କବି

• କବିଙ୍କ ନାମ: ଅଭିମନ୍ୟୁ ସାମନ୍ତସିଂହାର (୧୭୬୦-୧୮୦୦)

• ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଓ ପରିବାର: ସେ ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା ବାଲିଆର ସାମନ୍ତ ପରିବାରରେ ୧୭୬୦ ମସିହାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

• କୃତି: ସେ ପିଲାଦିନରୁ ସୁନ୍ଦର କବିତା ରଚନା କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ଲେଖାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ‘ବିଦଗ୍ଧଚିନ୍ତାମଣି’, ‘ପ୍ରେମକଳା’, ‘ରସବତୀ’, ‘ବାଘଗୀତ’, ‘ସୁଲକ୍ଷଣା’, ‘ଚଢ଼େଇଗୀତ’, ଏବଂ ‘ବୋଲେ ହୁଁଟି’ ଇତ୍ୟାଦି ।

• ପୃଷ୍ଠଭୂମି: ଏହି ‘କଳାମାଣିକରେ’ କବିତାଟି ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାବ୍ୟ ‘ବିଦଗ୍ଧଚିନ୍ତାମଣି’ର ସତଷଠି ଛାନ୍ଦରୁ ଅଣାଯାଇଛି । ଗୋରୁପଲଙ୍କୁ ଧରି ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ବଣରୁ ଫେରିବାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ବିଳମ୍ବ ହେବାରୁ ମାତା ଯଶୋଦାଙ୍କ ମନରେ ଯେଉଁ ବ୍ୟସ୍ତତା ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି ତାହା ଏଥିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏହି କବିତାରେ ମାତୃହୃଦୟର ଆବେଗଭରା ବାତ୍ସଲ୍ୟପ୍ରେମର ବାସ୍ତବ ଚିତ୍ର ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି ।

ପଦାନୁଯାୟୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ଶବ୍ଦାର୍ଥ (Stanza-wise Details)

ପଦ - ୧

ମୂଳ ଲେଖା:

ଧୀରେ ଘେନ କାନନରେ କୃଷ୍ଣ ବିଳମ୍ବିତ,

ବାତ୍ସଲ୍ୟ – ମମତା ଘେନି ଭାଳୁଛନ୍ତି ମାତ ।

କଳାମାଣିକ ରେ || ୧ ||

• ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ଧୀରେ - ଆସ୍ତେଆସ୍ତେ

  • କାନନରେ - ବଣରେ

  • ବିଳମ୍ବିତ - ଡେରି ହେବା

  • ଭାଳୁଛନ୍ତି - ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋରୁ ଚରାଇବାକୁ ଯାଇ ବଣରେ ବିଳମ୍ବ କରିବାରୁ, ମାତା ଯଶୋଦା ନିଜର ବାତ୍ସଲ୍ୟ ମମତା ଯୋଗୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇପଡିଛନ୍ତି ଏବଂ ଭାଳି ହେଉଛନ୍ତି ।

ପଦ - ୨

ମୂଳ ଲେଖା:

ନିଧନ ସଙ୍ଖାଳି ମୋର ଦରିଦ୍ର ପସରା,

ଅନ୍ଧଲଉଡ଼ି ବାବୁରେ ହୃଦ ରତ୍ନହାରା ।

କଳାମାଣିକ ରେ || ୨ ||

• ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ନିଧନ - ଗରିବ

  • ଦରିଦ୍ର ପସରା - ଗରିବର ଧନ

  • ଅନ୍ଧଲଉଡ଼ି - ଅସହାୟର ସାହା ବା ଦୃଷ୍ଟିହୀନଙ୍କ ସାହାରାବାଡ଼ି

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମାତା ଯଶୋଦା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦରିଦ୍ରର ଧନ ତଥା ଅସହାୟର ସାହାୟକ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ସେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ଧର ଲଉଡ଼ି ଏବଂ ହୃଦୟର ରତ୍ନହାର ସଦୃଶ ଅଟନ୍ତି ।

ପଦ - ୩

ମୂଳ ଲେଖା:

ମୋ ଜୀବ ଜୀବନ ତୁହି ନୟନ ପ୍ରତିମା,

ତୋତେ କି ପାସୋରି ହେବ, ମୋର ସୁଖ ସୀମା !

କଳାମାଣିକ ରେ || ୩ ||

• ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ନୟନ ପ୍ରତିମା - ଆଖିର ପିତୁଳା

  • ପାସୋରି - ଭୁଲିଯିବା

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହେଉଛନ୍ତି ଯଶୋଦାଙ୍କ ଜୀବନର ଆଧାର ଏବଂ ଆଖିର ପ୍ରତିମା ବା ପିତୁଳା ସଦୃଶ । ତାଙ୍କୁ ସେ କେବେହେଲେ ଭୁଲିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ହିଁ ମାତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସୁଖର ସୀମା ଅଟନ୍ତି ।

ପଦ - ୪

ମୂଳ ଲେଖା:

ଡରୁଥାଉ ଅନ୍ଧାରକୁ ରଖ୍ଯାଉ ଗୋରୁ,

ଜନକଜନନୀ ସୁଖ କାହିଁପାଇଁ ସାରୁ !

 କଳାମାଣିକ ରେ || ୪ ||

• ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ଜନକଜନନୀ - ପିତାମାତା

  • ସାରୁ - ଶେଷ କରୁ

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅନ୍ଧାରକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋରୁ ଚରାଇବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତିତ କରି ସେମାନଙ୍କ ସୁଖକୁ ଶେଷ କରୁଛି ବୋଲି ମାତା ଯଶୋଦା ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି ।

ପଦ - ୫

ମୂଳ ଲେଖା:

ବୃଦ୍ଧକାଳେ ତୁ ମୋହର ଏକଇ ନନ୍ଦନ,

ହୃଦତାପ ବିନାଶନେ ତୁ ହରିଚନ୍ଦନ ।

କଳାମାଣିକ ରେ || ୫ ||

• ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ନନ୍ଦନ - ପୁତ୍ର

  • ହୃଦତାପ - ହୃଦୟର କଷ୍ଟ

  • ହରିଚନ୍ଦନ - ଥଣ୍ଡା ଚନ୍ଦନ

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ବୃଦ୍ଧ ବୟସରେ କୃଷ୍ଣ ହେଉଛନ୍ତି ଯଶୋଦାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର । ମାତାଙ୍କ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଓ ଉତ୍ତାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ସେ ଶୀତଳ ଚନ୍ଦନ ସଦୃଶ ଅଟନ୍ତି ।

ପଦ - ୬

ମୂଳ ଲେଖା:

ଗୋଟିକା, ଅଧାମ, ସର ନ ରୁଚଇ ତୋତେ,

ନାଚି ଲାଞ୍ଚ ମାଗୁଥାଉ ଲବଣି କେମନ୍ତେ ।

 କଳାମାଣିକ ରେ || ୬ ||

• ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ଅଧାମ - ରାବିଡ଼ି

  • ରୁଚଇ - ଭଲ ଲାଗିବା

  • ଲବଣି - ଲହୁଣୀ

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଗୋଟିକା, ରାବିଡ଼ି କିମ୍ବା ସର ଖାଇବାକୁ ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ସେ କିପରି ନାଚି ନାଚି ଲହୁଣୀ ଖାଇବା ପାଇଁ ଅଳି କରି ଲାଞ୍ଚ ମାଗନ୍ତି, ତାହା ମାତା ଯଶୋଦା ମନେ ପକାଉଛନ୍ତି ।

ପଦ - ୭

ମୂଳ ଲେଖା:

ତୋଳି ମୁଁ ଧଇଲେ ଗୋଳି ହୋଇଯାଉ ତୁହି,

ତୋ ଦୁର୍ବଳ ଦେଖ୍ କାହିଁ ପଶିବଇଁ ମୁହିଁ ।

କଳାମାଣିକ ରେ || ୭ ||

• ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ତୋଳି - ଉଠାଇ ନେବା

  • ଦୁର୍ବଳ - ଶରୀରର ଦୁର୍ବଳତା

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଯଶୋଦା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କୋଳକୁ ଉଠାଇ ନେଲେ ସେ କିପରି ଗେଲ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ବଳ ଶରୀର ଦେଖିଲେ ମାତାଙ୍କ ମନରେ କିପରି କଷ୍ଟ ହୁଏ, ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ପଦ - ୮

ମୂଳ ଲେଖା:

ଡାକିନୀ ଲୋଭାନ୍ତି ବୋଲି ଡରୁଥାଉ ମନେ,

ବାରବାର ବାରୁଥାଇ ଯିବା ପାଇଁ ବନେ ।

କଳାମାଣିକ ରେ || ୮ ||

• ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ଡାକିନୀ - ଡାହାଣୀ

  • ବାରୁଥାଇ - ମନାକରିବା

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମନରେ ଡାହାଣୀମାନଙ୍କର ଡର ଥିବାରୁ, ମାତା ଯଶୋଦା ତାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ବଣକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମନା କରୁଥିଲେ ।

ପଦ - ୯

ମୂଳ ଲେଖା:

ନିଶାଚର ମାତିବାର ଶୁଭୁଛି ଶ୍ରୁତିକି,

ମୁଁ ଡଙ୍କୁଣୀ ଛାଡ଼ିଦେଲି ବନକୁ କାହିଁକି !

 କଳାମାଣିକ ରେ || ୯ ||

• ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ନିଶାଚର - ରାତିରେ ବୁଲୁଥିବା ରାକ୍ଷସ

  • ଶ୍ରୁତିକି - କାନକୁ

  • ଡଙ୍କୁଣୀ - ନିଷ୍ଠୁର

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ବଣରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ମାତିଥିବାର କଥା କାନକୁ ଶୁଭୁଛି, ତେଣୁ ଯଶୋଦା ନିଜକୁ ନିଷ୍ଠୁର (ଡଙ୍କୁଣୀ) ବୋଲି କହି ଅନୁତାପ କରୁଛନ୍ତି ଯେ ସେ କାହିଁକି ନିଜ ପୁଅକୁ ଏପରି ବଣକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ।

ପଦ - ୧୦

ମୂଳ ଲେଖା:

ଝାଳ ବହୁଥୁବ ଅଙ୍ଗୁ ଲାଗି, ଝାଞ୍ଜି ଖରା,

ଶ୍ରମ ପାଇ ତରୁତଳେ ବସିଥିବୁ ପରା !

କଳାମାଣିକ ରେ || ୧୦ ||

• ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ଅଙ୍ଗୁ - ଦେହରୁ

  • ଝାଞ୍ଜି ଖରା - ଟାଣ ଖରା ବା ଗରମ ପବନ

  • ତରୁତଳେ - ଗଛମୂଳେ

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଟାଣ ଗରମ ଏବଂ ଝାଞ୍ଜି ଖରା ଯୋଗୁଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଝାଳ ବୋହୁଥିବ ଏବଂ ଶ୍ରମ ପାଇ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ନିଶ୍ଚୟ କୌଣସି ଗଛମୂଳେ ବିଶ୍ରାମ ନେଉଥିବେ ବୋଲି ମାତା ଭାବୁଛନ୍ତି ।

ପଦ - ୧୧

ମୂଳ ଲେଖା:

ନେଲୁ ନାହିଁ କାହିଁ ପାଇଁ ତୋ’ କଠାଉ ଛତା,

 ବନେ କଣ୍ଟା ଲାଗି ହୋଏ ମୃଦୁ ପାଦ ଚିନ୍ତା !

 କଳାମାଣିକ ରେ || ୧୧ ||

• ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • କଠାଉ - କାଠ ତିଆରି ଚପଲ

  • ମୃଦୁ - କୋମଳ

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କୃଷ୍ଣ ବଣକୁ ଯିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ଛତା ଓ କଠାଉ କାହିଁକି ନେଇଗଲେ ନାହିଁ ସେ ବିଷୟରେ ଯଶୋଦା ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି କାରଣ ବଣର କଣ୍ଟା ତାଙ୍କ କୋମଳ ପାଦରେ ଫୋଡ଼ି ହୋଇ କଷ୍ଟ ଦେବ ।

ପଦ - ୧୨

ମୂଳ ଲେଖା:

କାନ ଡେରିଥାଇ ଏକା ତୋ’ ବେଣୁଗୀତକୁ,

ଆଜ କିମ୍ପା ଶୁଭୁ ନାହିଁ ଭାବୁଛି ମନକୁ !

କଳାମାଣିକ ରେ || ୧୨ ||

• ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

  • ବେଣୁଗୀତ - ବଂଶୀସ୍ଵର

  • କିମ୍ପା - କାହିଁକି

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଯଶୋଦା ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ବଂଶୀସ୍ୱର ଶୁଣିବାକୁ କାନ ଡେରି ବସିଛନ୍ତି ଏବଂ ଆଜି କାହିଁକି ସେହି ସ୍ୱର ଆଦୌ ଶୁଭୁନାହିଁ ତାହା ଭାବି ତାଙ୍କ ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ହେଉଛି ।