କବି ରାଧାମୋହନ ଗଡ଼ନାୟକ (୧୯୧୧-୨୦୦୦) ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲାର କଲଣ୍ଡାପାଳ ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କାବ୍ୟ-ସାହିତ୍ୟରେ ସେ ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଛନ୍ଦକବି ଭାବରେ ସୁପରିଚିତ। ସେ ନିଜ କବିତାରେ ନୂତନ ଛନ୍ଦ ଓ ସୁମଧୁର ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ କରି ପାଠକମାନଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ କରୁଥିଲେ।

• ମୁଖ୍ୟ କୃତି: ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଚନାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ‘କୈଶୋରିକା’, ‘ପଶୁପକ୍ଷୀର କାବ୍ୟ’, ‘ଉତ୍କଳିକା’, ଓ ‘ଶାମୁକାର ସ୍ୱପ୍ନ’ ପ୍ରଧାନ।

• ପୁରସ୍କାର: ତାଙ୍କର ଅନନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ଧକାର’ କାବ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ପାଇଁ ସେ କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ଆଲୋଚ୍ୟ "ବାଳବୁଦ୍ଧ" କବିତାଟି ତାଙ୍କ ରଚିତ ଏକ କାଳଜୟୀ କୃତି, ଯେଉଁଥିରେ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପିଲାଦିନର ଏକ ଅହିଂସା ଏବଂ କରୁଣାଭରା ଘଟଣାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

🕊️ ପଦ୍ୟାଂଶ, ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଏବଂ ସରଳାର୍ଥ (Stanza-wise Explanation)

🟢 ପଦ ୧ ଓ ୨ (Stanza 1 & 2)

ରାଜ ଉପବନ ହସି ଉଠୁଥିଲା ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଆଲୋକ ହାସେ,

ରୋହିଣୀ ତଟିନୀ ବହି ଯାଉଥୁଲା ଅସ୍ଫୁଟ କଳଭାଷେ ।

ପ୍ରକୃତିର ସେ ନିର୍ଜନ କୋଳେ ଧୂଆନୀ ତାପସ ସମ,

ଚୂତତରୁ ତଳେ ନୀରବ ମଉନେ ବସିଥିଲେ ଗଉତମ ।

• 📖 ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ଉପବନ - ବଗିଚା

  • ତଟିନୀ - ନଦୀ

  • ଅସ୍ଫୁଟ କଳଭାଷେ - ଅସ୍ପଷ୍ଟ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ

  • ଧୂଆନୀ ତାପସ - ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଋଷି

  • ଚୂତତରୁ - ଆମ୍ବଗଛ

• 📝 ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସକାଳର ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ରାଜବଗିଚାଟି ହସି ଉଠୁଥିଲା। ପାଖରେ ରୋହିଣୀ ନଦୀ ମଧୁର ଶବ୍ଦ କରି ବହିଯାଉଥିଲା। ପ୍ରକୃତିର ଏହି ନିର୍ଜନ ଓ ଶାନ୍ତ ପରିବେଶରେ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ (ସିଦ୍ଧାର୍ଥ) ଏକ ଆମ୍ବଗଛ ତଳେ ଜଣେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଋଷିଙ୍କ ପରି ନୀରବରେ ବସିଥିଲେ।

🟢 ପଦ ୩ ଓ ୪ (Stanza 3 & 4)

ନୟନର ଆଗେ ପଡ଼ିଗଲା ଆସି ଆହତ ହଂସଟିଏ,

ଧୂଆନ ଭାଙ୍ଗି ଭାଳିଲେ କୁମାର “କିଏ ରେ ଦାରୁଣ କିଏ ?”

ହଂସଟି କରେ ତୋଳି ନେଇ ଖରେ ଟାଣି ଦେଲେ ଦେହୁଁ ଶର,

ଉତ୍ତରୀୟରେ ଲହୁ ପୋଛିଦେଇ ପିଆଇଲେ ଝର ଜଳ ।

• 📖 ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ଦାରୁଣ - ନିଷ୍ଠୁର

  • କରେ - ହାତରେ

  • ଖରେ - ଶୀଘ୍ର ବା ତରବର ହୋଇ

  • ଉତ୍ତରୀୟ - ଦେହରେ ପକାଇବା ଚାଦର

  • ଲହୁ - ରକ୍ତ

• 📝 ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ହଠାତ୍ ଗୌତମଙ୍କ ଆଖି ଆଗରେ ଗୋଟିଏ ଆହତ ହଂସ ଆସି ପଡ଼ିଗଲା। ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ସେ ଭାବିଲେ, ଏପରି ନିଷ୍ଠୁର କାମ କିଏ କଲା? ସେ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଆହତ ହଂସଟିକୁ ହାତକୁ ଟେକିନେଲେ, ଦେହରୁ ତୀରଟିକୁ ବାହାର କରିଦେଲେ ଏବଂ ନିଜର ଚାଦରରେ ରକ୍ତ ପୋଛି ତାକୁ ଝରଣା ପାଣି ପିଆଇଦେଲେ।

🟢 ପଦ ୫ ଓ ୬ (Stanza 5 & 6)

‘ଆହା’ ରେ, ଆହା ରେ’ ଅତି ଆଦରରେ ଆଉଁଶିଲେ ଧୀର ହାତେ,

ମୌନ ନୟନେ ପଚାରିଲେ କିବା କାତର ଦୃଷ୍ଟିପାତେ ।

ଅବୋଧ ମରାଳ ଅନାଇଲା ତହୁଁ ନିମୀଳିତ ଆଖ୍ ଫେଇ,

ପ୍ରୀତିର ପରଶ ପୀୟୂଷ ସରସ ପ୍ରାଣ ଉଠେ ତହିଁ ଚେଇଁ ।

• 📖 ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • କାତର - ଦୁଃଖିତ

  • ମରାଳ - ହଂସ

  • ନିମୀଳିତ - ଅଧାବୁଜା

  • ପୀୟୂଷ - ଅମୃତ

• 📝 ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅତି ଆଦରରେ ଧୀର ହାତରେ ହଂସଟିକୁ ଆଉଁଶି ଦେଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଃଖଭରା ଆଖି ଯେପରି ଅନେକ କଥା ପଚାରୁଥିଲା। ନିରୀହ ହଂସଟି ନିଜର ଅଧାବୁଜା ଆଖି ଖୋଲି ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଲା। ଗୌତମଙ୍କର ସେହି ଅମୃତ ସମାନ ଭଲପାଇବାର ସ୍ପର୍ଶ ପାଇ ହଂସଟିର ପ୍ରାଣ ପୁଣି ଫେରିଆସିଲା।

🟢 ପଦ ୭ ଓ ୮ (Stanza 7 & 8)

ଧନୁଶର କରେ ସହସା ଆଗରେ ମିଳି ଯାଇ ଦେବଦତ୍ତ,

ଭାଷିଲେ ଅଧୀର ଉଲ୍ଲାସ - ବାଣୀ ବିଜୟ – ଗରିବେ ମତ୍ତ ।

“ଏତେ ଦିନେ ଜାଣି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଚି ବାସନା ମମ, -

ସଫଳ ହୋଇଚି ଲକ୍ଷ୍ୟ ମୋହର ଜୀବନର ପ୍ରିୟତମ ।

• 📖 ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ସହସା - ହଠାତ୍

  • ଗରିବେ - ଗର୍ବରେ

  • ମମ - ମୋର

  • ବାସନା - ଇଚ୍ଛା

• 📝 ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେତିକିବେଳେ ହଠାତ୍ ଗୌତମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଧନୁଶର ଧରି ଦେବଦତ୍ତ ଆସି ପହଞ୍ଚିଗଲା। ନିଜ ଶିକାରର ସଫଳତାରେ ଗର୍ବିତ ହୋଇ ସେ ଆନନ୍ଦରେ କହି ଉଠିଲା ଯେ, "ଆଜି ମୋର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇଛି ଏବଂ ମୋ ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି।"

🟢 ପଦ ୯ ଓ ୧୦ (Stanza 9 & 10)

ଦିଅ ଏବେ ଭାଇ, ହଂସ ମୋହର ଚାଲ ଏବେ, ଯିବା ଚାଲ,

ନିର୍ଜନ ଏଇ ଉଦ୍ୟାନେ ବସି କାହିଁକି କାଟୁଚ କାଳ ? ”

କୁମାର ବୋଇଲେ ବିନୟ ବଚନେ “ଆହା, କେଡ଼େ କୁତୂହଳେ

ପକ୍ଷ ମେଲି ଏ ଉଡ଼ି ଯାଉଥିଲା ମୁକ୍ତ ଗଗନ ତଳେ !

ନିରୀହ ପକ୍ଷୀ କି ଅବା ତୁମର କରିଥିଲା ଅପରାଧ ?

ଜାଣୁଜାଣୁ ତୁମେ କାହିଁ ପାଇଁ ଭଲା ସାଧୂଲ ତାହାର ବାଦ ?

• 📖 ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ବଚନେ - କଥାରେ

  • କୁତୂହଳେ - ଆନନ୍ଦରେ

  • ଅପରାଧ - ଭୁଲ୍ ବା ଦୋଷ

  • ବାଦ ସାଧିବା - ଶତ୍ରୁତା କରିବା

• 📝 ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଦେବଦତ୍ତ ଗୌତମଙ୍କୁ କହିଲା, "ଭାଇ, ଏବେ ମୋର ହଂସ ମୋତେ ଦିଅ। ଏ ନିର୍ଜନ ବଗିଚାରେ କାହିଁକି ବସିଛ, ଚାଲ ଯିବା।" ଏହା ଶୁଣି ଗୌତମ ବିନମ୍ରତାର ସହ କହିଲେ, "ଆହା, ଏହି ନିରୀହ ପକ୍ଷୀଟି ଆନନ୍ଦରେ ମୁକ୍ତ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିଲା। ସେ ତୁମର କି ଦୋଷ କରିଥିଲା ଯେ ତୁମେ ଜାଣିଶୁଣି ତା'ର ଶତ୍ରୁ ସାଜିଲ?"

🟢 ପଦ ୧୧ ଓ ୧୨ (Stanza 11 & 12)

ଶର ନିକ୍ଷେପି ମାରିଥିଲା ଯିଏ ଅଧୁକାରୀ ସିଏ, ଏଇ ହେଲା ସୁବିଚାର !

ଏକା ବସି ଯୁକ୍ତି ବାଢୁଥାଅ ନିଜ ମତେ,

ଚଞ୍ଚଳ ଦିଅ ହଂସଟି ମୋର ମୁଁ ଯାଏ ମୋହର ପଥେ ।”

କୁମାର ବୋଇଲେ, “ଯୁକ୍ତି ମୁହିଁ କରୁ ନାହିଁ ତୁମ ସାଥେ,

ଆହତ ଜୀବଟି ଦେଇ ପାରିବିନି ଆଉ ମୁଁ ତୁମର ହାତେ ।

• 📖 ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ନିକ୍ଷେପି - ମାରି ବା ଛାଡ଼ି

  • ବାଢୁଥାଅ - ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଥାଅ

  • ଚଞ୍ଚଳ - ଶୀଘ୍ର

• 📝 ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଦେବଦତ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲା, "ଯିଏ ତୀର ମାରି ଶିକାର କରିଛି, ହଂସ ଉପରେ ତାହାର ହିଁ ଅଧିକାର। ତୁମେ ଏକୁଟିଆ ବସି ଯୁକ୍ତି କରୁଥାଅ, ମୋ ହଂସ ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଦେଇଦିଅ।" ଏହାର ଉତ୍ତରରେ ଗୌତମ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମ ସହ କୌଣସି ଯୁକ୍ତି କରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆହତ ଜୀବଟିକୁ ମୁଁ କଦାପି ତୁମ ହାତରେ ଟେକି ଦେଇ ପାରିବି ନାହିଁ।"

🟢 ପଦ ୧୩ (Stanza 13)

ହିଂସାବାଦର ରାଜ୍ୟ ମୁହିଁ ତ ହେବି ନାହିଁ ନରପତି,

ମୁଁ ଏକ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଢ଼ିବି ମହୀରେ ଅତୁଳ ଅତି ।

ନ ରହିବ ତହିଁ ହିଂସା - ସମର - ହତ୍ୟା - ରକତ - ପାତ,

ମୈତ୍ରୀ - ପ୍ରୀତିରେ ଶାନ୍ତି – ବୀଥରେ ପ୍ରଜା ହେବେ ଆତଯାତ ।”

• 📖 ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ନରପତି - ରାଜା

  • ମହୀରେ - ପୃଥିବୀରେ

  • ଅତୁଳ - ତୁଳନାହୀନ

  • ବୀଥରେ - ରାସ୍ତାରେ ବା ପଥରେ

• 📝 ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଗୌତମ କହିଲେ, "ମୁଁ କଦାପି ହିଂସା ଉପରେ ଗଢ଼ାଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟର ରାଜା ହେବି ନାହିଁ। ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି ଏକ ଅତୁଳନୀୟ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିବି, ଯେଉଁଠି ହିଂସା, ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ରକ୍ତପାତ ନଥିବ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରେମ, ମୈତ୍ରୀ ଏବଂ ଶାନ୍ତିର ପଥରେ ଯାତାୟାତ କରିବେ।"

🟢 ପଦ ୧୪ ଓ ୧୫ (Stanza 14 & 15)

“କହ ଯୁବରାଜ କିପରି ଚଳିବ ମର ଏ ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଭୂମେ,

ଶାକ୍ୟ ଭୂମିରେ କେଉଁପରି ଅବା ରାଜ୍ୟ ପାଳିବ ତୁମେ ?

ମନ୍ତ୍ରୀମୁଖକୁ ଚାହିଁଲେ ନୃପତି, ପୁତ୍ରମୁଖକୁ ଥରେ,

ପୁତ୍ର ରଭସେ ହଂସଟି ତହୁଁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଅମ୍ବରେ ।

• 📖 ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଭୂମେ - ପୃଥିବୀରେ

  • ରଭସେ - ଆନନ୍ଦରେ

  • ଅମ୍ବରେ - ଆକାଶରେ

• 📝 ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଦେବଦତ୍ତ ପରିହାସ କରି କହିଲା, "ହେ ଯୁବରାଜ, ଏତେ କୋମଳ ହୃଦୟ ନେଇ ତୁମେ ଏ ପୃଥିବୀରେ ଶାକ୍ୟ ରାଜ୍ୟକୁ କିପରି ଶାସନ କରିବ?" ପରିଶେଷରେ ବିଚାର ପାଇଁ ମହାରାଜା ଶୁଦ୍ଧୋଦନଙ୍କୁ ଡକାଗଲା। ରାଜା ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ପୁତ୍ରର ମୁହଁକୁ ଚାହିଁଲେ। କିନ୍ତୁ ବିଚାର ହେବା ପୂର୍ବରୁ ପୁତ୍ର ଗୌତମ ଆନନ୍ଦରେ ସେହି ଆରୋଗ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିବା ହଂସଟିକୁ ମୁକ୍ତ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଲେ।

🌟 ବିସ୍ତୃତ ସାରାଂଶ (Detailed Summary in Odia) 🌟

ଛନ୍ଦକବି ରାଧାମୋହନ ଗଡ଼ନାୟକଙ୍କ ରଚିତ "ବାଳବୁଦ୍ଧ" ଏକ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ଏବଂ କରୁଣାଭରା କବିତା, ଯେଉଁଥିରେ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ (ସିଦ୍ଧାର୍ଥ)ଙ୍କ ବାଲ୍ୟଜୀବନର ଏକ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।

ଦିନେ ସକାଳେ ରାଜାଙ୍କର ଉପବନ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ଝଲସି ଉଠୁଥିଲା। ପାଖରେ ରୋହିଣୀ ନଦୀ ବହି ଯାଉଥିଲା। ଏହି ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରେ ବାଳକ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଗୋଟିଏ ଆମ୍ବଗଛ ତଳେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଥିଲେ। ହଠାତ୍ ଆକାଶରୁ ଏକ ତୀରବିଦ୍ଧ ଓ ଆହତ ହଂସ ଆସି ତାଙ୍କ ଆଗରେ ପଡ଼ିଲା। ନିରୀହ ପକ୍ଷୀର କଷ୍ଟ ଦେଖି ସିଦ୍ଧାର୍ଥଙ୍କ ହୃଦୟ ତରଳି ଗଲା। ସେ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ପକ୍ଷୀର ଦେହରୁ ତୀର ବାହାର କଲେ, ନିଜ ଚାଦରରେ ରକ୍ତ ପୋଛିଲେ ଏବଂ ତାକୁ ଝରଣା ପାଣି ପିଆଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ସିଦ୍ଧାର୍ଥଙ୍କର ସ୍ନେହଭରା ସ୍ପର୍ଶ ପାଇ ହଂସଟି ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହେଲା।

ଏତିକିବେଳେ ସେଠାରେ ହାତରେ ଧନୁଶର ଧରି ଗର୍ବର ସହ ଦେବଦତ୍ତ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା। ଦେବଦତ୍ତ କହିଲା ଯେ ସେ ତୀର ମାରି ହଂସକୁ ଖସାଇଛି, ତେଣୁ ସେହି ଶିକାର ଉପରେ ତାହାର ହିଁ ଅଧିକାର ରହିଛି ଏବଂ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ତାକୁ ହଂସଟି ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଦୃଢ଼ତାର ସହ କହିଲେ ଯେ ଯିଏ ମାରେ ତା' ଅପେକ୍ଷା ଯିଏ ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଏ ତା'ର ଅଧିକାର ଅଧିକ ଥାଏ। ସେ ଏହି ଆହତ ଓ ନିରୀହ ପକ୍ଷୀକୁ କେବେବି ହତ୍ୟାକାରୀ ହାତରେ ଟେକିଦେବେ ନାହିଁ ବୋଲି ରୋକଠୋକ୍ ଶୁଣାଇଦେଲେ।

ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଦର୍ଶାଇଲେ ଯେ ସେ କଦାପି ଏକ ହିଂସ୍ର ରାଜ୍ୟର ରାଜା ହେବେନାହିଁ। ସେ ଏପରି ଏକ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିବେ ଯେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧ ଓ ରକ୍ତପାତ ନଥିବ ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେ ଶାନ୍ତି ଓ ମୈତ୍ରୀର ପଥରେ ଯାତାୟାତ କରିବେ। ସିଦ୍ଧାର୍ଥଙ୍କର ଏହି କୋମଳ ମନୋଭାବ ଦେଖି ଦେବଦତ୍ତ ପରିହାସ କରି କହିଲା ଯେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଭରା ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସେ କିପରି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବେ।

ପରିଶେଷରେ ବିବାଦର ସମାଧାନ ପାଇଁ ରାଜା ଶୁଦ୍ଧୋଦନଙ୍କୁ ଡକାଗଲା। ମାତ୍ର କୌଣସି ବିଚାର ହେବା ପୂର୍ବରୁ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଆନନ୍ଦରେ ସେହି ହଂସଟିକୁ ମୁକ୍ତ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ାଇଦେଲେ। ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଲେ ଯେ ପ୍ରାଣୀଟି କାହାର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତି ନୁହେଁ, ବରଂ ସେ ମୁକ୍ତ ଆକାଶର ସ୍ୱାଧୀନ ବିହାରୀ। ଏହି କବିତାଟି ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଅହିଂସା, ପ୍ରେମ ଓ ବିଶ୍ୱକଲ୍ୟାଣ ନୀତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ନିଦର୍ଶନ ପ୍ରଦାନ କରେ।