ପାଣିରେ ପାଣି (ପ୍ରବନ୍ଧ) – Study Material Class 7 ସାହିତ୍ୟ ସୁମନ
✨ ଲେଖକ ପରିଚୟ: ଅନୁପମ ମିଶ୍ର ✨
ଅନୁପମ ମିଶ୍ର (୧୯୪୮-୨୦୧୬) ଜଣେ ବିଖ୍ୟାତ ଲେଖକ, ସମ୍ପାଦକ, ପରିବେଶବିତ୍ ତଥା ଫଟୋଗ୍ରାଫର ଥିଲେ। ପରିବେଶ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ ଅନେକ ପ୍ରୟୋଗାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଯାଇଛନ୍ତି। ‘ଆଜ୍ ଭି ଖରେ ହେଁ ତାଲାବ’ (ଆଜି ବି ଖାଣ୍ଟି ଅଛି ପୋଖରୀ) ତାଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ପୁସ୍ତକ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ “ସାଫ୍ ମାଥେ କା ସମାଜ” ତାଙ୍କର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରଚନା। ସେ ଗାନ୍ଧୀଶାନ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠାନରୁ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିବା ‘ଗାନ୍ଧୀମାର୍ଗ’ ପତ୍ରିକାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଓ ସମ୍ପାଦକ ଥିଲେ। ଆଲୋଚ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧରେ ସେ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିଛନ୍ତି।
🌸 ଅନୁଚ୍ଛେଦ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏବଂ ଶବ୍ଦାର୍ଥ 🌸
🟢 ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧-୨ (Indicator: ଆମର ଏହି ପାଣି... ଜଳଚକ୍ର କୁହାଯାଏ ।)
-
ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଆମେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ପାଣି କେଉଁଠୁ ଆସେ ଓ କୁଆଡ଼େ ଯାଏ ତାହା ଭାବିବା ଦରକାର। ଭୂଗୋଳ ବହିରେ ଆମେ ଜଳଚକ୍ର ବିଷୟରେ ପଢ଼ିଛୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ବାଷ୍ପ ହୋଇ ବାଦଲ ହୁଏ ଏବଂ ପରେ ତାହା ବର୍ଷା ରୂପରେ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ପଡ଼ି ନଦୀ ଦେଇ ପୁଣି ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶେ। ଏହି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଜଳଚକ୍ର କୁହାଯାଏ।
-
ଶବ୍ଦାର୍ଥ: * 🔸 ବାଷ୍ପ - ଉତ୍ତାପ ଯୋଗୁଁ ଜଳର ଗ୍ୟାସୀୟ ରୂପ
-
🔸 ଘୂର୍ଣ୍ଣନ - ଘୂରିବା ବା ଚକ୍ରାକାର ଗତି
-
🔸 ଜଳଚକ୍ର - ଜଳର ନିରନ୍ତର ଚକ୍ରାକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ
-
🟢 ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩-୪ (Indicator: ଏ ତ ଗଲା ଜଳଚକ୍ରର... ସୃଷ୍ଟି ହେଲାଣି ।)
-
ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହା କେବଳ ବହିର କଥା। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଆମେ ଘରେ, ସ୍କୁଲରେ କିମ୍ବା କାରଖାନାରେ ପାଣିର ଅଭାବ ଦେଖୁଛୁ। ପାଇପ୍ରେ ଠିକ୍ ସମୟରେ ପାଣି ଆସୁନାହିଁ। ପାଣି ପାଇଁ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳିଝଗଡ଼ା ହେଉଛି। କିଛି ଲୋକ ମୋଟର ଲଗାଇ ଅନ୍ୟର ପାଣି ଟାଣି ନେଉଛନ୍ତି। ଫଳରେ ଗାଁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବଡ଼ବଡ଼ ସହର (ଯଥା- ଦିଲ୍ଲୀ, ମୁମ୍ବାଇ, ଚେନ୍ନାଇ)ରେ ମଧ୍ୟ ଖରାଦିନେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଭଳି ପାଣି କଷ୍ଟ ଦେଖାଦେଉଛି।
-
ଶବ୍ଦାର୍ଥ:
-
🔸 ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ - ଘୋର ଅଭାବ ବା ମରୁଡ଼ି
-
🔸 ଅସମୟରେ - ଠିକ୍ ସମୟ ନଥିବା ବେଳେ
-
🔸 ଅନୀତି - ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ
-
🟢 ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୫-୬ (Indicator: ହେଲେ ବର୍ଷାଋତୁରେ... ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ ।)
-
ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ବର୍ଷାଋତୁରେ ପରିସ୍ଥିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓଲଟା ହୋଇଯାଏ। ଚାରିଆଡ଼େ ଖାଲି ପାଣି ଭରିଯାଏ ଓ ବନ୍ୟା ଆସେ। ଘରଦ୍ଵାର, ରାସ୍ତାଘାଟ ବୁଡ଼ିଯାଏ ଓ ଜୀବନଯାତ୍ରା ଅଟକିଯାଏ। ଗୋଟିଏ ପଟେ ଖରାଦିନେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପଟେ ବର୍ଷାଦିନେ ବନ୍ୟା - ଏ ଦୁଇଟି ଗୋଟିଏ ମୁଦ୍ରାର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ଵ ଭଳି। ଯଦି ଆମେ ଜଳକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବା ଓ ସମ୍ଭାଳି ରଖିବା, ତେବେ ଏହି ସମସ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ।
-
ଶବ୍ଦାର୍ଥ:
-
🔸 ଗୋଲୋକଧନ୍ଦା - ଜଟିଳ ସମସ୍ୟା
-
🔸 ପାର୍ଶ୍ଵ - ପାଖ ବା ଦିଗ
-
🟢 ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୭-୮ (Indicator: ଚାଲ, କିଛି ସମୟପାଇଁ... ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ ।)
-
ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଲେଖକ ପାଣିକୁ ଆମର ସରାଘଡ଼ି (ମାଟିର ସଞ୍ଚୟ ପାତ୍ର) ସହ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି। ଯେପରି ଆମେ ପଇସା ପାଇଲେ ସରାଘଡ଼ିରେ ସଞ୍ଚୟ କରୁ ଏବଂ ଦରକାର ବେଳେ ଖର୍ଚ୍ଚ କରୁ, ସେହିପରି ଆମ ପୃଥିବୀ ଏକ ବିରାଟ ସରାଘଡ଼ି। ପ୍ରକୃତି ବର୍ଷାଋତୁରେ ଯେଉଁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଜଳ ଦିଏ, ତାହାକୁ ଆମେ ଗାଁ ଓ ସହରର ପୋଖରୀ, ହ୍ରଦ ଆଦିରେ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ପାଣି ମାଟି ତଳକୁ ଝରି ଭୂଜଳଭଣ୍ଡାରକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରେ।
-
ଶବ୍ଦାର୍ଥ:
-
🔸 ସରାଘଡ଼ି - ଟଙ୍କା ପଇସା ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖିବା ମାଟିପାତ୍ର (Piggy bank)
-
🔸 ସମୃଦ୍ଧ - ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବା ଉନ୍ନତ
-
🟢 ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୯-୧୦ (Indicator: ପାଣିର ଏହି ରାଜକୋଷ... ଚକ୍କରରେ ଫସିଯିବା ।)
-
ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମାଟି ତଳେ ଥିବା ପାଣିର ଏହି ଗୁପ୍ତ ରାଜକୋଷରୁ ଆମେ ବର୍ଷସାରା ପାଣି ପାଇଥାଉ। କିନ୍ତୁ ଆଜିକାଲି ଲୋକେ ଭୂମିର ଲୋଭ ପାଇଁ ପୋଖରୀଗୁଡ଼ିକୁ ପୋତି ସେଠାରେ ଘର, ବଜାର ଓ ଷ୍ଟାଡିୟମ୍ ତିଆରି କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ବଡ଼ ଭୁଲ୍ ପାଇଁ ଆମକୁ ଦଣ୍ଡ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି- ଖରାଦିନେ ନଳକୂଅ ଶୁଖିଯାଉଛି ଓ ବର୍ଷାଦିନେ ବନ୍ୟା ହେଉଛି। ତେଣୁ ଆମକୁ ଆମର ପୋଖରୀ ଓ ଜଳସ୍ରୋତର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ହେବ ଏବଂ ବର୍ଷାଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ହେବ। ନଚେତ୍ ଆମେ ପାଣିର ଘୋର ସଙ୍କଟରେ ଫସିଯିବା।
-
ଶବ୍ଦାର୍ଥ:
-
🔸 ରାଜକୋଷ - ରାଜାଙ୍କର ଧନ ଭଣ୍ଡାର (ଏଠାରେ ଜଳଭଣ୍ଡାର)
-
🔸 ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ - ଯତ୍ନ ନେବା ବା ଦେଖାଶୁଣା କରିବା
-
🔸 ସଂରକ୍ଷଣ - ସୁରକ୍ଷିତ କରି ରଖିବା
-
🌟 ବିସ୍ତୃତ ସାରାଂଶ: ପାଣିରେ ପାଣି 🌟
ପରିବେଶବିତ୍ ତଥା ବିଶିଷ୍ଟ ଲେଖକ ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ ଅନୁପମ ମିଶ୍ରଙ୍କ ରଚିତ "ପାଣିରେ ପାଣି" ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାମୂଳକ ଓ ସଚେତନତା ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା ପ୍ରବନ୍ଧ। ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧରେ ଲେଖକ ଜଳର ମହତ୍ତ୍ୱ, ମାନବ ସମାଜରେ ଦେଖାଦେଉଥିବା ଜଳ ସଙ୍କଟ ଏବଂ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣର ନିତାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ଗଭୀର ଆଲୋକପାତ କରିଛନ୍ତି।
💧 ଜଳଚକ୍ରର ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା:
ପ୍ରବନ୍ଧର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଲେଖକ ପୃଥିବୀର ପ୍ରାକୃତିକ 'ଜଳଚକ୍ର' ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଆମେ ବହିରେ ପଢ଼ିଛୁ ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତାପରେ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ଉଠେ ଏବଂ ବାଦଲ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ପରେ ତାହା ବର୍ଷା ରୂପରେ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଝରିପଡ଼େ ଓ ନଦୀନାଳ ଦେଇ ପୁଣିଥରେ ସମୁଦ୍ରରେ ଯାଇ ମିଶେ। ପ୍ରକୃତିର ଏହି ନିରନ୍ତର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପୃଥିବୀକୁ ସର୍ବଦା ଜଳ ଯୋଗାଇଥାଏ।
💧 ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଜଳ ସଙ୍କଟ:
ବହିର କଥା ଏବଂ ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଫରକ ରହିଛି ବୋଲି ଲେଖକ କହିଛନ୍ତି। ଆଜିକାଲି ଖରାଦିନ ଆସିଲେ ଗାଁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦିଲ୍ଲୀ, ମୁମ୍ବାଇ, ଚେନ୍ନାଇ ଭଳି ବଡ଼ବଡ଼ ସହରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ପାଣିର ଘୋର ଅଭାବ ଦେଖାଦେଉଛି। ଲୋକଙ୍କ ଘର ପାଇପ୍ରେ ଠିକ୍ ସମୟରେ ପାଣି ଆସୁନାହିଁ। ପାଣି ଟୋପାଏ ପାଇଁ ରାସ୍ତାଘାଟରେ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳିଝଗଡ଼ା ହେଉଛି। କିଛି ସ୍ୱାର୍ଥପର ଲୋକ ନିଜ ପାଇପ୍ରେ ମୋଟର ଲଗାଇ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭାଗର ପାଣି ମଧ୍ୟ ଜୋରଜବରଦସ୍ତି ଟାଣି ନେଉଛନ୍ତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ଖରାଦିନେ ଏକ କୃତ୍ରିମ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି।
💧 ବନ୍ୟା ଓ ମରୁଡ଼ି – ଗୋଟିଏ ମୁଦ୍ରାର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ଵ:
ଗୋଟିଏ ପଟେ ଖରାଦିନେ ଲୋକେ ପାଣି ବିନା ଡହଳବିକଳ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ୟ ପଟେ ବର୍ଷାଦିନେ ସ୍ଥିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳିଯାଏ। ଚାରିଆଡ଼େ ପାଣି ଭରିଯାଇ ବନ୍ୟା ଆସେ। ଲୋକଙ୍କ ଘରଦ୍ୱାର, ରାସ୍ତାଘାଟ ବୁଡ଼ିଯାଏ ଓ ଜୀବନଯାତ୍ରା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଲେଖକଙ୍କ ମତରେ ବନ୍ୟା ଏବଂ ଜଳାଭାବ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ସମସ୍ୟା ନୁହେଁ; ବରଂ ଏହା ଗୋଟିଏ ମୁଦ୍ରାର ଦୁଇଟି ପାର୍ଶ୍ଵ ଭଳି। ଯଦି ଆମେ ଜଳକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବା ଓ ତାର ପରିଚାଳନା କରିପାରିବା, ତେବେ ଉଭୟ ସମସ୍ୟାରୁ ଆମକୁ ସହଜରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ।
💧 ପ୍ରକୃତିର ସରାଘଡ଼ି (ବିରାଟ ସଞ୍ଚୟ ଭଣ୍ଡାର):
ଏହି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଲେଖକ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ ଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଏକ ବିରାଟ 'ସରାଘଡ଼ି' (ଟଙ୍କାପଇସା ସଞ୍ଚୟ କରିବା ମାଟିପାତ୍ର) ସହ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି। ଯେପରି ଆମେ ପଇସା ସରାଘଡ଼ିରେ ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖୁ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ବେଳେ ବ୍ୟବହାର କରୁ, ସେହିପରି ପ୍ରକୃତି ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଆମକୁ ବିପୁଳ ପରିମାଣର ଜଳ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ଆମର ପ୍ରଥମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଆମ ଆଖପାଖରେ ଥିବା ପୋଖରୀ, ହ୍ରଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକରେ ଏହି ବର୍ଷା ଜଳକୁ ସାଇତି ରଖିବା। ଏହି ସଞ୍ଚିତ ଜଳ ଧୀରେ ଧୀରେ ମାଟି ତଳକୁ ଝରିଯାଇ ଭୂଜଳ ସ୍ତରକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରେ ଏବଂ ଖରାଦିନେ ଆମକୁ ପାଣି ଯୋଗାଇଥାଏ। ମାଟି ତଳର ଏହି ଜଳଭଣ୍ଡାର ହେଉଛି ଆମର ପ୍ରକୃତ ରାଜକୋଷ।
💧 ସମସ୍ୟାର ମୂଳ କାରଣ ଓ ଚେତାବନୀ:
ଆଜିର ମଣିଷ ନିଜର ଲୋଭ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ଜଳଭଣ୍ଡାରଗୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଉଛି। ଲୋକେ ନିଜର ଜମି ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ପୋଖରୀ ଓ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକୁ ମାଟି ପକାଇ ପୋତି ଦେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରେ ବଡ଼ବଡ଼ ଘର, ବଜାର କିମ୍ବା ଷ୍ଟାଡିୟମ୍ ନିର୍ମାଣ କରୁଛନ୍ତି। ଫଳସ୍ୱରୂପ ବର୍ଷା ଜଳ ସଞ୍ଚୟ ହୋଇନପାରି ସିଧାସଳଖ ବନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି ଏବଂ ଭୂଜଳ ସ୍ତର କମିଯିବା ଯୋଗୁଁ ଖରାଦିନେ ନଳକୂଅ ଓ କୂଅଗୁଡ଼ିକ ଶୁଖିଯାଉଛି।
ଉପସଂହାର: ପରିଶେଷରେ ଲେଖକ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଯଦି ଆମେ ଏବେଠାରୁ ସତର୍କ ନହେବା ଏବଂ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଦିଗରେ ଉଚିତ୍ ପଦକ୍ଷେପ ନନେବା, ତେବେ ଅତିଶୀଘ୍ର ଆମକୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଜଳ ସଙ୍କଟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଯେଉଁଥିରୁ ଖସିବା ଅସମ୍ଭବ ହୋଇପଡ଼ିବ। ଆମର ନଦୀ, ପୋଖରୀ ଏବଂ ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରିବା ଏବଂ ବର୍ଷାଜଳର ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ହିଁ ଆମର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ଅଟେ।