^\circ)
(c)  0 
(d)  0   
(e) 0 (କାରଣ cos⁡110∘=cos⁡(90∘+20∘)=−sin⁡20∘\cos 110^\circ = \cos(90^\circ+20^\circ) = -\sin 20^\circ)
(f) 0 (କାରଣ sin⁡75∘=sin⁡(90∘−15∘)=cos⁡15∘\sin 75^\circ = \sin(90^\circ-15^\circ) = \cos 15^\circ)
(g)  sin⁡180∘\sin 180^\circ (କାରଣ sin⁡0∘=0\sin 0^\circ = 0 ଏବଂ sin⁡180∘=0\sin 180^\circ = 0)   
(h) 0 (କାରଣ cos⁡105∘=cos⁡(90∘+15∘)=−sin⁡15∘\cos 105^\circ = \cos(90^\circ+15^\circ) = -\sin 15^\circ)
(i) 0 (କାରଣ cos⁡121∘=−sin⁡31∘\cos 121^\circ = -\sin 31^\circ ଏବଂ sin⁡149∘=sin⁡(180∘−31∘)=sin⁡31∘\sin 149^\circ = \sin(180^\circ-31^\circ) = \sin 31^\circ)
(j) 0 (କାରଣ tan⁡102∘=−cot⁡12∘\tan 102^\circ = -\cot 12^\circ ଏବଂ cot⁡168∘=−cot⁡12∘\cot 168^\circ = -\cot 12^\circ)


❓ ୨. 90∘+θ90^\circ + \theta କିମ୍ବା 90∘−θ90^\circ - \theta କିମ୍ବା 180∘−θ180^\circ - \theta, ର ତ୍ରିକୋଣମିତିକ ଅନୁପାତ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ କର 

(i) sin⁡111∘\sin 111^\circ (ii) cos⁡122∘\cos 122^\circ (iii) tan⁡99∘\tan 99^\circ (iv) cot⁡101∘\cot 101^\circ (v) sin⁡91∘\sin 91^\circ (vi) csc⁡93∘\csc 93^\circ (vii) cos⁡128∘\cos 128^\circ (viii) csc⁡132∘\csc 132^\circ (ix) cot⁡131∘\cot 131^\cir 

✅ ଉତ୍ତର: (i) sin⁡111∘=sin⁡(90∘+21∘)=cos⁡21∘\sin 111^\circ = \sin(90^\circ + 21^\circ) = \cos 21^\circ
(ii) cos⁡122∘=cos⁡(90∘+32∘)=−sin⁡32∘\cos 122^\circ = \cos(90^\circ + 32^\circ) = -\sin 32^\circ
(iii) tan⁡99∘=tan⁡(90∘+9∘)=−cot⁡9∘\tan 99^\circ = \tan(90^\circ + 9^\circ) = -\cot 9^\circ
(iv) cot⁡101∘=cot⁡(90∘+11∘)=−tan⁡11∘\cot 101^\circ = \cot(90^\circ + 11^\circ) = -\tan 11^\circ
(v) sin⁡91∘=sin⁡(90∘+1∘)=cos⁡1∘\sin 91^\circ = \sin(90^\circ + 1^\circ) = \cos 1^\circ
(vi) csc⁡93∘=csc⁡(90∘+3∘)=sec⁡3∘\csc 93^\circ = \csc(90^\circ + 3^\circ) = \sec 3^\circ
(vii) cos⁡128∘=cos⁡(90∘+38∘)=−sin⁡38∘\cos 128^\circ = \cos(90^\circ + 38^\circ) = -\sin 38^\circ
(viii) csc⁡132∘=csc⁡(180∘−48∘)=csc⁡48∘\csc 132^\circ = \csc(180^\circ - 48^\circ) = \csc 48^\circ
(ix) cot⁡131∘=cot⁡(180∘−49∘)=−cot⁡49∘\cot 131^\circ = \cot(180^\circ - 49^\circ) = -\cot 49^\circ

❓ ୩. ନିମ୍ନସ୍ତ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ 0∘0^\circ ଏବଂ 45∘45^\circ କୋଣ ପରିମାଣ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ତ୍ରିକୋଣମିତିକ ଅନୁପାତରେ ପ୍ରକାଶ କର ।

(i) cos⁡85∘+cot⁡85∘\cos 85^\circ + \cot 85^\circ । (ii) sin⁡75∘+tan⁡75∘\sin 75^\circ + \tan 75^\circ । (iii) cot⁡65∘+tan⁡49∘\cot 65^\circ + \tan 49^\circ ।

✅ ଉତ୍ତର: (i) cos⁡85∘+cot⁡85∘=cos⁡(90∘−5∘)+cot⁡(90∘−5∘)=sin⁡5∘+tan⁡5∘\cos 85^\circ + \cot 85^\circ = \cos(90^\circ - 5^\circ) + \cot(90^\circ - 5^\circ) = \sin 5^\circ + \tan 5^\circ
(ii) sin⁡75∘+tan⁡75∘=sin⁡(90∘−15∘)+tan⁡(90∘−15∘)=cos⁡15∘+cot⁡15∘\sin 75^\circ + \tan 75^\circ = \sin(90^\circ - 15^\circ) + \tan(90^\circ - 15^\circ) = \cos 15^\circ + \cot 15^\circ
(iii) cot⁡65∘+tan⁡49∘=cot⁡(90∘−25∘)+tan⁡(90∘−41∘)=tan⁡25∘+cot⁡41∘\cot 65^\circ + \tan 49^\circ = \cot(90^\circ - 25^\circ) + \tan(90^\circ - 41^\circ) = \tan 25^\circ + \cot 41^\circ


❓ ୪. ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର । (i) sin⁡18∘cos⁡72∘\frac{\sin 18^\circ}{\cos 72^\circ} (ii) tan⁡26∘cot⁡64∘\frac{\tan 26^\circ}{\cot 64^\circ}

(iii) sin⁡116∘cos⁡26∘\frac{\sin 116^\circ}{\cos 26^\circ} (iv) csc⁡74∘csc⁡106∘\frac{\csc 74^\circ}{\csc 106^\circ} (v) sin⁡28∘cos⁡118∘\frac{\sin 28^\circ}{\cos 118^\circ} ।

✅ ଉତ୍ତର: (i) sin⁡18∘cos⁡72∘=sin⁡(90∘−72∘)cos⁡72∘=cos⁡72∘cos⁡72∘=1\frac{\sin 18^\circ}{\cos 72^\circ} = \frac{\sin(90^\circ - 72^\circ)}{\cos 72^\circ} = \frac{\cos 72^\circ}{\cos 72^\circ} = 1
(ii) tan⁡26∘cot⁡64∘=tan⁡(90∘−64∘)cot⁡64∘=cot⁡64∘cot⁡64∘=1\frac{\tan 26^\circ}{\cot 64^\circ} = \frac{\tan(90^\circ - 64^\circ)}{\cot 64^\circ} = \frac{\cot 64^\circ}{\cot 64^\circ} = 1
(iii) sin⁡116∘cos⁡26∘=sin⁡(90∘+26∘)cos⁡26∘=cos⁡26∘cos⁡26∘=1\frac{\sin 116^\circ}{\cos 26^\circ} = \frac{\sin(90^\circ + 26^\circ)}{\cos 26^\circ} = \frac{\cos 26^\circ}{\cos 26^\circ} = 1
(iv) csc⁡74∘csc⁡106∘=csc⁡74∘csc⁡(180∘−74∘)=csc⁡74∘csc⁡74∘=1\frac{\csc 74^\circ}{\csc 106^\circ} = \frac{\csc 74^\circ}{\csc(180^\circ - 74^\circ)} = \frac{\csc 74^\circ}{\csc 74^\circ} = 1
(v) sin⁡28∘cos⁡118∘=sin⁡28∘cos⁡(90∘+28∘)=sin⁡28∘−sin⁡28∘=−1\frac{\sin 28^\circ}{\cos 118^\circ} = \frac{\sin 28^\circ}{\cos(90^\circ + 28^\circ)} = \frac{\sin 28^\circ}{-\sin 28^\circ} = -1

❓ ୫. ସରଳ କର :- (i) csc⁡31∘−sec⁡59∘\csc 31^\circ - \sec 59^\circ

(ii) sin⁡(50∘+θ)−cos⁡(40∘−θ)\sin(50^\circ + \theta) - \cos(40^\circ - \theta)

(iii) cos⁡220∘+cos⁡270∘sin⁡259∘+sin⁡231∘\frac{\cos^2 20^\circ + \cos^2 70^\circ}{\sin^2 59^\circ + \sin^2 31^\circ}

(iv) tan⁡(55∘−θ)−cot⁡(35∘+θ)\tan(55^\circ - \theta) - \cot(35^\circ + \theta)

(v) cos⁡1∘⋅cos⁡2∘…cos⁡180∘\cos 1^\circ \cdot \cos 2^\circ \dots \cos 180^\circ

(vi) (sin⁡27∘cos⁡63∘)2+(cos⁡63∘sin⁡27∘)2(\frac{\sin 27^\circ}{\cos 63^\circ})^2 + (\frac{\cos 63^\circ}{\sin 27^\circ})^2

(vii) cot⁡112∘⋅cot⁡158∘\cot 112^\circ \cdot \cot 158^\circ

(viii) cos⁡2(90∘+α)+cos⁡2(180∘−α)\cos^2(90^\circ + \alpha) + \cos^2(180^\circ - \alpha)

(ix) sec⁡2(105∘+α)−tan⁡2(75∘−α)\sec^2(105^\circ + \alpha) - \tan^2(75^\circ - \alpha)

(x) sin⁡2(110∘+α)+cos⁡2(70∘−α)\sin^2(110^\circ + \alpha) + \cos^2(70^\circ - \alpha) ।

✅ ଉତ୍ତର: (i) csc⁡31∘−sec⁡59∘=csc⁡31∘−csc⁡(90∘−59∘)=csc⁡31∘−csc⁡31∘=0\csc 31^\circ - \sec 59^\circ = \csc 31^\circ - \csc(90^\circ - 59^\circ) = \csc 31^\circ - \csc 31^\circ = 0
(ii) sin⁡(50∘+θ)−cos⁡(40∘−θ)=sin⁡(50∘+θ)−sin⁡(90∘−(40∘−θ))=sin⁡(50∘+θ)−sin⁡(50∘+θ)=0\sin(50^\circ + \theta) - \cos(40^\circ - \theta) = \sin(50^\circ + \theta) - \sin(90^\circ - (40^\circ - \theta)) = \sin(50^\circ + \theta) - \sin(50^\circ + \theta) = 0
(iii) cos⁡220∘+cos⁡270∘sin⁡259∘+sin⁡231∘=cos⁡220∘+sin⁡220∘sin⁡259∘+cos⁡259∘=11=1\frac{\cos^2 20^\circ + \cos^2 70^\circ}{\sin^2 59^\circ + \sin^2 31^\circ} = \frac{\cos^2 20^\circ + \sin^2 20^\circ}{\sin^2 59^\circ + \cos^2 59^\circ} = \frac{1}{1} = 1
(iv) tan⁡(55∘−θ)−cot⁡(35∘+θ)=tan⁡(55∘−θ)−tan⁡(90∘−(35∘+θ))=tan⁡(55∘−θ)−tan⁡(55∘−θ)=0\tan(55^\circ - \theta) - \cot(35^\circ + \theta) = \tan(55^\circ - \theta) - \tan(90^\circ - (35^\circ + \theta)) = \tan(55^\circ - \theta) - \tan(55^\circ - \theta) = 0
(v) ଏହି ଗୁଣଫଳରେ cos⁡90∘\cos 90^\circ ଅଛି
ଯେହେତୁ cos⁡90∘=0\cos 90^\circ = 0, ତେଣୁ ସମୁଦାୟ ଗୁଣଫଳ 00 ହେବ
(vi) (sin⁡27∘cos⁡63∘)2+(cos⁡63∘sin⁡27∘)2=(1)2+(1)2=1+1=2(\frac{\sin 27^\circ}{\cos 63^\circ})^2 + (\frac{\cos 63^\circ}{\sin 27^\circ})^2 = (1)^2 + (1)^2 = 1 + 1 = 2
(vii) cot⁡112∘⋅cot⁡158∘=cot⁡(90∘+22∘)⋅cot⁡(180∘−22∘)=(−tan⁡22∘)⋅(−cot⁡22∘)=tan⁡22∘⋅cot⁡22∘=1\cot 112^\circ \cdot \cot 158^\circ = \cot(90^\circ + 22^\circ) \cdot \cot(180^\circ - 22^\circ) = (-\tan 22^\circ) \cdot (-\cot 22^\circ) = \tan 22^\circ \cdot \cot 22^\circ = 1
(viii) cos⁡2(90∘+α)+cos⁡2(180∘−α)=(−sin⁡α)2+(−cos⁡α)2=sin⁡2α+cos⁡2α=1\cos^2(90^\circ + \alpha) + \cos^2(180^\circ - \alpha) = (-\sin \alpha)^2 + (-\cos \alpha)^2 = \sin^2 \alpha + \cos^2 \alpha = 1
(ix) sec⁡2(105∘+α)−tan⁡2(75∘−α)=csc⁡2(15∘−α)−cot⁡2(15∘−α)=1\sec^2(105^\circ + \alpha) - \tan^2(75^\circ - \alpha) = \csc^2(15^\circ - \alpha) - \cot^2(15^\circ - \alpha) = 1
(x) sin⁡2(110∘+α)+cos⁡2(70∘−α)=cos⁡2(20∘+α)+sin⁡2(20∘+α)=1\sin^2(110^\circ + \alpha) + \cos^2(70^\circ - \alpha) = \cos^2(20^\circ + \alpha) + \sin^2(20^\circ + \alpha) = 1

❓ ୬. ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର । (i) csc⁡267∘−tan⁡223∘\csc^2 67^\circ - \tan^2 23^\circ (ii) sin⁡51∘+sin⁡156∘cos⁡39∘+cos⁡66∘\frac{\sin 51^\circ + \sin 156^\circ}{\cos 39^\circ + \cos 66^\circ} (iii) cos⁡68∘+sin⁡131∘sin⁡22∘+cos⁡41∘\frac{\cos 68^\circ + \sin 131^\circ}{\sin 22^\circ + \cos 41^\circ} (iv) sin⁡162∘+cos⁡153∘cos⁡72∘−cos⁡27∘\frac{\sin 162^\circ + \cos 153^\circ}{\cos 72^\circ - \cos 27^\circ} (v) cos⁡38∘+sin⁡120∘2sin⁡52∘+3\frac{\cos 38^\circ + \sin 120^\circ}{2 \sin 52^\circ + \sqrt{3}} (vi) 2cos⁡67∘sin⁡23∘−tan⁡40∘cot⁡50∘−sin⁡90∘\frac{2 \cos 67^\circ}{\sin 23^\circ} - \frac{\tan 40^\circ}{\cot 50^\circ} - \sin 90^\circ (vii) sec⁡61∘+csc⁡120∘3csc⁡29∘+2\frac{\sec 61^\circ + \csc 120^\circ}{\sqrt{3} \csc 29^\circ + 2} ।

✅ ଉତ୍ତର: (i) csc⁡267∘−tan⁡223∘=sec⁡223∘−tan⁡223∘=1\csc^2 67^\circ - \tan^2 23^\circ = \sec^2 23^\circ - \tan^2 23^\circ = 1
(ii) sin⁡51∘+sin⁡(90∘+66∘)cos⁡(90∘−51∘)+cos⁡66∘=sin⁡51∘+cos⁡66∘sin⁡51∘+cos⁡66∘=1\frac{\sin 51^\circ + \sin(90^\circ + 66^\circ)}{\cos(90^\circ - 51^\circ) + \cos 66^\circ} = \frac{\sin 51^\circ + \cos 66^\circ}{\sin 51^\circ + \cos 66^\circ} = 1
(iii) cos⁡68∘+sin⁡(90∘+41∘)sin⁡(90∘−68∘)+cos⁡41∘=cos⁡68∘+cos⁡41∘cos⁡68∘+cos⁡41∘=1\frac{\cos 68^\circ + \sin(90^\circ + 41^\circ)}{\sin(90^\circ - 68^\circ) + \cos 41^\circ} = \frac{\cos 68^\circ + \cos 41^\circ}{\cos 68^\circ + \cos 41^\circ} = 1
(iv) sin⁡162∘+cos⁡153∘cos⁡72∘−cos⁡27∘=sin⁡(180∘−18∘)+cos⁡(180∘−27∘)sin⁡(90∘−72∘)−cos⁡27∘=sin⁡18∘−cos⁡27∘sin⁡18∘−cos⁡27∘=1\frac{\sin 162^\circ + \cos 153^\circ}{\cos 72^\circ - \cos 27^\circ} = \frac{\sin(180^\circ - 18^\circ) + \cos(180^\circ - 27^\circ)}{\sin(90^\circ - 72^\circ) - \cos 27^\circ} = \frac{\sin 18^\circ - \cos 27^\circ}{\sin 18^\circ - \cos 27^\circ} = 1
(v) cos⁡38∘+sin⁡120∘2sin⁡52∘+3=sin⁡52∘+3/22(sin⁡52∘+3/2)=12\frac{\cos 38^\circ + \sin 120^\circ}{2 \sin 52^\circ + \sqrt{3}} = \frac{\sin 52^\circ + \sqrt{3}/2}{2(\sin 52^\circ + \sqrt{3}/2)} = \frac{1}{2}
(vi) 2cos⁡67∘sin⁡23∘−tan⁡40∘cot⁡50∘−sin⁡90∘=2sin⁡23∘sin⁡23∘−tan⁡40∘tan⁡40∘−1=2−1−1=0\frac{2 \cos 67^\circ}{\sin 23^\circ} - \frac{\tan 40^\circ}{\cot 50^\circ} - \sin 90^\circ = \frac{2 \sin 23^\circ}{\sin 23^\circ} - \frac{\tan 40^\circ}{\tan 40^\circ} - 1 = 2 - 1 - 1 = 0
(vii) sec⁡61∘+csc⁡120∘3csc⁡29∘+2=csc⁡29∘+2/33(csc⁡29∘+2/3)=13\frac{\sec 61^\circ + \csc 120^\circ}{\sqrt{3} \csc 29^\circ + 2} = \frac{\csc 29^\circ + 2/\sqrt{3}}{\sqrt{3}(\csc 29^\circ + 2/\sqrt{3})} = \frac{1}{\sqrt{3}}


  • \csc^2 \theta - \cot^2 \theta = 1

❓ ୭. ପ୍ରମାଣ କର : (i) cos⁡(90∘−θ)⋅csc⁡(180∘−θ)=1\cos(90^\circ-\theta) \cdot \csc(180^\circ-\theta) = 1

(ii) cos⁡29∘+sin⁡159∘sin⁡61∘+cos⁡69∘=1\frac{\cos 29^\circ + \sin 159^\circ}{\sin 61^\circ + \cos 69^\circ} = 1

(iii) sin⁡270∘+cos⁡2110∘=1\sin^2 70^\circ + \cos^2 110^\circ = 1

(iv) sin⁡2110∘+sin⁡220∘=1\sin^2 110^\circ + \sin^2 20^\circ = 1

(v) sec⁡2θ+csc⁡2(180∘−θ)=sec⁡2θ⋅csc⁡2θ\sec^2 \theta + \csc^2(180^\circ-\theta) = \sec^2 \theta \cdot \csc^2 \theta

(vi) 2sin⁡θ⋅sec⁡(90∘+θ)⋅sin⁡30∘⋅tan⁡135∘=12\sin \theta \cdot \sec(90^\circ+\theta) \cdot \sin 30^\circ \cdot \tan 135^\circ = 1

✅ ଉତ୍ତର: (i) ବାମପକ୍ଷ =cos⁡(90∘−θ)⋅csc⁡(180∘−θ)=sin⁡θ⋅csc⁡θ=1== \cos(90^\circ-\theta) \cdot \csc(180^\circ-\theta) = \sin \theta \cdot \csc \theta = 1 = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(ii) ବାମପକ୍ଷ =cos⁡29∘+sin⁡(180∘−21∘)sin⁡(90∘−29∘)+cos⁡(90∘−21∘)=cos⁡29∘+sin⁡21∘cos⁡29∘+sin⁡21∘=1== \frac{\cos 29^\circ + \sin(180^\circ-21^\circ)}{\sin(90^\circ-29^\circ) + \cos(90^\circ-21^\circ)} = \frac{\cos 29^\circ + \sin 21^\circ}{\cos 29^\circ + \sin 21^\circ} = 1 = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iii) ବାମପକ୍ଷ =sin⁡270∘+cos⁡2(180∘−70∘)=sin⁡270∘+(−cos⁡70∘)2=sin⁡270∘+cos⁡270∘=1== \sin^2 70^\circ + \cos^2(180^\circ-70^\circ) = \sin^2 70^\circ + (-\cos 70^\circ)^2 = \sin^2 70^\circ + \cos^2 70^\circ = 1 = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iv) ବାମପକ୍ଷ =sin⁡2(90∘+20∘)+sin⁡220∘=cos⁡220∘+sin⁡220∘=1== \sin^2(90^\circ+20^\circ) + \sin^2 20^\circ = \cos^2 20^\circ + \sin^2 20^\circ = 1 = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(v) ବାମପକ୍ଷ =sec⁡2θ+csc⁡2θ=1cos⁡2θ+1sin⁡2θ=sin⁡2θ+cos⁡2θsin⁡2θ⋅cos⁡2θ=1sin⁡2θ⋅cos⁡2θ=sec⁡2θ⋅csc⁡2θ== \sec^2 \theta + \csc^2 \theta = \frac{1}{\cos^2 \theta} + \frac{1}{\sin^2 \theta} = \frac{\sin^2 \theta + \cos^2 \theta}{\sin^2 \theta \cdot \cos^2 \theta} = \frac{1}{\sin^2 \theta \cdot \cos^2 \theta} = \sec^2 \theta \cdot \csc^2 \theta = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(vi) ବାମପକ୍ଷ =2sin⁡θ⋅(−csc⁡θ)⋅12⋅(−1)=−2(sin⁡θ⋅csc⁡θ)⋅12⋅(−1)=−2⋅1⋅−12=1== 2\sin \theta \cdot (-\csc \theta) \cdot \frac{1}{2} \cdot (-1) = -2(\sin \theta \cdot \csc \theta) \cdot \frac{1}{2} \cdot (-1) = -2 \cdot 1 \cdot -\frac{1}{2} = 1 = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

❓ ୮. ପ୍ରମାଣ କର :

(i) cos⁡2135∘−2sin⁡2180∘+3cot⁡2150∘−4tan⁡2120∘=−52\cos^2 135^\circ - 2\sin^2 180^\circ + 3\cot^2 150^\circ - 4\tan^2 120^\circ = -\frac{5}{2}

(ii) tan⁡30∘⋅tan⁡135∘⋅tan⁡150∘⋅tan⁡45∘=1\tan 30^\circ \cdot \tan 135^\circ \cdot \tan 150^\circ \cdot \tan 45^\circ = 1

(iii) sec⁡2180∘+tan⁡150∘csc⁡290∘+cot⁡120∘=1\frac{\sec^2 180^\circ + \tan 150^\circ}{\csc^2 90^\circ + \cot 120^\circ} = 1

(iv) sin⁡2135∘+cos⁡2120∘−sin⁡2120∘+tan⁡2150∘=13\sin^2 135^\circ + \cos^2 120^\circ - \sin^2 120^\circ + \tan^2 150^\circ = \frac{1}{3}

✅ ଉତ୍ତର: (i) ବାମପକ୍ଷ =(−12)2−2(0)2+3(−3)2−4(−3)2=12−0+9−12=12−3=−52== (-\frac{1}{\sqrt{2}})^2 - 2(0)^2 + 3(-\sqrt{3})^2 - 4(-\sqrt{3})^2 = \frac{1}{2} - 0 + 9 - 12 = \frac{1}{2} - 3 = -\frac{5}{2} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(ii) ବାମପକ୍ଷ =13⋅(−1)⋅(−13)⋅1=13= \frac{1}{\sqrt{3}} \cdot (-1) \cdot (-\frac{1}{\sqrt{3}}) \cdot 1 = \frac{1}{3} (ସୂଚନା: ପୁସ୍ତକରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉତ୍ତର 1 ରେ ସାମାନ୍ୟ ତ୍ରୁଟି ଥାଇପାରେ)

(iii) ବାମପକ୍ଷ =(−1)2+(−1/3)12+(−1/3)=1−1/31−1/3=1== \frac{(-1)^2 + (-1/\sqrt{3})}{1^2 + (-1/\sqrt{3})} = \frac{1 - 1/\sqrt{3}}{1 - 1/\sqrt{3}} = 1 = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iv) ବାମପକ୍ଷ =(12)2+(−12)2−(32)2+(−13)2=12+14−34+13=2+1−34+13=0+13=13== (\frac{1}{\sqrt{2}})^2 + (-\frac{1}{2})^2 - (\frac{\sqrt{3}}{2})^2 + (-\frac{1}{\sqrt{3}})^2 = \frac{1}{2} + \frac{1}{4} - \frac{3}{4} + \frac{1}{3} = \frac{2+1-3}{4} + \frac{1}{3} = 0 + \frac{1}{3} = \frac{1}{3} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ 

❓ 9. ମୂଲ୍ୟ ନିରୂପଣ କର :

(i) tan⁡10∘⋅tan⁡20∘⋅tan⁡30∘…tan⁡70∘⋅tan⁡80∘\tan 10^\circ \cdot \tan 20^\circ \cdot \tan 30^\circ \dots \tan 70^\circ \cdot \tan 80^\circ

(ii) cot⁡12∘⋅cot⁡38∘⋅cot⁡52∘⋅cot⁡60∘⋅cot⁡78∘\cot 12^\circ \cdot \cot 38^\circ \cdot \cot 52^\circ \cdot \cot 60^\circ \cdot \cot 78^\circ

(iii) tan⁡5∘⋅tan⁡15∘⋅tan⁡45∘⋅tan⁡75∘⋅tan⁡85∘\tan 5^\circ \cdot \tan 15^\circ \cdot \tan 45^\circ \cdot \tan 75^\circ \cdot \tan 85^\circ

✅ ଉତ୍ତର: (i) (tan⁡10∘⋅tan⁡80∘)⋅(tan⁡20∘⋅tan⁡70∘)⋅(tan⁡30∘⋅tan⁡60∘)⋅tan⁡40∘⋅tan⁡50∘=(tan⁡10∘⋅cot⁡10∘)⋅(tan⁡20∘⋅cot⁡20∘)⋅(tan⁡30∘⋅cot⁡30∘)⋅(tan⁡40∘⋅cot⁡40∘)=1⋅1⋅1⋅1=1(\tan 10^\circ \cdot \tan 80^\circ) \cdot (\tan 20^\circ \cdot \tan 70^\circ) \cdot (\tan 30^\circ \cdot \tan 60^\circ) \cdot \tan 40^\circ \cdot \tan 50^\circ = (\tan 10^\circ \cdot \cot 10^\circ) \cdot (\tan 20^\circ \cdot \cot 20^\circ) \cdot (\tan 30^\circ \cdot \cot 30^\circ) \cdot (\tan 40^\circ \cdot \cot 40^\circ) = 1 \cdot 1 \cdot 1 \cdot 1 = 1

(ii) (cot⁡12∘⋅cot⁡78∘)⋅(cot⁡38∘⋅cot⁡52∘)⋅cot⁡60∘=(cot⁡12∘⋅tan⁡12∘)⋅(cot⁡38∘⋅tan⁡38∘)⋅13=1⋅1⋅13=13(\cot 12^\circ \cdot \cot 78^\circ) \cdot (\cot 38^\circ \cdot \cot 52^\circ) \cdot \cot 60^\circ = (\cot 12^\circ \cdot \tan 12^\circ) \cdot (\cot 38^\circ \cdot \tan 38^\circ) \cdot \frac{1}{\sqrt{3}} = 1 \cdot 1 \cdot \frac{1}{\sqrt{3}} = \frac{1}{\sqrt{3}}

(iii) (tan⁡5∘⋅tan⁡85∘)⋅(tan⁡15∘⋅tan⁡75∘)⋅tan⁡45∘=(tan⁡5∘⋅cot⁡5∘)⋅(tan⁡15∘⋅cot⁡15∘)⋅1=1⋅1⋅1=1(\tan 5^\circ \cdot \tan 85^\circ) \cdot (\tan 15^\circ \cdot \tan 75^\circ) \cdot \tan 45^\circ = (\tan 5^\circ \cdot \cot 5^\circ) \cdot (\tan 15^\circ \cdot \cot 15^\circ) \cdot 1 = 1 \cdot 1 \cdot 1 = 1


❓ ୧୦. ପ୍ରମାଣ କର :

(i) sin⁡120∘+tan⁡150∘⋅cos⁡135∘=3+223\sin 120^{\circ} + \tan 150^{\circ} \cdot \cos 135^{\circ} = \frac{3+\sqrt{2}}{2\sqrt{3}}

(ii) sec⁡2180∘+tan⁡150∘csc⁡290∘+cot⁡120∘=2−3\frac{\sec^2 180^{\circ} + \tan 150^{\circ}}{\csc^2 90^{\circ} + \cot 120^{\circ}} = 2-\sqrt{3}

(iii) sec⁡2180∘+tan⁡45∘csc⁡290∘−cot⁡120∘=3−3\frac{\sec^2 180^{\circ} + \tan 45^{\circ}}{\csc^2 90^{\circ} - \cot 120^{\circ}} = 3-\sqrt{3} ।

✅ ଉତ୍ତର: (i) ବାମପକ୍ଷ =sin⁡120∘+tan⁡150∘⋅cos⁡135∘= \sin 120^{\circ} + \tan 150^{\circ} \cdot \cos 135^{\circ}
=sin⁡(180∘−60∘)+tan⁡(180∘−30∘)⋅cos⁡(180∘−45∘)= \sin(180^{\circ}-60^{\circ}) + \tan(180^{\circ}-30^{\circ}) \cdot \cos(180^{\circ}-45^{\circ})
=sin⁡60∘+(−tan⁡30∘)⋅(−cos⁡45∘)= \sin 60^{\circ} + (-\tan 30^{\circ}) \cdot (-\cos 45^{\circ})
=32+(−13)⋅(−12)=32+16= \frac{\sqrt{3}}{2} + \left(-\frac{1}{\sqrt{3}}\right) \cdot \left(-\frac{1}{\sqrt{2}}\right) = \frac{\sqrt{3}}{2} + \frac{1}{\sqrt{6}}
=32+12⋅3=3+223= \frac{\sqrt{3}}{2} + \frac{1}{\sqrt{2} \cdot \sqrt{3}} = \frac{3 + \sqrt{2}}{2\sqrt{3}}
(ii) ବାମପକ୍ଷ =(−1)2+(−1/3)12+(−1/3)=1= \frac{(-1)^2 + (-1/\sqrt{3})}{1^2 + (-1/\sqrt{3})} = 1 (ସୂଚନା: ପୁସ୍ତକରେ ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ 2−32-\sqrt{3} ପାଇବା ପାଇଁ ହରରେ ଚିହ୍ନ '-' ହେବା ଆବଶ୍ୟକ)
(iii) ବାମପକ୍ଷ =(−1)2+112−(−1/3)=21+13=233+1= \frac{(-1)^2 + 1}{1^2 - (-1/\sqrt{3})} = \frac{2}{1 + \frac{1}{\sqrt{3}}} = \frac{2\sqrt{3}}{\sqrt{3}+1}
=23(3−1)(3+1)(3−1)=2(3−3)2=3−3= \frac{2\sqrt{3}(\sqrt{3}-1)}{(\sqrt{3}+1)(\sqrt{3}-1)} = \frac{2(3-\sqrt{3})}{2} = 3-\sqrt{3} (ପ୍ରମାଣିତ)

❓ ୧୧. ସରଳ କର : (i) sin⁡(180∘−θ)⋅cos⁡(90∘+θ)+sin⁡(90∘+θ)⋅cos⁡(180∘−θ)\sin(180^{\circ}-\theta) \cdot \cos(90^{\circ}+\theta) + \sin(90^{\circ}+\theta) \cdot \cos(180^{\circ}-\theta)

(ii) cos⁡(90∘−A)⋅sec⁡(180∘−A)⋅sin⁡(180∘−A)sin⁡(90∘+A)⋅tan⁡(90∘+A)⋅csc⁡(90∘+A)\frac{\cos(90^{\circ}-A) \cdot \sec(180^{\circ}-A) \cdot \sin(180^{\circ}-A)}{\sin(90^{\circ}+A) \cdot \tan(90^{\circ}+A) \cdot \csc(90^{\circ}+A)} ।

✅ ଉତ୍ତର: (i) sin⁡θ⋅(−sin⁡θ)+cos⁡θ⋅(−cos⁡θ)\sin \theta \cdot (-\sin \theta) + \cos \theta \cdot (-\cos \theta)
=−(sin⁡2θ+cos⁡2θ)=−1= -(\sin^2 \theta + \cos^2 \theta) = -1
(ii) ଲବ =sin⁡A⋅(−sec⁡A)⋅sin⁡A=−sin⁡2A⋅sec⁡A=−sin⁡2Acos⁡A= \sin A \cdot (-\sec A) \cdot \sin A = -\sin^2 A \cdot \sec A = -\frac{\sin^2 A}{\cos A}
ହର =cos⁡A⋅(−cot⁡A)⋅sec⁡A=−cot⁡A= \cos A \cdot (-\cot A) \cdot \sec A = -\cot A
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଶି =−sin⁡2A/cos⁡A−cos⁡A/sin⁡A=sin⁡3Acos⁡2A= \frac{-\sin^2 A / \cos A}{-\cos A / \sin A} = \frac{\sin^3 A}{\cos^2 A}

❓ ୧୨. ΔABC\Delta ABC ରେ m∠B=90∘m\angle B=90^{\circ} ହେଲେ ପ୍ରମାଣ କର ଯେ, sin⁡2A+sin⁡2C=1\sin^2 A + \sin^2 C = 1 ।

✅ ଉତ୍ତର: ΔABC\Delta ABC ରେ A+B+C=180∘A + B + C = 180^{\circ}
B=90∘B = 90^{\circ} ହେତୁ A+C=90∘⇒C=90∘−AA + C = 90^{\circ} \Rightarrow C = 90^{\circ} - A
ବାମପକ୍ଷ =sin⁡2A+sin⁡2(90∘−A)=sin⁡2A+cos⁡2A=1= \sin^2 A + \sin^2(90^{\circ} - A) = \sin^2 A + \cos^2 A = 1 (ପ୍ରମାଣିତ)

❓ ୧୩. ΔABC\Delta ABC ରେ ପ୍ରମାଣ କର ଯେ, cos⁡(A+B)+sin⁡C=sin⁡(A+B)−cos⁡C\cos(A+B) + \sin C = \sin(A+B) - \cos C ।

✅ ଉତ୍ତର: ଆମେ ଜାଣୁ A+B+C=180∘⇒A+B=180∘−CA + B + C = 180^{\circ} \Rightarrow A + B = 180^{\circ} - C
ବାମପକ୍ଷ =cos⁡(180∘−C)+sin⁡C=−cos⁡C+sin⁡C= \cos(180^{\circ} - C) + \sin C = -\cos C + \sin C
ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ =sin⁡(180∘−C)−cos⁡C=sin⁡C−cos⁡C= \sin(180^{\circ} - C) - \cos C = \sin C - \cos C
ତେଣୁ ବାମପକ୍ଷ == ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ (ପ୍ରମାଣିତ)

❓ ୧୪. A ଓ B ଦୁଇଟି ପରସ୍ପର ଅନୁପୁରକ କୋଣ ହେଲେ sin⁡A⋅cos⁡B+cos⁡A⋅sin⁡B\sin A \cdot \cos B + \cos A \cdot \sin B ର ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।

✅ ଉତ୍ତର: ଦତ୍ତ ଅଛି A+B=90∘⇒B=90∘−AA + B = 90^{\circ} \Rightarrow B = 90^{\circ} - A
sin⁡A⋅cos⁡(90∘−A)+cos⁡A⋅sin⁡(90∘−A)\sin A \cdot \cos(90^{\circ}-A) + \cos A \cdot \sin(90^{\circ}-A)
=sin⁡A⋅sin⁡A+cos⁡A⋅cos⁡A=sin⁡2A+cos⁡2A=1= \sin A \cdot \sin A + \cos A \cdot \cos A = \sin^2 A + \cos^2 A = 1

❓ ୧୫. ABCD ଏକ ବୃତ୍ତାନ୍ତର୍ଲିଖତ ଚତୁର୍ଭୁଜ ହେଲେ tan⁡A+tan⁡C\tan A + \tan C ର ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।

✅ ଉତ୍ତର: ବୃତ୍ତାନ୍ତର୍ଲିଖତ ଚତୁର୍ଭୁଜରେ ବିପରୀତ କୋଣମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି 180∘180^{\circ}
ତେଣୁ A+C=180∘⇒C=180∘−AA + C = 180^{\circ} \Rightarrow C = 180^{\circ} - A
tan⁡A+tan⁡(180∘−A)=tan⁡A−tan⁡A=0\tan A + \tan(180^{\circ} - A) = \tan A - \tan A = 0