📘

WithTeachers

Learning Together

© WithTeachers

Designed with for a better world.
Class 10 ଜ୍ୟାମିତି
ତ୍ରିକୋଣମିତି Ex 4(b)

ତ୍ରିକୋଣମିତି Ex 4(b) – Book Q A Class 10 ଜ୍ୟାମିତି

୧. ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର । (i) sin(AB)=sinA.......cosA.......\sin(A-B) = \frac{\sin A}{.......} - \frac{\cos A}{.......} 

(ii) cos(θ+α)+cos(αθ)=...........\cos(\theta+\alpha) + \cos(\alpha-\theta) = ........... 

(iii) cos(60A)+.............=cosA\cos(60^\circ-A) + ............. = \cos A 

(iv) sin(30+A)+sin(30A)=......\sin(30^\circ+A) + \sin(30^\circ-A) = ...... 

(v) 2sinAsinB=........cos(A+B)2 \sin A \sin B = ........ - \cos(A+B) 

(vi) tan(45+θ)tan(45θ)=................\tan(45^\circ+\theta) \cdot \tan(45^\circ-\theta) = ................ 

✅ ଉତ୍ତର: (i) cscB\csc B ଏବଂ secB\sec B

ଆମେ ଜାଣୁ sin(AB)=sinAcosBcosAsinB\sin(A-B) = \sin A \cos B - \cos A \sin B

ଏହାକୁ sinAsecBcosAcscB\frac{\sin A}{\sec B} - \frac{\cos A}{\csc B} ଭାବେ ଲେଖାଯାଇପାରିବ

(ii) 2cosαcosθ2 \cos \alpha \cos \theta

ସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ cos(A+B)+cos(AB)=2cosAcosB\cos(A+B) + \cos(A-B) = 2 \cos A \cos B

(iii) cos(60+A)\cos(60^\circ+A)

କାରଣ cos(60A)+cos(60+A)=2cos60cosA=212cosA=cosA\cos(60^\circ-A) + \cos(60^\circ+A) = 2 \cos 60^\circ \cos A = 2 \cdot \frac{1}{2} \cdot \cos A = \cos A

(iv) cosA\cos A

କାରଣ sin(30+A)+sin(30A)=2sin30cosA=212cosA=cosA\sin(30^\circ+A) + \sin(30^\circ-A) = 2 \sin 30^\circ \cos A = 2 \cdot \frac{1}{2} \cdot \cos A = \cos A

(v) cos(AB)\cos(A-B)

ସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ 2sinAsinB=cos(AB)cos(A+B)2 \sin A \sin B = \cos(A-B) - \cos(A+B)

(vi) 11

କାରଣ 1+tanθ1tanθ1tanθ1+tanθ=1\frac{1+\tan \theta}{1-\tan \theta} \cdot \frac{1-\tan \theta}{1+\tan \theta} = 1

୨. ପ୍ରମାଣ କର :

(i) sin(AB)cosAcosB=tanAtanB\frac{\sin(A-B)}{\cos A \cos B} = \tan A - \tan B 

(ii) cos(A+B)cosAcosB=1tanAtanB\frac{\cos(A+B)}{\cos A \cos B} = 1 - \tan A \tan B 

(iii) cos(AB)cosAsinB=cotB+tanA\frac{\cos(A-B)}{\cos A \sin B} = \cot B + \tan A 

(iv) sinαsinβcosαcosβ=sin(αβ)sinβcosβ\frac{\sin \alpha}{\sin \beta} - \frac{\cos \alpha}{\cos \beta} = \frac{\sin(\alpha-\beta)}{\sin \beta \cos \beta} 

(v) cosαsinβsinαcosβ=cos(α+β)sinβcosβ\frac{\cos \alpha}{\sin \beta} - \frac{\sin \alpha}{\cos \beta} = \frac{\cos(\alpha+\beta)}{\sin \beta \cos \beta} 

✅ ଉତ୍ତର: (i) ବାମପକ୍ଷ =sin(AB)cosAcosB=sinAcosBcosAsinBcosAcosB=sinAcosBcosAcosBcosAsinBcosAcosB=tanAtanB== \frac{\sin(A-B)}{\cos A \cos B} = \frac{\sin A \cos B - \cos A \sin B}{\cos A \cos B} = \frac{\sin A \cos B}{\cos A \cos B} - \frac{\cos A \sin B}{\cos A \cos B} = \tan A - \tan B = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(ii) ବାମପକ୍ଷ =cos(A+B)cosAcosB=cosAcosBsinAsinBcosAcosB=cosAcosBcosAcosBsinAsinBcosAcosB=1tanAtanB== \frac{\cos(A+B)}{\cos A \cos B} = \frac{\cos A \cos B - \sin A \sin B}{\cos A \cos B} = \frac{\cos A \cos B}{\cos A \cos B} - \frac{\sin A \sin B}{\cos A \cos B} = 1 - \tan A \tan B = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iii) ବାମପକ୍ଷ =cos(AB)cosAsinB=cosAcosB+sinAsinBcosAsinB=cosAcosBcosAsinB+sinAsinBcosAsinB=cotB+tanA== \frac{\cos(A-B)}{\cos A \sin B} = \frac{\cos A \cos B + \sin A \sin B}{\cos A \sin B} = \frac{\cos A \cos B}{\cos A \sin B} + \frac{\sin A \sin B}{\cos A \sin B} = \cot B + \tan A = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iv) ବାମପକ୍ଷ =sinαsinβcosαcosβ=sinαcosβcosαsinβsinβcosβ=sin(αβ)sinβcosβ== \frac{\sin \alpha}{\sin \beta} - \frac{\cos \alpha}{\cos \beta} = \frac{\sin \alpha \cos \beta - \cos \alpha \sin \beta}{\sin \beta \cos \beta} = \frac{\sin(\alpha-\beta)}{\sin \beta \cos \beta} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(v) ବାମପକ୍ଷ =cosαsinβsinαcosβ=cosαcosβsinαsinβsinβcosβ=cos(α+β)sinβcosβ== \frac{\cos \alpha}{\sin \beta} - \frac{\sin \alpha}{\cos \beta} = \frac{\cos \alpha \cos \beta - \sin \alpha \sin \beta}{\sin \beta \cos \beta} = \frac{\cos(\alpha+\beta)}{\sin \beta \cos \beta} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

୩. ପ୍ରମାଣ କର : 

(i) cos(A+45)=12(cosAsinA)\cos(A+45^\circ) = \frac{1}{\sqrt{2}}(\cos A - \sin A) 

(ii) sin(45θ)=12(sinθcosθ)\sin(45^\circ-\theta) = -\frac{1}{\sqrt{2}}(\sin \theta - \cos \theta) 

(iii) tan(45+θ)=1+tanθ1tanθ\tan(45^\circ+\theta) = \frac{1+\tan \theta}{1-\tan \theta} 

(iv) cot(45θ)=cotθ+1cotθ1\cot(45^\circ-\theta) = \frac{\cot \theta + 1}{\cot \theta - 1} 

✅ ଉତ୍ତର: (i) ବାମପକ୍ଷ =cos(A+45)=cosAcos45sinAsin45=cosA12sinA12=12(cosAsinA)== \cos(A+45^\circ) = \cos A \cos 45^\circ - \sin A \sin 45^\circ = \cos A \cdot \frac{1}{\sqrt{2}} - \sin A \cdot \frac{1}{\sqrt{2}} = \frac{1}{\sqrt{2}}(\cos A - \sin A) = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(ii) ବାମପକ୍ଷ =sin(45θ)=sin45cosθcos45sinθ=12cosθ12sinθ=12(cosθsinθ)=12(sinθcosθ)== \sin(45^\circ-\theta) = \sin 45^\circ \cos \theta - \cos 45^\circ \sin \theta = \frac{1}{\sqrt{2}}\cos \theta - \frac{1}{\sqrt{2}}\sin \theta = \frac{1}{\sqrt{2}}(\cos \theta - \sin \theta) = -\frac{1}{\sqrt{2}}(\sin \theta - \cos \theta) = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iii) ବାମପକ୍ଷ =tan(45+θ)=tan45+tanθ1tan45tanθ=1+tanθ1tanθ== \tan(45^\circ+\theta) = \frac{\tan 45^\circ + \tan \theta}{1 - \tan 45^\circ \tan \theta} = \frac{1+\tan \theta}{1 - \tan \theta} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iv) ବାମପକ୍ଷ =cot(45θ)=cot45cotθ+1cotθcot45=1cotθ+1cotθ1=cotθ+1cotθ1== \cot(45^\circ-\theta) = \frac{\cot 45^\circ \cot \theta + 1}{\cot \theta - \cot 45^\circ} = \frac{1 \cdot \cot \theta + 1}{\cot \theta - 1} = \frac{\cot \theta + 1}{\cot \theta - 1} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

୪. ପ୍ରମାଣ କର :

(i) cos(45A)cos(45B)sin(45A)sin(45B)=sin(A+B)\cos(45^\circ-A)\cos(45^\circ-B) - \sin(45^\circ-A)\sin(45^\circ-B) = \sin(A+B) 

(ii) sin(40+A)cos(20A)+cos(40+A)sin(20A)=32\sin(40^\circ+A)\cos(20^\circ-A) + \cos(40^\circ+A)\sin(20^\circ-A) = \frac{\sqrt{3}}{2} 

(iii) cos(65+θ)cos(35+θ)+sin(65+θ)sin(35+θ)=32\cos(65^\circ+\theta)\cos(35^\circ+\theta) + \sin(65^\circ+\theta)\sin(35^\circ+\theta) = \frac{\sqrt{3}}{2} 

(iv) cosnθcosθ+sinnθsinθ=cos(n1)θ\cos n\theta \cos \theta + \sin n\theta \sin \theta = \cos(n-1)\theta 

(v) tan(60A)=3cosAsinAcosA+3sinA\tan(60^\circ-A) = \frac{\sqrt{3} \cos A - \sin A}{\cos A + \sqrt{3} \sin A}

✅ ଉତ୍ତର: (i) ମନେକର X=45AX = 45^\circ-A ଏବଂ Y=45BY = 45^\circ-B

ବାମପକ୍ଷ =cosXcosYsinXsinY=cos(X+Y)=cos(45A+45B)=cos(90(A+B))=sin(A+B)== \cos X \cos Y - \sin X \sin Y = \cos(X+Y) = \cos(45^\circ-A + 45^\circ-B) = \cos(90^\circ - (A+B)) = \sin(A+B) = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(ii) ମନେକର X=40+AX = 40^\circ+A ଏବଂ Y=20AY = 20^\circ-A

ବାମପକ୍ଷ =sinXcosY+cosXsinY=sin(X+Y)=sin(40+A+20A)=sin60=32== \sin X \cos Y + \cos X \sin Y = \sin(X+Y) = \sin(40^\circ+A + 20^\circ-A) = \sin 60^\circ = \frac{\sqrt{3}}{2} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iii) ମନେକର X=65+θX = 65^\circ+\theta ଏବଂ Y=35+θY = 35^\circ+\theta

ବାମପକ୍ଷ =cosXcosY+sinXsinY=cos(XY)=cos(65+θ(35+θ))=cos30=32== \cos X \cos Y + \sin X \sin Y = \cos(X-Y) = \cos(65^\circ+\theta - (35^\circ+\theta)) = \cos 30^\circ = \frac{\sqrt{3}}{2} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iv) ବାମପକ୍ଷ =cosnθcosθ+sinnθsinθ=cos(nθθ)=cos(n1)θ== \cos n\theta \cos \theta + \sin n\theta \sin \theta = \cos(n\theta - \theta) = \cos(n-1)\theta = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(v) ବାମପକ୍ଷ =tan(60A)=tan60tanA1+tan60tanA=3sinAcosA1+3sinAcosA=3cosAsinAcosAcosA+3sinAcosA=3cosAsinAcosA+3sinA== \tan(60^\circ-A) = \frac{\tan 60^\circ - \tan A}{1 + \tan 60^\circ \tan A} = \frac{\sqrt{3} - \frac{\sin A}{\cos A}}{1 + \sqrt{3} \cdot \frac{\sin A}{\cos A}} = \frac{\frac{\sqrt{3} \cos A - \sin A}{\cos A}}{\frac{\cos A + \sqrt{3} \sin A}{\cos A}} = \frac{\sqrt{3} \cos A - \sin A}{\cos A + \sqrt{3} \sin A} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ


୫. ପ୍ରମାଣ କର :

(i) tan62=cos17+sin17cos17sin17\tan 62^\circ = \frac{\cos 17^\circ + \sin 17^\circ}{\cos 17^\circ - \sin 17^\circ}

(ii) cos25+sin25cos25sin25=tan70\frac{\cos 25^\circ + \sin 25^\circ}{\cos 25^\circ - \sin 25^\circ} = \tan 70^\circ

(iii) tan7Atan4Atan3A=tan7Atan4Atan3A\tan 7A - \tan 4A - \tan 3A = \tan 7A \cdot \tan 4A \cdot \tan 3A

(iv) tan(x+y)tanxtany=tan(x+y)tanxtany\tan(x+y) - \tan x - \tan y = \tan(x+y) \cdot \tan x \cdot \tan y

(v) (1+tan15)(1+tan30)=2(1 + \tan 15^\circ)(1 + \tan 30^\circ) = 2

(vi) (cot101)(cot351)=2(\cot 10^\circ - 1)(\cot 35^\circ - 1) = 2

(vii) 1cotA+tanB1tanA+cotB=tan(AB)\frac{1}{\cot A + \tan B} - \frac{1}{\tan A + \cot B} = \tan(A - B)

(viii) 3+cot50+tan80=3cot50tan80\sqrt{3} + \cot 50^\circ + \tan 80^\circ = \sqrt{3} \cot 50^\circ \cdot \tan 80^\circ

✅ ଉତ୍ତର: (i) ବାମପକ୍ଷ =tan62=tan(45+17)= \tan 62^\circ = \tan(45^\circ + 17^\circ)

ଆମେ ଜାଣୁ tan(45+θ)=cosθ+sinθcosθsinθ\tan(45^\circ + \theta) = \frac{\cos \theta + \sin \theta}{\cos \theta - \sin \theta}

ତେଣୁ tan(45+17)=cos17+sin17cos17sin17=\tan(45^\circ + 17^\circ) = \frac{\cos 17^\circ + \sin 17^\circ}{\cos 17^\circ - \sin 17^\circ} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(ii) ବାମପକ୍ଷ =cos25+sin25cos25sin25= \frac{\cos 25^\circ + \sin 25^\circ}{\cos 25^\circ - \sin 25^\circ}

ସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏହା tan(45+25)\tan(45^\circ + 25^\circ) ସହ ସମାନ

ତେଣୁ tan(45+25)=tan70=\tan(45^\circ + 25^\circ) = \tan 70^\circ = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iii) ଆମେ ଜାଣୁ 7A=4A+3A7A = 4A + 3A

ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ tan\tan ନେଲେ, tan7A=tan(4A+3A)=tan4A+tan3A1tan4Atan3A\tan 7A = \tan(4A + 3A) = \frac{\tan 4A + \tan 3A}{1 - \tan 4A \tan 3A}

ବ୍ରଜ୍ର ଗୁଣନ କଲେ, tan7A(1tan4Atan3A)=tan4A+tan3A\tan 7A (1 - \tan 4A \tan 3A) = \tan 4A + \tan 3A

tan7Atan7Atan4Atan3A=tan4A+tan3A\tan 7A - \tan 7A \tan 4A \tan 3A = \tan 4A + \tan 3A

tan7Atan4Atan3A=tan7Atan4Atan3A\tan 7A - \tan 4A - \tan 3A = \tan 7A \cdot \tan 4A \cdot \tan 3A (ପ୍ରମାଣିତ)

(iv) ଏହା ପ୍ରଶ୍ନ (iii) ପରି ଅଟେ

ଏଠାରେ tan(x+y)=tanx+tany1tanxtany\tan(x+y) = \frac{\tan x + \tan y}{1 - \tan x \tan y} ସୂତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି ସମାଧାନ କରାଯାଇପାରିବ

(v) ଯଦି A+B=45A+B = 45^\circ, ତେବେ (1+tanA)(1+tanB)=2(1 + \tan A)(1 + \tan B) = 2

ଏଠାରେ 15+30=4515^\circ + 30^\circ = 45^\circ

ତେଣୁ (1+tan15)(1+tan30)=2(1 + \tan 15^\circ)(1 + \tan 30^\circ) = 2 (ପ୍ରମାଣିତ)

(vi) ଯଦି A+B=45A+B = 45^\circ, ତେବେ (cotA1)(cotB1)=2(\cot A - 1)(\cot B - 1) = 2

ଏଠାରେ 10+35=4510^\circ + 35^\circ = 45^\circ

ତେଣୁ (cot101)(cot351)=2(\cot 10^\circ - 1)(\cot 35^\circ - 1) = 2 (ପ୍ରମାଣିତ)

(vii) ବାମପକ୍ଷ =1cosAsinA+sinBcosB1sinAcosA+cosBsinB= \frac{1}{\frac{\cos A}{\sin A} + \frac{\sin B}{\cos B}} - \frac{1}{\frac{\sin A}{\cos A} + \frac{\cos B}{\sin B}}

=sinAcosBcosAcosB+sinAsinBcosAsinBsinAsinB+cosAcosB= \frac{\sin A \cos B}{\cos A \cos B + \sin A \sin B} - \frac{\cos A \sin B}{\sin A \sin B + \cos A \cos B}

=sinAcosBcosAsinBcos(AB)=sin(AB)cos(AB)=tan(AB)= \frac{\sin A \cos B - \cos A \sin B}{\cos(A - B)} = \frac{\sin(A - B)}{\cos(A - B)} = \tan(A - B) (ପ୍ରମାଣିତ)

(viii) tan80=tan(30+50)=tan30+tan501tan30tan50=13+tan50113tan50=1+3tan503tan50\tan 80^\circ = \tan(30^\circ + 50^\circ) = \frac{\tan 30^\circ + \tan 50^\circ}{1 - \tan 30^\circ \tan 50^\circ} = \frac{\frac{1}{\sqrt{3}} + \tan 50^\circ}{1 - \frac{1}{\sqrt{3}} \tan 50^\circ} = \frac{1 + \sqrt{3} \tan 50^\circ}{\sqrt{3} - \tan 50^\circ}

3tan80tan80tan50=1+3tan50\sqrt{3} \tan 80^\circ - \tan 80^\circ \tan 50^\circ = 1 + \sqrt{3} \tan 50^\circ

3tan80cot50tan80=cot50+3\sqrt{3} \tan 80^\circ \cot 50^\circ - \tan 80^\circ = \cot 50^\circ + \sqrt{3}

3tan80cot50=3+cot50+tan80\sqrt{3} \tan 80^\circ \cot 50^\circ = \sqrt{3} + \cot 50^\circ + \tan 80^\circ (ପ୍ରମାଣିତ)

୬. cos75\cos 75^\circsin15\sin 15^\circ ର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।

✅ ଉତ୍ତର: cos75=cos(45+30)=cos45cos30sin45sin30\cos 75^\circ = \cos(45^\circ + 30^\circ) = \cos 45^\circ \cos 30^\circ - \sin 45^\circ \sin 30^\circ

=12321212=3122= \frac{1}{\sqrt{2}} \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} - \frac{1}{\sqrt{2}} \cdot \frac{1}{2} = \frac{\sqrt{3} - 1}{2\sqrt{2}}

sin15=sin(4530)=sin45cos30cos45sin30\sin 15^\circ = \sin(45^\circ - 30^\circ) = \sin 45^\circ \cos 30^\circ - \cos 45^\circ \sin 30^\circ

=12321212=3122= \frac{1}{\sqrt{2}} \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} - \frac{1}{\sqrt{2}} \cdot \frac{1}{2} = \frac{\sqrt{3} - 1}{2\sqrt{2}}

୭. (i) cosα=817\cos \alpha = \frac{8}{17}sinβ=513\sin \beta = \frac{5}{13} ହେଲେ sin(αβ)\sin(\alpha - \beta) ର ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।

(ii) tanA=12\tan A = \frac{1}{2}, cotB=3\cot B = 3 ହେଲେ A+BA+B ର ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।

(iii) tanβ=1tanα1+tanα\tan \beta = \frac{1 - \tan \alpha}{1 + \tan \alpha} ହେଲେ, tan(α+β)\tan(\alpha + \beta) ର ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।

✅ ଉତ୍ତର: (i) sinα=1cos2α=1(817)2=1517\sin \alpha = \sqrt{1 - \cos^2 \alpha} = \sqrt{1 - (\frac{8}{17})^2} = \frac{15}{17}

cosβ=1sin2β=1(513)2=1213\cos \beta = \sqrt{1 - \sin^2 \beta} = \sqrt{1 - (\frac{5}{13})^2} = \frac{12}{13}

sin(αβ)=sinαcosβcosαsinβ=(1517)(1213)(817)(513)=18040221=140221\sin(\alpha - \beta) = \sin \alpha \cos \beta - \cos \alpha \sin \beta = (\frac{15}{17})(\frac{12}{13}) - (\frac{8}{17})(\frac{5}{13}) = \frac{180 - 40}{221} = \frac{140}{221}

(ii) tanA=12\tan A = \frac{1}{2} ଏବଂ tanB=1cotB=13\tan B = \frac{1}{\cot B} = \frac{1}{3}

tan(A+B)=tanA+tanB1tanAtanB=12+131(12)(13)=5/65/6=1\tan(A+B) = \frac{\tan A + \tan B}{1 - \tan A \tan B} = \frac{\frac{1}{2} + \frac{1}{3}}{1 - (\frac{1}{2})(\frac{1}{3})} = \frac{5/6}{5/6} = 1

tan(A+B)=1A+B=45\tan(A+B) = 1 \Rightarrow A+B = 45^\circ

(iii) ଦତ୍ତ ଅଛି tanβ=1tanα1+tanα\tan \beta = \frac{1 - \tan \alpha}{1 + \tan \alpha}

ଆମେ ଜାଣୁ 1tanα1+tanα=tan(45α)\frac{1 - \tan \alpha}{1 + \tan \alpha} = \tan(45^\circ - \alpha)

ତେଣୁ tanβ=tan(45α)β=45αα+β=45\tan \beta = \tan(45^\circ - \alpha) \Rightarrow \beta = 45^\circ - \alpha \Rightarrow \alpha + \beta = 45^\circ

ଅତଏବ tan(α+β)=tan45=1\tan(\alpha + \beta) = \tan 45^\circ = 1


୮. A+B+C=90A+B+C=90^{\circ} ହେଲେ ପ୍ରମାଣ କର ଯେ

(i) cot A+cot B+cot C=cot Acot Bcot Ccot~A+cot~B+cot~C=cot~A \cdot cot~B \cdot cot~C

(ii) tan Atan B+tan Btan C+tan Ctan A=1tan~A \cdot tan~B+tan~B \cdot tan~C+tan~C \cdot tan~A=1 

✅ ଦତ୍ତ ଅଛି A+B+C=90A+B=90CA+B+C=90^{\circ} \Rightarrow A+B = 90^{\circ} - C
ସୂତ୍ର: cot(A+B)=cot Acot B1cot B+cot Acot(A+B) = \frac{cot~A \cdot cot~B - 1}{cot~B + cot~A}
(i) ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ cotcot ଅନୁପାତ ନେଲେ cot(A+B)=cot(90C)cot Acot B1cot B+cot A=tan C=1cot Ccot(A+B) = cot(90^{\circ}-C) \Rightarrow \frac{cot~A \cdot cot~B - 1}{cot~B + cot~A} = tan~C = \frac{1}{cot~C}
ବଜ୍ର ଗୁଣନ କଲେ cot C(cot Acot B1)=cot A+cot Bcot Acot Bcot Ccot C=cot A+cot Bcot A+cot B+cot C=cot Acot Bcot Ccot~C(cot~A \cdot cot~B - 1) = cot~A + cot~B \Rightarrow cot~A \cdot cot~B \cdot cot~C - cot~C = cot~A + cot~B \Rightarrow cot~A + cot~B + cot~C = cot~A \cdot cot~B \cdot cot~C (ପ୍ରମାଣିତ)
(ii) ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ tantan ଅନୁପାତ ନେଲେ tan(A+B)=tan(90C)tan A+tan B1tan Atan B=cot C=1tan Ctan(A+B) = tan(90^{\circ}-C) \Rightarrow \frac{tan~A + tan~B}{1 - tan~A \cdot tan~B} = cot~C = \frac{1}{tan~C}
ବଜ୍ର ଗୁଣନ କଲେ tan C(tan A+tan B)=1tan Atan Btan Atan C+tan Btan C=1tan Atan Btan Atan B+tan Btan C+tan Ctan A=1tan~C(tan~A + tan~B) = 1 - tan~A \cdot tan~B \Rightarrow tan~A \cdot tan~C + tan~B \cdot tan~C = 1 - tan~A \cdot tan~B \Rightarrow tan~A \cdot tan~B + tan~B \cdot tan~C + tan~C \cdot tan~A = 1 (ପ୍ରମାଣିତ)

୯. (i) A+B+C=180A+B+C=180^{\circ} ଏବଂ sin C=1sin~C=1 ହେଲେ ପ୍ରମାଣ କର ଯେ tan Atan B=1tan~A \cdot tan~B=1

(ii) A+B+C=180A+B+C=180^{\circ} ହେଲେ ପ୍ରମାଣ କର ଯେ cot Acot B+cot Bcot C+cot Ccot A=1cot~A \cdot cot~B+cot~B \cdot cot~C+cot~C \cdot cot~A=1

(iii) A+B+C=180A+B+C=180^{\circ} ଏବଂ cos A=cos Bcos Ccos~A=cos~B \cdot cos~C ହେଲେ ପ୍ରମାଣ କର ଯେ (a) tan A=tan B+tan Ctan~A=tan~B+tan~C (b) tan Btan C=2tan~B \cdot tan~C=2

✅ (i) sin C=1C=90sin~C=1 \Rightarrow C=90^{\circ}
ଏଣୁ A+B+90=180A+B=90A+B+90^{\circ}=180^{\circ} \Rightarrow A+B=90^{\circ}
tan A=tan(90B)=cot Btan Atan B=1tan~A = tan(90^{\circ}-B) = cot~B \Rightarrow tan~A \cdot tan~B = 1 (ପ୍ରମାଣିତ)
(ii) A+B=180Ccot(A+B)=cot(180C)cot Acot B1cot B+cot A=cot CA+B=180^{\circ}-C \Rightarrow cot(A+B) = cot(180^{\circ}-C) \Rightarrow \frac{cot~A \cdot cot~B - 1}{cot~B + cot~A} = -cot~C
ବଜ୍ର ଗୁଣନ କଲେ cot Acot B1=cot C(cot B+cot A)=cot Bcot Ccot Acot Ccot~A \cdot cot~B - 1 = -cot~C(cot~B + cot~A) = -cot~B \cdot cot~C - cot~A \cdot cot~C
cot Acot B+cot Bcot C+cot Ccot A=1cot~A \cdot cot~B + cot~B \cdot cot~C + cot~C \cdot cot~A = 1 (ପ୍ରମାଣିତ)
(iii-a) cos A=cos(180(B+C))=cos(B+C)cos~A = cos(180^{\circ}-(B+C)) = -cos(B+C)
ଦତ୍ତ ଅଛି cos A=cos Bcos Ccos Bcos C=(cos Bcos Csin Bsin C)2 cos Bcos C=sin Bsin Ccos~A = cos~B \cdot cos~C \Rightarrow cos~B \cdot cos~C = -(cos~B \cdot cos~C - sin~B \cdot sin~C) \Rightarrow 2~cos~B \cdot cos~C = sin~B \cdot sin~C
tan Btan C=2tan~B \cdot tan~C = 2
ପୁନଶ୍ଚ tan A=tan(180(B+C))=tan(B+C)=tan B+tan C1tan Btan C=tan B+tan C12=tan B+tan Ctan~A = tan(180^{\circ}-(B+C)) = -tan(B+C) = -\frac{tan~B + tan~C}{1 - tan~B \cdot tan~C} = -\frac{tan~B + tan~C}{1 - 2} = tan~B + tan~C (ପ୍ରମାଣିତ)
(iii-b) ପୂର୍ବ ପର୍ଯ୍ୟାୟରୁ ପ୍ରମାଣିତ ଯେ tan Btan C=2tan~B \cdot tan~C = 2

୧୦. ଦର୍ଶାଅ ଯେ

(i) sin(A+B)sin(AB)=sin2Asin2Bsin(A+B) \cdot sin(A-B)=sin^2 A-sin^2 B

(ii) cos(A+B)cos(AB)=cos2Asin2Bcos(A+B) \cdot cos(A-B)=cos^2 A-sin^2 B

✅ ସୂତ୍ର: sin(A±B)=sinAcosB±cosAsinB\sin(A \pm B) = \sin A \cos B \pm \cos A \sin B
(i) ବାମପକ୍ଷ =(sin Acos B+cos Asin B)(sin Acos Bcos Asin B)=(sin Acos B)2(cos Asin B)2= (sin~A \cdot cos~B + cos~A \cdot sin~B)(sin~A \cdot cos~B - cos~A \cdot sin~B) = (sin~A \cdot cos~B)^2 - (cos~A \cdot sin~B)^2
=sin2Acos2Bcos2Asin2B=sin2A(1sin2B)(1sin2A)sin2B=sin2Asin2B= sin^2 A \cdot cos^2 B - cos^2 A \cdot sin^2 B = sin^2 A(1-sin^2 B) - (1-sin^2 A)sin^2 B = sin^2 A - sin^2 B (ପ୍ରମାଣିତ)
(ii) ବାମପକ୍ଷ =(cos Acos Bsin Asin B)(cos Acos B+sin Asin B)=(cos Acos B)2(sin Asin B)2= (cos~A \cdot cos~B - sin~A \cdot sin~B)(cos~A \cdot cos~B + sin~A \cdot sin~B) = (cos~A \cdot cos~B)^2 - (sin~A \cdot sin~B)^2
=cos2Acos2Bsin2Asin2B=cos2A(1sin2B)(1cos2A)sin2B=cos2Asin2B= cos^2 A \cdot cos^2 B - sin^2 A \cdot sin^2 B = cos^2 A(1-sin^2 B) - (1-cos^2 A)sin^2 B = cos^2 A - sin^2 B (ପ୍ରମାଣିତ)

୧୧. ପ୍ରମାଣ କର :

(i) sin 50+sin 40=2sin 85sin~50^{\circ}+sin~40^{\circ}=\sqrt{2}sin~85^{\circ}

(ii) cos 50+cos 40=2cos 5cos~50^{\circ}+cos~40^{\circ}=\sqrt{2}cos~5^{\circ}

(iii) sin 50sin 70+sin 10=0sin~50^{\circ}-sin~70^{\circ}+sin~10^{\circ}=0

✅ ସୂତ୍ର: sin(A+B)+sin(AB)=2 sin Acos Bsin(A+B)+sin(A-B) = 2~sin~A \cdot cos~B
(i) ବାମପକ୍ଷ =sin(45+5)+sin(455)=2 sin 45cos 5=212cos 5=2cos 5=2sin(905)=2sin 85= sin(45^{\circ}+5^{\circ}) + sin(45^{\circ}-5^{\circ}) = 2~sin~45^{\circ} \cdot cos~5^{\circ} = 2 \cdot \frac{1}{\sqrt{2}} \cdot cos~5^{\circ} = \sqrt{2}cos~5^{\circ} = \sqrt{2}sin(90^{\circ}-5^{\circ}) = \sqrt{2}sin~85^{\circ} (ପ୍ରମାଣିତ)
(ii) ସୂତ୍ର: cos(A+B)+cos(AB)=2 cos Acos Bcos(A+B)+cos(A-B) = 2~cos~A \cdot cos~B
ବାମପକ୍ଷ =cos(45+5)+cos(455)=2 cos 45cos 5=212cos 5=2cos 5= cos(45^{\circ}+5^{\circ}) + cos(45^{\circ}-5^{\circ}) = 2~cos~45^{\circ} \cdot cos~5^{\circ} = 2 \cdot \frac{1}{\sqrt{2}} \cdot cos~5^{\circ} = \sqrt{2}cos~5^{\circ} (ପ୍ରମାଣିତ)
(iii) ବାମପକ୍ଷ =sin(30+20)+sin(3020)sin 70=2 sin 30cos 20sin 70=212cos 20sin 70= sin(30^{\circ}+20^{\circ}) + sin(30^{\circ}-20^{\circ}) - sin~70^{\circ} = 2~sin~30^{\circ} \cdot cos~20^{\circ} - sin~70^{\circ} = 2 \cdot \frac{1}{2} \cdot cos~20^{\circ} - sin~70^{\circ}
=cos 20sin 70=sin(9020)sin 70=sin 70sin 70=0= cos~20^{\circ} - sin~70^{\circ} = sin(90^{\circ}-20^{\circ}) - sin~70^{\circ} = sin~70^{\circ} - sin~70^{\circ} = 0 (ପ୍ରମାଣିତ)

୧୨. ନିମ୍ନଲିଖିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ AABB ର ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର :

(i) sin(A+B)=12,cos(AB)=12sin(A+B)=\frac{1}{\sqrt{2}}, cos(A-B)=\frac{1}{\sqrt{2}}

(ii) cos(A+B)=12,sin(AB)=12cos(A+B)=-\frac{1}{2}, sin(A-B)=\frac{1}{2}

(iii) tan(AB)=13=cot(A+B)tan(A-B)=\frac{1}{\sqrt{3}}=cot(A+B)

(iv) tan(A+B)=1,cosec(AB)=2tan(A+B)=-1, cosec(A-B)=\sqrt{2}

✅ (i) sin(A+B)=sin 45A+B=45sin(A+B) = sin~45^{\circ} \Rightarrow A+B = 45^{\circ} ଏବଂ cos(AB)=cos 45AB=45cos(A-B) = cos~45^{\circ} \Rightarrow A-B = 45^{\circ}
ସମାଧାନ କଲେ: A=45,B=0A = 45^{\circ}, B = 0^{\circ}
(ii) cos(A+B)=cos 120A+B=120cos(A+B) = cos~120^{\circ} \Rightarrow A+B = 120^{\circ} ଏବଂ sin(AB)=sin 30AB=30sin(A-B) = sin~30^{\circ} \Rightarrow A-B = 30^{\circ}
ସମାଧାନ କଲେ: A=75,B=45A = 75^{\circ}, B = 45^{\circ}
(iii) tan(AB)=tan 30AB=30tan(A-B) = tan~30^{\circ} \Rightarrow A-B = 30^{\circ} ଏବଂ cot(A+B)=cot 60A+B=60cot(A+B) = cot~60^{\circ} \Rightarrow A+B = 60^{\circ}
ସମାଧାନ କଲେ: A=45,B=15A = 45^{\circ}, B = 15^{\circ}
(iv) tan(A+B)=tan 135A+B=135tan(A+B) = tan~135^{\circ} \Rightarrow A+B = 135^{\circ} ଏବଂ cosec(AB)=cosec 45AB=45cosec(A-B) = cosec~45^{\circ} \Rightarrow A-B = 45^{\circ}
ସମାଧାନ କଲେ: A=90,B=45A = 90^{\circ}, B = 45^{\circ}