🌟 WithTeachers.in🌟

📝 ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (Book Exercises)

🌟 1. ଭୂଗୋଳ (ବିଶେଷକରି ପର୍ବତ ଏବଂ ଉପକୂଳ) କିପରି ମରାଠା ସାମରିକ ରଣନୀତି ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଗଠନକୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରିଥିଲା ଆଲୋଚନା କର।

ଉତ୍ତର: ମରାଠା ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସଫଳତା ପଛରେ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତିର ବଡ଼ ଅବଦାନ ଥିଲା:

• ⛰️ ପର୍ବତର ଭୂମିକା: ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ (ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳା) ମରାଠାମାନଙ୍କୁ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା। ଏହି ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ପାହାଡ଼ିଆ ରାସ୍ତା ଯୋଗୁଁ ଶିବାଜୀ 'ଗରିଲା' ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ (ଅତର୍କିତ ଆକ୍ରମଣ) ସଫଳତାର ସହ ପ୍ରୟୋଗ କରିପାରୁଥିଲେ।

• 🌊 ଉପକୂଳର ଭୂମିକା: ରାଜ୍ୟର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରସାରଣ ଯୋଗୁଁ ଶିବାଜୀ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୌବାହିନୀ ଗଠନ କରିଥିଲେ। ଏହି ସାମୁଦ୍ରିକ ଶକ୍ତି ବଳରେ ସେମାନେ ୟୁରୋପୀୟମାନଙ୍କ ଆଧିପତ୍ୟକୁ କଡ଼ା ଟକ୍କର ଦେଇପାରିଥିଲେ ଏବଂ ଓମାନ୍, ୟେମେନ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ବାଣିଜ୍ୟ ଜାହାଜ ପଠାଇ ପାରୁଥିଲେ।

💡 Trick to remember: "ପାହାଡ଼ ଶିଖାଇଲା ଗରିଲା ଲଢେଇ, ସମୁଦ୍ର ଦେଲା ନୌସେନା ବଢେଇ।"

🌟 2. କାହ୍ନୋଜୀ ଆଙ୍ଗ୍ରେ, ବାଜିରାଓ ପ୍ରଥମ, ମହାଦ୍‌ଜୀ ସିନ୍ଦେ, ଅହଲ୍ୟାବାଈ ହୋଲକାର କିମ୍ବା ତାରାବାଈଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣଙ୍କୁ ବାଛି ଏବଂ କ’ଣ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ କରିପାରିଛି, ତାହା ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରି ୩–୪ଟି ଅନୁଚ୍ଛେଦରେ ଲେଖ।

ଉତ୍ତର: 👸 ଅହଲ୍ୟାବାଈ ହୋଲ୍‌କାର (Ahilyabai Holkar)

ଅହଲ୍ୟାବାଈ ହୋଲ୍‌କାର ଥିଲେ ମରାଠା ଇତିହାସର ଅନ୍ୟତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ମହିଳା ଶାସକ। ସେ ହୋଲ୍‌କାର ରାଜବଂଶର ବୋହୂ ଥିଲେ ଏବଂ ନିଜର ସ୍ୱାମୀ ତଥା ପୁତ୍ରଙ୍କର ଅକାଳ ବିୟୋଗ ପରେ ଭାଙ୍ଗି ନପଡି ରାଜ୍ୟର ମଙ୍ଗ ଧରିଥିଲେ। ବିପଦ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ମନୋବଳର ପରିଚୟ ଦିଏ।

ସେ ଦୀର୍ଘ 30 ବର୍ଷ ଧରି ଇନ୍ଦୋର ଏବଂ ମଧ୍ୟ ଭାରତରେ ଅତି ବିଜ୍ଞତାର ସହିତ ଶାସନ କରିଥିଲେ। ସେ ଜଣେ ଧର୍ମପ୍ରାଣା ମହିଳା ଥିଲେ ଏବଂ ଉତ୍ତରରେ କେଦାରନାଥ ଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ରାମେଶ୍ୱରମ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶହ ଶହ ମନ୍ଦିର, ଘାଟ ଏବଂ କୂପ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସପ୍ରାପ୍ତ କାଶୀ ବିଶ୍ୱନାଥ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ସୋମନାଥ ମନ୍ଦିରର ପୁନଃନିର୍ମାଣ ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଐତିହାସିକ ଅବଦାନ।

ଏକ ଆହ୍ୱାନପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବେଶରେ, ବିନା କୌଣସି ପୁରୁଷ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀରେ ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର ବୟନ ଶିଳ୍ପ ଭଳି ସ୍ଥାନୀୟ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା, ତାଙ୍କୁ ଜଣେ ଆଦର୍ଶ ଜନନାୟିକା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରେ।

🌟 WithTeachers.in🌟

🌟 3. ଆଜିକାର ଗୋଟିଏ ମରାଠା ଦୁର୍ଗ (ଯେପରିକି ରାୟଗଡ଼, ସିନ୍ଧୁ ଦୁର୍ଗ, ଜିଙ୍ଗି କିମ୍ବା ପ୍ରତାପଗଡ଼) ଯଦି ତୁମେ ପରିଦର୍ଶନ କରିବ, ତେବେ କେଉଁଟିକୁ ତୁମେ ବାଛିବ ଓ କାହିଁକି ?

ଉତ୍ତର: ମୁଁ ପରିଦର୍ଶନ ପାଇଁ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର 'ରାୟଗଡ଼ ଦୁର୍ଗ' କୁ ବାଛିବି।

କାହିଁକି ବାଛିବି? ରାୟଗଡ଼ କେବଳ ଏକ ଦୁର୍ଗ ନୁହେଁ, ଏହା ମରାଠା ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଗୌରବ ଏବଂ ଶିବାଜୀଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ। 1674 ମସିହାରେ ଏହି ଦୁର୍ଗରେ ହିଁ ଛତ୍ରପତି ଶିବାଜୀଙ୍କର ମହାସମାରୋହରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଠାରୁ ହିଁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ସ୍ୱାଧୀନ ମରହଟ୍ଟା ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ 'ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ' ନାମକ ନୂତନ ଅବ୍ଦ ପ୍ରଚଳନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦୁର୍ଗର ବିରାଟ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଏବଂ ସାମରିକ ସୁରକ୍ଷା କୌଶଳ ମୋତେ ବିଶେଷ ଆକର୍ଷିତ କରେ।

🌟 4. ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ “ବ୍ରିଟିଶମାନେ ମୋଗଲ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶକ୍ତି ଅପେକ୍ଷା ମରାଠାମାନଙ୍କଠାରୁ ଭାରତର ଅଧିକ ଅଂଶ ଅଧିକୃତ କରିଥିଲେ”। ତୁମେ ଏହାର ଅର୍ଥ କ'ଣ ଭାବୁଛ ?

ଉତ୍ତର: ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି 18ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗ ବେଳକୁ ଭାରତରେ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇସାରିଥିଲା ଏବଂ ମରାଠାମାନେ ହିଁ ସର୍ବଭାରତୀୟ ସ୍ତରରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଥିଲେ।

• ମରାଠାମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭାରତ, ବଙ୍ଗଳା ଏପରିକି ଉତ୍ତରରେ ଲାହୋର, ପେଶୱାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ 1771 ରେ ଦିଲ୍ଲୀ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଜାହିର କରିଥିଲେ।

• ତେଣୁ, ଇଂରେଜମାନଙ୍କର ଅସଲ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଥିଲେ ମରାଠାମାନେ। 1775 ରୁ 1818 ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ତିନୋଟି ଆଙ୍ଗ୍ଲ-ମରାଠା ଯୁଦ୍ଧରେ ଇଂରେଜମାନେ ମରାଠାମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ସେମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବା ବିଶାଳ ଭୂଖଣ୍ଡକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲେ। ସେଥିପାଇଁ କୁହାଯାଏ ଯେ ବ୍ରିଟିଶମାନେ ମୋଗଲଙ୍କ ଠାରୁ ନୁହେଁ, ମରାଠାଙ୍କ ଠାରୁ ଭାରତ ଛଡ଼ାଇ ଆଣିଥିଲେ।

🌟 5. ଶିବାଜୀ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମରାଠାମାନେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ଥାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ଲୋକଙ୍କ ସହିତ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ? ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରୁ କେଉଁ ପ୍ରମାଣ ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତା ପ୍ରତି ସେମାନଙ୍କର ଆଭିମୁଖ୍ୟକୁ ଦର୍ଶାଉଛି ?

ଉତ୍ତର: ଶିବାଜୀ ଏବଂ ମରାଠା ଶାସକମାନେ ନିଜେ କଠୋର ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନ ଏବଂ ସହନଶୀଳତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ।

• 🕌 ସୁରଟ ଲୁଣ୍ଠନର ପ୍ରମାଣ: ଶିବାଜୀ ଯେତେବେଳେ ସୁରଟ ସହର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ପ୍ରଚୁର ଧନ ଲୁଣ୍ଠନ କରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ କୌଣସି ବି ଧାର୍ମିକ ପୀଠ (ମସ୍‌ଜିଦ୍ ଆଦି) କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିନଥିଲେ। ଏପରିକି ଜଣେ ଦାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି (ମୋହନ ଦାସ ପାରେଖ) ଙ୍କ ଘରକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ସୁରକ୍ଷିତ ଛାଡି ଦେଇଥିଲେ।

• 🛕 ପୁନରୁଦ୍ଧାର: ଅହଲ୍ୟାବାଈ ହୋଲ୍‌କାର ମୁସଲମାନ ଆକ୍ରମଣକାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା କାଶୀ ବିଶ୍ୱନାଥ ଏବଂ ସୋମନାଥ ମନ୍ଦିରର ପୁନଃନିର୍ମାଣ କରି ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଧାର୍ମିକ ଭେଦଭାବ ବିନା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ କରୁଥିଲେ।

💡 Trick to remember: "ନିଜ ଧର୍ମକୁ କଲେ ରକ୍ଷା, ଅନ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଦେଲେ ସୁରକ୍ଷା।"

🌟 WithTeachers.in🌟

🌟 6. ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକ କିପରି ମରାଠାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ରାଜ୍ୟର ମୂଳ’ ଥିଲା? ସେଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଏତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ?

ଉତ୍ତର: ମରାଠା ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଆଧାର ହିଁ ଥିଲା ସେମାନଙ୍କର ଅଭେଦ୍ୟ ପାର୍ବତ୍ୟ ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକ।

• 🛡️ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପନ୍ଥ ଅମାତ୍ୟଙ୍କ ମତରେ, ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ରାଜ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଥିଲା। ଏହା ନଥିଲେ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ରାଜ୍ୟ ଧ୍ୱଂସସ୍ତୂପରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତା।

• 🛡️ ଗରିଲା ଯୁଦ୍ଧରେ ସହାୟକ: ଛୋଟ ଛୋଟ ଦଳରେ ଯାଇ ଅତର୍କିତ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପରେ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିରାପଦରେ ଲୁଚିବା ଏବଂ ବିଶ୍ରାମ ନେବା ପାଇଁ ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସୁରକ୍ଷିତ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ ଯୋଗାଉଥିଲେ।

• 🛡️ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସୁରକ୍ଷା: ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ ଯେତେବେଳେ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ, କେବଳ ଏହି ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ହିଁ ମରାଠା ରାଜ୍ୟ ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବଜାୟ ରଖିପାରିଥିଲା।

🌟 7. ମନେକର ତୁମକୁ ମରାଠା ମୁଦ୍ରାର ମୁଖ୍ୟ ଡିଜାଇନର ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତି କରାଯାଇଛି। ମରାଠା ସଫଳତା ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଥିବା ଏକ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କର। ତୁମେ ବାଛିଥିବା ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

ଉତ୍ତର: ଯଦି ମୁଁ ଡିଜାଇନର ହୁଏ, ମୋ ମୁଦ୍ରାର ନାମ ରହିବ "ଶିବ-ସ୍ୱରାଜ୍ୟ ରୁପି"।

• 🪙 ପ୍ରଥମ ପାର୍ଶ୍ୱ (Front): ଏଥିରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳ କିମ୍ବା ଦେବୀ ଭବାନୀଙ୍କ ଖଣ୍ଡାର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚିତ୍ର ରହିବ, ଯାହା ମରାଠାମାନଙ୍କର ସାହସ, ଧର୍ମପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ଶକ୍ତିକୁ ସୂଚାଇବ। ତା' ତଳେ 'ଦେବନାଗରୀ ଲିପି'ରେ "ସ୍ୱରାଜ୍ୟ" (ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ) ଖୋଦିତ ହେବ। ଏହା ଶିବାଜୀଙ୍କ ନିଜ ଭାଷା ଓ ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରତି ଥିବା ଭଲପାଇବାକୁ ଦର୍ଶାଇବ।

• 🪙 ଦ୍ୱିତୀୟ ପାର୍ଶ୍ୱ (Back): ପଛ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ 'ଦୁର୍ଗ' ଏବଂ ଏକ 'ନୌକା' (ଜାହାଜ) ର ଚିତ୍ର ରହିବ। କାରଣ ଦୁର୍ଗ ଥିଲା ମରାଠା ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥଳଭାଗର ମୂଳଦୁଆ ଏବଂ ଜାହାଜ ଥିଲା ସେମାନଙ୍କ ବିପ୍ଳବାତ୍ମକ ସାମୁଦ୍ରିକ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ (କାହ୍ନୋଜୀ ଆଙ୍ଗ୍ରେଙ୍କ ନୌବାହିନୀ)।

🌟 8. ମରାଠାଯୁଗର ଏହି ପରିଚୟ ପରେ ତୁମେ କ’ଣ ଭାବୁଛ ଯେ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସରେ ସେମାନଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ କ’ଣ ଥିଲା ?

ଉତ୍ତର: ମୋ ମତରେ ମରାଠାମାନଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ଥିଲା "ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ମନରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସର ଜାଗରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।"

ମୋଗଲମାନଙ୍କର ଅତ୍ୟାଚାର ଏବଂ ବିଦେଶୀ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଆଗମନ ସମୟରେ, ଭାରତୀୟମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଆଶା ହରାଇ ବସିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଶିବାଜୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ ପ୍ରମାଣ କରିଦେଲେ ଯେ ଭାରତୀୟମାନେ ନିଜକୁ ନିଜେ ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ ଶାସନ କରିପାରିବେ ଏବଂ ଯେକୌଣସି ବଡ଼ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଟକ୍କର ଦେଇପାରିବେ।

• ସେମାନେ ଧାର୍ମିକ ଭେଦଭାବ ବିନା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନେଇ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କଲେ (ଯେପରିକି ଆକ୍ରମଣକାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗାଯାଇଥିବା ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର ପୁନରୁଦ୍ଧାର)।

• ସେମାନଙ୍କର 'ସ୍ୱରାଜ୍ୟ' ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ସ୍ୱପ୍ନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ 'ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ' ପାଇଁ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୀଜ ବପନ କରିଥିଲା।

🌟 WithTeachers.in🌟