ଭାରତର ଜଳବାୟୁ – Study Material Class 7 ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନ
ହିନ୍ଦୁ ଶାସ୍ତ୍ରର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁଭାଷିତ ଅନୁଯାୟୀ "କାଳେ ବର୍ଷତୁ ପର୍ଜନ୍ୟା ପୃଥିବୀ ଶସ୍ୟଶାଳିନୀ", ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଠିକ୍ ସମୟରେ ନିୟମିତ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେଉ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ସର୍ବଦା ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳା ହୋଇ ରହୁ. ଆମ ଦେଶ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଅଶାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ରହୁ ଏବଂ ସଜ୍ଜନମାନେ ସବୁବେଳେ ନିର୍ଭୟ ହୁଅନ୍ତୁ. ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ଆମ ଦେଶର ଜଳବାୟୁର ବିବିଧତା, ମୌସୁମୀର ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଅର୍ଥନୀତି ତଥା ସମାଜ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ଜଳବାୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାନର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋକପାତ କରିଥାଏ.
🌤️ 1. ପାଗ, ଋତୁ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ (Weather, Season, and Climate)
ଲୋକମାନେ ସାଧାରଣତଃ ନିଜ ଦୈନନ୍ଦିନ କଥାବାର୍ତ୍ତା ବେଳେ 'ଜଳବାୟୁ' ଶବ୍ଦଟିକୁ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥାନ୍ତି, ମାତ୍ର ପ୍ରକୃତପକ୍ଷେ ସେମାନେ ଜଳବାୟୁ ନୁହେଁ ବରଂ 'ପାଗ' ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥାନ୍ତି.
🌟 1. ପାଗ (Weather):
-
ଆମେ ପ୍ରତି ସମୟରେ କିମ୍ବା ପ୍ରତିଦିନ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ସାମୟିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ହିଁ 'ପାଗ' କୁହାଯାଏ.
-
କେତେବେଳେ ବର୍ଷା ହେବା, କେତେବେଳେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଖରା ହେବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କେତେବେଳେ ବେଗଶାଳୀ ପବନ ବହିବା ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ପାଗକୁ ବୁଝାଇଥାଏ.
-
ପାଣିପାଗ ସର୍ବଦା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନର ସକାଳ, ଖରାବେଳ, ସନ୍ଧ୍ୟା ତଥା ରାତି ସମୟର ପାଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଲଗା ହୋଇଥାଏ.
🌟 2. ଜଳବାୟୁ (Climate):
-
ଜଳବାୟୁ ହେଉଛି କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳର ବହୁବର୍ଷ ବ୍ୟାପି (ପ୍ରାୟ ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧି ଧରି) ରହୁଥିବା ପାଣିପାଗର ଏକ ହାରାହାରି ଅବସ୍ଥା.
-
ସାଧାରଣତଃ ଅଞ୍ଚଳ ଭିତ୍ତିରେ ଏହି ଜଳବାୟୁରେ ବିଭିନ୍ନତା ବା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଇଥାଏ.
🌟 WithTeachers.in🌟
🌟 3. ଋତୁ (Season):
-
ପୃଥିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଚାରିପଟେ ନିରନ୍ତର ପରିକ୍ରମଣ କରୁଥିବା କାରଣରୁ ହିଁ ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ.
-
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁ କିଛି ମାସ ପାଇଁ ରହିଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପୁନଶ୍ଚ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରମାନୁସାରେ ଆସିଥାଏ.
-
ପୃଥିବୀର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାଧାରଣତଃ 4 ଗୋଟି ଋତୁ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ; ଯଥା- ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ଶରତ ଓ ଶୀତ.
-
ମାତ୍ର ଭାରତ ବର୍ଷ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ବୃଷ୍ଟିପାତ ପାଉଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଉପରୋକ୍ତ 4 ଗୋଟି ଋତୁ ବ୍ୟତୀତ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର 'ବର୍ଷା ଋତୁ' ବା ମୌସୁମୀ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ.
-
ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଭାରତର ବହୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ବର୍ଷକୁ ମୋଟ 6 ଗୋଟି ଋତୁରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି; ଯଥା- ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ, ହେମନ୍ତ ଓ ଶୀତ.
-
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁ ସହିତ ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚମୀ ବା ଶରଦ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଭଳି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୀତି ନୀତି ଏବଂ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ନିବିଡ଼ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ହୋଇ ରହିଛି.
-
ମଣିଷ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜୀବନଶୈଳୀ ଋତୁ ସହ ତାଳ ଦେଇ ଗତି କରିଥାଏ, ଏବଂ ଆମେ ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ଶସ୍ୟ, ଖାଉଥିବା ଖାଦ୍ୟ ତଥା ପିନ୍ଧୁଥିବା ବସ୍ତ୍ର ଆଦି ସିଧାସଳଖ ଋତୁ ସହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ.
-
ଅଞ୍ଚଳ ଭିତ୍ତିରେ କେତେକ ଗଛଲତା ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଫୁଲରେ ସଜାଇ ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଶରତ ତଥା ହେମନ୍ତ ଋତୁରେ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ପତ୍ରଝଡ଼ା ଦେଇଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ରୂପରଙ୍ଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥାଏ. ଶୀତ ଋତୁରେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ କେତେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହରେ ଅଧିକ ଲୋମ କଅଁଳି ଥାଏ.
🌟 WithTeachers.in🌟
💡 Study Trick - ଭାରତର ଋତୁଚକ୍ର ମନେ ରଖିବାର କୌଶଳ: ଭାରତର 6 ଗୋଟି ପାରମ୍ପରିକ ଋତୁକୁ ସହଜରେ ଏବଂ କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ଏହି ଇଂରାଜୀ ଅକ୍ଷର କ୍ରମକୁ ମନେ ରଖନ୍ତୁ: B-G-B-S-H-S.
🇮🇳 2. ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜଳବାୟୁ (Types of Climate in India)
ଭାରତ ଏକ ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଜଳବାୟୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ଅଟେ. ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ:
🌟 1. ଆଲ୍ପୀୟ ଜଳବାୟୁ (Alpine Climate):
-
ଉତ୍ତରସ୍ଥ ହିମାଳୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳର ଉଚ୍ଚ ଭାଗରେ ଏହି ପ୍ରକାରର ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ.
-
ଏହି ଅଞ୍ଚଳଟି ଶୀତଦିନେ ବେଶ୍ ଥଣ୍ଡା ରହିବା ସହ ଏଠାରେ ବ୍ୟାପକ ତୁଷାରପାତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଶୀତଳ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ.
-
'ଆଲ୍ପୀୟ' ଶବ୍ଦଟି ମୂଳତଃ ୟୁରୋପରେ ଅବସ୍ଥିତ 'ଆଲପସ୍' ପର୍ବତମାଳାର ନାମରୁ ଆସିଅଛି.
-
ଭାରତର ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ମୋଟା ଶୀତବସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ.
🌟 WithTeachers.in🌟
🌟 2. ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ ଜଳବାୟୁ (Temperate Climate):
-
ହିମାଳୟର ନିମ୍ନଭାଗରେ ତଥା ଭାରତର ଅନେକ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ.
-
ଏଠାରେ ଶୀତଦିନେ ମଧ୍ୟମ ଧରଣର ଶୀତ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ବିଶେଷ ଅଧିକ ଗରମ ହୋଇନଥାଏ.
-
ଏହି ଆରାମଦାୟକ ଜଳବାୟୁ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଅନେକ ଶୈଳନିବାସ (Hill Stations) ମାନ ଗଢିଉଠିଛି ଦେଖାଯାଏ.
-
ନିମ୍ନସ୍ଥ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଲୋକମାନେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଗରମରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ଏହି ଶୈଳନିବାସ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆସିଥାନ୍ତି.
🌟 3. ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ (Sub-tropical Climate):
-
ଭାରତର ଉତ୍ତରସ୍ଥ ସମତଳ ଭୂମିରେ ଏହି ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ.
-
ଏଠାକାର ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତପ୍ତ ଏବଂ ଶୀତ ଋତୁ ବେଶ୍ ଥଣ୍ଡା ରହିଥାଏ.
-
ଏହି ଜଳବାୟୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ହିଁ ଭାରତର ସର୍ବାଧିକ ଗହମ ଚାଷ କରାଯାଇଥାଏ.
🌟 4. ଅତି ଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁ (Arid/Desert Climate):
-
ଭାରତର ପଶ୍ଚିମସ୍ଥ 'ଥର ମରୁଭୂମି' ଅଞ୍ଚଳର ଜଳବାୟୁ ହେଉଛି ଅତି ଶୁଷ୍କ.
-
ଏଠାରେ ଦିନବେଳା ଅଧିକ ଗରମ ଏବଂ ରାତିରେ ଅଧିକ ଶୀତ ଅନୁଭୂତ ହେବା ସହ ଅତିକମ୍ ପରିମାଣର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ.
-
ଜଳର ଘୋର ଅଭାବ ଥିବାରୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅଧିବାସୀମାନେ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ ଓ ସଞ୍ଚୟ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାମାନ ବିକାଶ କରିଛନ୍ତି.
🌟 5. କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ - ଆର୍ଦ୍ର (Tropical Wet Climate):
-
ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳ ମୌସୁମୀ ମାସରେ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ପାଇଥାଏ.
-
ଏଠାରେ ଆର୍ଦ୍ର କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ଯାହାକି ଧାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମସଲା ଆଦି ଚାଷ କରିବା ପାଇଁ ବେଶ୍ ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ.
🌟 6. ଅର୍ଦ୍ଧଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁ (Semi-arid Climate):
-
କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଡେକାନ୍ ମାଳଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏହି ଅର୍ଦ୍ଧଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ.
-
ଏଠାକାର ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଗରମ ଲାଗେ, ଶୀତ ଋତୁରେ ହାଲୁକା ଶୀତ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ମଧ୍ୟମ ଧରଣର ବର୍ଷା ହୋଇଥାଏ.
🌟 7. କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ - ଶୁଷ୍କ ଓ ଆର୍ଦ୍ର (Tropical Climate - Dry & Wet):
-
ପୂର୍ବ ଭାରତ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଉପଦ୍ୱୀପରେ ଏହି ପ୍ରକାରର କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ.
-
ଏଠାରେ ମୃଦୁ ଶୀତଋତୁ ଅନୁଭୂତ ହେବା ସହ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶୁଷ୍କ ଓ ଆର୍ଦ୍ର ଋତୁ ବା ସମୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ.
🌟 WithTeachers.in🌟
⚙️ 3. ଜଳବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକାରୀ କାରଣ ବା ନିୟାମକ (Factors Controlling Climate)
ଜଳବାୟୁରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭିନ୍ନତା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ଦାୟୀ ଅଟନ୍ତି; ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଜାଗତିକ ସ୍ତରର ହୋଇଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଏବଂ ଏପରିକି ସ୍ଥାନୀୟ କାରଣରୁ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ.
🌟 1. ଅକ୍ଷାଂଶ (Latitude):
-
ବିଷୁବ ରେଖାଠାରୁ କୌଣସି ସ୍ଥାନର ଦୂରତାକୁ ଆମେ ଅକ୍ଷାଂଶ ଦ୍ୱାରା ମାପିଥାଉ. ବିଷୁବ ରେଖାଠାରୁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ଉତ୍ତରକୁ ବା ଦକ୍ଷିଣକୁ ଯେତେ ଦୂରରେ ଥାଏ, ତାହାର ଅକ୍ଷାଂଶ ସେତେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ.
-
ବିଷୁବରେଖା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ନିମ୍ନ ଅକ୍ଷାଂଶ ଅଞ୍ଚଳର ଜଳବାୟୁ ସର୍ବଦା ଉଷ୍ଣ ରହେ କାରଣ ଏଠାରେ ସୌର ରଶ୍ମିର ଲମ୍ବ କିରଣ ପଡ଼ିଥାଏ ଏବଂ ଏହାର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଭୂପୃଷ୍ଠର ଏକ ଅଳ୍ପ ଅଞ୍ଚଳରେ କେନ୍ଦ୍ରୀତ ହୋଇ ରହିଥାଏ.
-
ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳ (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଚ୍ଚ ଅକ୍ଷାଂଶ) ଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଥଣ୍ଡା ରହେ କାରଣ ସେଠାରେ ସୌରରଶ୍ମି ତୀର୍ଯ୍ୟକ ଭାବେ ପଡ଼ିଥାଏ. ଫଳତଃ ସୌର ରଶ୍ମି ଏକ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଛାଡ଼ି ହୋଇ ପଡ଼ିଥାଏ ଏବଂ ତୀର୍ଯ୍ୟକ ରଶ୍ମି ବହୁବାଟ ଦେଇ ଆସୁଥିବାରୁ ଶକ୍ତିର ଅପଚୟ ମଧ୍ୟ ଘଟିଥାଏ. ଏହି କାରଣରୁ ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଷୁବ ଅଞ୍ଚଳ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ତାପ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଥାଏ.
-
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଭାରତର ବିଷୁବରେଖା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜରେ ବର୍ଷ ସାରା ଉଷ୍ଣ ବା ଗରମ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଉତ୍ତରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀନଗରର ଜଳବାୟୁ ବେଶ୍ ଶୀତଳ ଅଟେ.
🌟 2. ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ଉଚ୍ଚତା (Altitude):
-
ସାଧାରଣ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧି ସହ ତାପମାତ୍ରା କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ.
-
ଭୂପୃଷ୍ଠ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତପ୍ତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହି ଗଚ୍ଛିତ ତାପକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଛାଡ଼ିଥାଏ; ଫଳରେ ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚରେ ଥିବା ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ବାୟୁ କମ୍ ଗରମ ହୋଇଥାଏ.
-
ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧି ସହ ବାୟୁଚାପ ତଥା ବାୟୁର ଘନତା ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ ଏବଂ ବାୟୁର ଘନତା ହ୍ରାସ ପାଇବା ସହ ଏହା କ୍ରମଶଃ ଶୀତଳ ହୋଇଯାଏ.
-
ହିମାଳୟ ଏତେ ଉଚ୍ଚ ଯେ ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ଶୃଙ୍ଗରେ ତାପମାତ୍ରା ହିମାଙ୍କ ତଳେ ହିଁ ରହିଥାଏ, ଫଳତଃ ଏଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଷସାରା ତୁଷାରାଚ୍ଛନ୍ନ ରହିଥାନ୍ତି.
-
ଭାରତରେ ମୁନ୍ନାର, ଥେନି, ଉଦ୍ଗାମଣ୍ଡଳମ୍ (ଉଟି), ମାଡ଼ିକେରୀ, ମହାବଳେଶ୍ୱର, ମାଉଣ୍ଟଆବୁ, ସିମଳା, ନୈନିତାଲ, ଦାର୍ଜିଲିଂ, ଓ ଦାରିଙ୍ଗିବାଡି ଆଦି ଅନେକ ଶୈଳନିବାସ ରହିଛି ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନସ୍ଥ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେଠାରେ ଶୀତଳ ତାପମାତ୍ରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ.
🌟 3. ସମୁଦ୍ର ନିକଟତା (Distance from the Sea):
-
ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳର ତାପମାତ୍ରାରେ ବିଶେଷ ପାର୍ଥକ୍ୟ ନ ଥାଏ ଏବଂ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳ ଅଧିକ ଗରମ କିମ୍ବା ଶୀତକାଳ ଅଧିକ ଥଣ୍ଡା ହୋଇନଥାଏ କାରଣ ସମୁଦ୍ର ତାପମାତ୍ରାର ଏକ ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ.
-
ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳ ସର୍ବଦା ସମଶୀତୋଷ୍ଣ ରହେ. ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଦୂରରେ ଥିବା ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ଗଲେ ଚରମ ତାପମାତ୍ରା ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ ଯେଉଁଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳରେ ତାପମାତ୍ରା ଅଧିକ ଓ ଶୀତକାଳରେ ତାପମାତ୍ରା କମ୍ ରହେ.
-
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମୁମ୍ବାଇ ଏବଂ ନାଗପୁର ପ୍ରାୟ ସମଉଚ୍ଚତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁମ୍ବାଇ ସମୁଦ୍ର ନିକଟରେ ଥିବାରୁ ଏହା ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଶୀତଳ (ପ୍ରାୟ 32° ସେଲ୍ସିୟସ୍) ଓ ଶୀତକାଳରେ ମୃଦୁ ଶୀତଳ (ପ୍ରାୟ 18° ସେଲ୍ସିୟସ୍) ରହିଥାଏ.
-
କିନ୍ତୁ ନାଗପୁର ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ବହୁ ଦୂରରେ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳର ତାପମାତ୍ରା 44° ସେଲ୍ସିୟସ୍ ଏବଂ ଶୀତ କାଳରେ ପ୍ରାୟ 10° ସେଲ୍ସିୟସ୍ ତାପମାତ୍ରା ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ.
-
ଏଥିରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ମୁମ୍ବାଇର ତାପମାତ୍ରା ବ୍ୟବଧାନ (ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ) ମାତ୍ର 14° ସେଲ୍ସିୟସ୍ ହୋଇଥିବାବେଳେ ନାଗପୁରଠାରେ ଏହା 34° ସେଲ୍ସିୟସ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାଏ.
🌟 WithTeachers.in🌟
🌟 4. ପବନ (Wind):
-
ପବନ ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ ବାୟୁ ରାଶିକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ବୋହି ନେଇଥାଏ.
-
ପଞ୍ଜାବ, ହରିୟାଣା, ରାଜସ୍ଥାନ ଓ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରେ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରୁ ବାୟୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ. ଆରବ ଦେଶ ଓ ଆଫଗାନିସ୍ଥାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମରୁଭୂମି ଉପରଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ଏହି ବାୟୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଷ୍କ ଓ ଉତ୍ତପ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ତେଣୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଉଷ୍ଣ ଲହରୀ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ.
-
ଶୀତକାଳରେ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଅତି ଶୀତଳ ବାୟୁ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ ଯାହାର ଫଳରେ ଭୀଷଣ ଶୀତ ଲହରୀ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ.
-
ପବନ କେବଳ ତାପମାତ୍ରା ନୁହେଁ ବରଂ ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ବର୍ଷଣକୁ ମଧ୍ୟ ବହୁଳ ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ. ସମୁଦ୍ର ଉପର ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ବାୟୁ ସ୍ଥଳଭାଗକୁ ନିଜ ସହ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ବହନ କରିଥାଏ ଓ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କରେ.
🌟 5. ଭୂଆକୃତି (Topography):
-
କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ଭୂ-ପୃଷ୍ଠର ସାମଗ୍ରିକ ପ୍ରାକୃତିକ ଗଠନ ଯେପରିକି ପାହାଡ଼, ପର୍ବତ, ଉପତ୍ୟକା, ଢାଲୁ ତଥା ଉପକୂଳ ଆଦି ଭୂ-ରୂପକୁ ଏକତ୍ର ଭୂଆକୃତି କୁହାଯାଏ.
-
କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ଜଳବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଭୂ-ଆକୃତି ଏକ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ.
-
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କେନ୍ଦ୍ର ଏସିଆ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୀତଳ ମରୁଭୂମିରୁ ବହୁଥିବା ଅତି ଥଣ୍ଡା ପବନକୁ ହିମାଳୟ ଓ କାରାକୋରମ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରେ ବାଧା ଦେଇଥାଏ.
-
ମାତ୍ର ଥର୍ ମରୁଭୂମିର ସମପ୍ରାୟ ଭୂମିରେ ପ୍ରବାହିତ ଥଣ୍ଡା ବା ଗରମ ପବନକୁ ବାଧା ଦେବାପାଇଁ ସେଠାରେ କୌଣସି ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ନଥାଏ.
🌟 WithTeachers.in🌟
🔎 4. ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳବାୟୁ (Micro Climate)
କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ଜଳବାୟୁ, ଉପରେ ଆଲୋଚିତ ସମସ୍ତ ନିୟାମକଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ସାମୁହିକ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ. ତେବେ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଥିବା ଜଳବାୟୁକୁ "ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳବାୟୁ" ବା "Micro climate" କୁହାଯାଏ.
-
ଏହି ଜଳବାୟୁ ନିଜର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ଜଳବାୟୁ ଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ.
-
ଏଠାକାର ସୀମିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ତାପମାତ୍ରା, ଆର୍ଦ୍ରତା ଏବଂ ବର୍ଷଣ ଆଦିର ଏକ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧାରା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ.
-
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆବଦ୍ଧ ଉପତ୍ୟକା ଓ କେତେକ ଅରଣ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ୱ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳବାୟୁ ରହିଛି.
-
ସେହିପରି “ସହରୀ ତାପ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ” (Urban Heat Island) କୁ ଏହାର ଏକ ବାସ୍ତବ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ନିଆଯାଇପାରେ. ସହରଗୁଡ଼ିକର ବାୟୁ ତାପମାତ୍ରା ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ଗ୍ରାମୀଣ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ପ୍ରାୟତଃ ସର୍ବଦା ଅଧିକ ଉଷ୍ଣ ରହେ କାରଣ ସହରାଞ୍ଚଳରେ ବହୁସଂଖ୍ୟାରେ କୋଠାବାଡ଼ି ତଥା କଂକ୍ରିଟ୍ର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିର୍ମାଣ ସହ ଅତି କମ୍ ଗଛଲତା ଦେଖାଯାଏ. ଏହି କଂକ୍ରିଟ୍ ନିର୍ମାଣଗୁଡ଼ିକ ଦିନତମାମ ତାପ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି ଓ ସହରକୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅଧିକ ଉତ୍ତପ୍ତ ରଖିଥାନ୍ତି.
-
ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳବାୟୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ, କୃଷି ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ତଥା ମାନବ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସୁଖ ସ୍ୱାଚ୍ଛନ୍ଦ୍ୟକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ.
💡 Study Trick - ଜଳବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରକ (Climate Controlling Factors):ଜଳବାୟୁକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା 5 ଟି ମୁଖ୍ୟ ନିୟାମକକୁ ସହଜରେ ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ଏହି ଛୋଟ ଶବ୍ଦଟି ମନେ ରଖନ୍ତୁ: "ଅ-ଉ-ସ-ପ-ଭୂ"