🚩 ମରାଠା ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଉତ୍‌ଥାନ (Rise of the Maratha Empire)

🌍 ପୃଷ୍ଠଭୂମି: ବିଦେଶୀ ଶକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରବେଶ

• 📍 1. ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ, ଇଂରେଜ, ଡଚ୍, ଫରାସୀ ଏବଂ ଡାନିସ୍‌ମାନଙ୍କ (ଦିନାମାର) ପରି ପଗଡ଼ି ପିନ୍ଧା ବା ଟୋପିପିନ୍ଧା ଜାତି ଭାରତରେ ବ୍ୟବସାୟ ବାଣିଜ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଥିଲେ।

• 📍 2. ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ତୁଳନାରେ ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ବାଣିଜ୍ୟ ନଥିଲା, ବରଂ ଅଧିକୃତ ପରିସର ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଏବଂ ନିଜ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାର କରିବା ଥିଲା।

• 📍 3. ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜିଦିଖୋର ଥିଲେ ଏବଂ ନୌସେନା ଓ ଗୋଳାବାରୁଦ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଅସ୍ତ୍ର ଥିଲା।

• 📍 4. 1715 ମସିହାରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପନ୍ଥ ଅମାତ୍ୟ ତାଙ୍କ 'ଆନ୍ୟାପାତ୍ର'ରେ ସତର୍କ କରାଇଥିଲେ ଯେ ବିଦେଶୀମାନଙ୍କ ଯାତାୟାତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁଦୃଢ଼ କୋଠାବାଡ଼ି ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

⏳ ମରାଠା ଇତିହାସର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୟରେଖା (Important Timeline)

ଇତିହାସକୁ ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ସମୟରେଖା (Timeline) ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।

• 🗓️ 1. 1630: ଛତ୍ରପତି ଶିବାଜୀଙ୍କ ଜନ୍ମ।

• 🗓️ 2. 1646: ଶିବାଜୀଙ୍କର ଶାସନ ଆରମ୍ଭ।

• 🗓️ 3. 1657: ମରାଠା ନୌବାହିନୀର ପ୍ରତିଷ୍ଠା।

• 🗓️ 4. 1666: ଆଗ୍ରା ଜେଲରେ ବନ୍ଦୀ ଏବଂ ସେଠାରୁ ଚତୁରତାର ସହ ପଳାୟନ।

• 🗓️ 5. 1674: ରାୟଗଡ଼ ଦୁର୍ଗରେ ଶିବାଜୀଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଉତ୍ସବ ଅନୁଷ୍ଠିତ।

• 🗓️ 6. 1677: ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ୍‌ବିଜୟ (ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ଅଭିଯାନ)।

• 🗓️ 7. 1680: ଶିବାଜୀଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ।

• 🗓️ 8. 1682-1707: ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ମୋଗଲ-ମରହଟ୍ଟା ସମର (ଯୁଦ୍ଧ)।

• 🗓️ 9. 1750: ଦିଲ୍ଲୀ ଉପରେ ମରାଠାମାନଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ପ୍ରଭାବ।

• 🗓️ 10. 1761: ତୃତୀୟ ପାନିପଥ ଯୁଦ୍ଧ (ମରାଠାମାନଙ୍କ ଶୋଚନୀୟ ପରାଜୟ)।

• 🗓️ 11. 1775-1782: ପ୍ରଥମ ଇଂରେଜ-ମରାଠା ଯୁଦ୍ଧ (ମରାଠାମାନଙ୍କ ବିଜୟ)।

• 🗓️ 12. 1818: ତୃତୀୟ ଇଂରେଜ-ମରାଠା ଯୁଦ୍ଧ (ମରାଠା ଶକ୍ତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାପ୍ତି)।

💡 Trick to remember early dates: "30 ରେ ଜନ୍ମ, 46 ରେ ରାଜୁତି, 74 ରେ ମୁକୁଟ (ଅଭିଷେକ), 80 ରେ ବିଦାୟ।"

🌟 WithTeachers.in🌟

🚩 କେଉଁମାନେ ମରାଠା ଥିଲେ? (Who were the Marathas?)

• 👤 1. ବର୍ତ୍ତମାନର ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ତଥା ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମିରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜନସମୂହକୁ 'ମରାଠା' କୁହାଯାଉଥିଲା।

• 👤 2. ସେମାନେ ନିଜର ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା 'ମରାଠୀ' ପାଇଁ ବେଶ୍ ପରିଚିତ ଥିଲେ।

• 👤 3. 12th ଶତାବ୍ଦୀରୁ ମରାଠୀ ଭାଷାର ସାହିତ୍ୟିକ ଇତିହାସ ବେଶ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ଆସିଥିଲା।

• 👤 4. 13th ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳ ଯାଦବ ରାଜବଂଶ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ଦେବଗିରି (ବର୍ତ୍ତମାନର ଦୌଲତାବାଦ)।

• 👤 5. 14th ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭ ବେଳକୁ ଦିଲ୍ଲୀର ଖିଲିଜୀ ସୁଲତାନମାନେ ଯାଦବମାନଙ୍କୁ କ୍ଷମତାଚ୍ୟୁତ କରିଥିଲେ।

📿 ସାଂସ୍କୃତିକ ଜାଗରଣ ଓ ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନ

ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସତ୍ତ୍ୱେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିକାଶ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା।

• 🕉️ 1. 7th ଶତାବ୍ଦୀରୁ 17th ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଭକ୍ତି ଭାବନାର ପ୍ରସାର ଘଟିଥିଲା।

• 🕉️ 2. ପ୍ରମୁଖ ସନ୍ଥମାନେ: ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱର, ନାମଦେବ, ତୁକାରାମ ଏବଂ ରାମଦାସ।

• 🕉️ 3. ଅବଦାନ: ଏହି ସନ୍ଥମାନେ ଉପନିଷଦ ଏବଂ ଭଗବତ୍ ଗୀତା ପରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ବୁଝିବା ପାଇଁ 'ମରାଠୀ' ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କରିଥିଲେ।

• 🕉️ 4. ସେମାନେ ଶିଖ୍ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ପରି କେବଳ ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୀତିକ ସଚେତନତା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଆରୋପ କରିଥିଲେ। ଯାହା ମରାଠାମାନଙ୍କୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏକତ୍ରିତ ହେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା।

🧠 TRICK to remember the Saints: "R-T-N-D" (ରତନ-ଡି)

Ramdas, Tukaram, Namdev, Dnyaneshwar (ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱର).

👑 ମରାଠା ଶକ୍ତିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଶିବାଜୀଙ୍କର ଉତ୍‌ଥାନ

17th ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅନେକ ମରାଠା ମୁଖ୍ୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବାଜୀ ହିଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିବାରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲେ।

ଶିବାଜୀଙ୍କ ବାଲ୍ୟକାଳ:

• 🏰 1. ଶିବାଜୀ ଭୋନ୍ସଲେ ପରିବାରରେ 1630 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

• 🏰 2. ପିତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ସାହଜୀ ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ନାମ ଜୀଜାବାଈ।

• 🏰 3. ପିତା ସାହଜୀ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ସୁଲତାନଙ୍କ ପାଖରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାରୁ ପରିବାରଠାରୁ ଦୂରରେ ରହୁଥିଲେ।

• 🏰 4. ଶିବାଜୀ ପୁନେଠାରେ ଥିବା ନିଜ ଜାଗିର (Jagir) ସ୍ଥାନରେ ମାତା ଜୀଜାବାଈଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ ଏବଂ କେତେକ ବିଶ୍ୱସ୍ତ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଶିକ୍ଷା ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଲାଭ କରି ବଡ଼ ହୋଇଥିଲେ।

ରାଜନୈତିକ ଉତ୍‌ଥାନ:

• ⚔️ 1. ମାତ୍ର 16 ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ନିଜର ସାମରିକ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିଦେଇଥିଲେ।

• ⚔️ 2. ସେ ପ୍ରଥମେ ଅବହେଳିତ ଥିବା ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକାର କରି ତାହାର ସୁରକ୍ଷା ବଢ଼ାଇଥିଲେ ଏବଂ ପୁନେ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଏକତ୍ରୀକରଣ କରିଥିଲେ।

• ⚔️ 3. ତାଙ୍କର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ଏକ ‘ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ରାଜ୍ୟ’ ବା ‘ସ୍ୱରାଜ୍ୟ’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା।

🌟 WithTeachers.in🌟

⚓ ସାମରିକ କୌଶଳ ଓ ସଂଘର୍ଷ

1. ନୌବାହିନୀ ଗଠନ (Navy)

• 🌊 1. ରାଜ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳକୁ ପ୍ରସାରିତ ହେବା ପରେ ଶିବାଜୀ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୌସେନା ଗଠନ କରିଥିଲେ ଯାହା ସେ ସମୟରେ ଏକ ବୈପ୍ଳବିକ ପଦକ୍ଷେପ ଥିଲା।

• 🌊 2. ବିଜାପୁରର ଆଦିଲ ଶାହୀ ସୁଲତାନ ବା ମୋଗଲମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଉପକୂଳ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏତେ ସୁଦୃଢ଼ ନୌସେନା ନଥିଲା।

2. ଗରିଲା ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ (Guerrilla Warfare)

• 🛡️ 1. ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ କବଳରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସେ ଏହି ଅଭିନବ ଯୁଦ୍ଧ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ।

• 🛡️ 2. ଏଥିରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଦଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଲୁଚି ରହି ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ହଠାତ୍ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।

3. ବିଜାପୁର ସହ ସଂଘର୍ଷ (ଆଫଜଲ୍ ଖାଁଙ୍କ ବଧ)

• 🗡️ 1. ଶିବାଜୀଙ୍କ ଉତ୍‌ଥାନ ଦେଖି ବିଜାପୁର ସୁଲତାନ ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷ ସେନାପତି ଆଫଜଲ୍ ଖାଁଙ୍କୁ ପଠାଇଥିଲେ।

• 🗡️ 2. ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରତାପଗଡ଼ ଦୁର୍ଗରେ ସେମାନଙ୍କର ଭେଟ ହୋଇଥିଲା।

• 🗡️ 3. ଶିବାଜୀ ଚତୁରତାର ସହ ନିଜ ପାଖରେ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିବା ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅସ୍ତ୍ର 'ବାଘନଖ' (ବାଘର ପଞ୍ଝା ପରି ଅସ୍ତ୍ର) ଦ୍ୱାରା ଆଫଜଲ୍ ଖାଁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସୈନ୍ୟମାନେ ଗରିଲା ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଫଜଲଙ୍କ ସେନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ।

4. ମୋଗଲ ସେନାପତି ସାୟସ୍ତ ଖାଁଙ୍କୁ ପରାଜୟ

• 🌙 1. ମୋଗଲ ସେନାପତି ସାୟସ୍ତ ଖାଁ ଦୀର୍ଘ 3 ବର୍ଷ କାଳ ଶିବାଜୀଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।

• 🌙 2. ଶିବାଜୀ ମାତ୍ର ଅଳ୍ପ ସୈନ୍ୟ ନେଇ ରାତିରେ ସାୟସ୍ତ ଖାଁଙ୍କ ଶିବିର ଉପରେ ହଠାତ୍ ଆକ୍ରମଣ (Surgical Strike) କରିଥିଲେ। ସାୟସ୍ତ ଖାଁ କେତୋଟି ଆଙ୍ଗୁଠି ହରାଇ ପ୍ରାଣ ବିକଳରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଛାଡି ପଳାଇଥିଲେ।

5. ସୁରଟ ଲୁଣ୍ଠନ

• 💰 1. ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସବୁଠୁ ଧନଶାଳୀ ସହର ସୁରଟକୁ ଶିବାଜୀ ନିଜ ଅକ୍ତିଆରକୁ ଆଣିଥିଲେ।

• 💰 2. ସେଠାରୁ ସେ 1 କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଟଙ୍କାର ସମ୍ପଦ ଲାଭ କରିଥିଲେ।

• 💰 3. ନିଜ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଯୋଗୁଁ ସେ କୌଣସି ଧାର୍ମିକ ସ୍ଥାନ ବା ଦାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି (ମୋହନ ଦାସ ପାରେଖ)ଙ୍କ ଘରକୁ ଆକ୍ରମଣରୁ ବାଦ୍ ଦେଇଥିଲେ।

• 💰 4. ଏହି ଘଟଣା 'ଲଣ୍ଡନ ଗେଜେଟ୍' (ଇଂରାଜୀ ସମ୍ବାଦପତ୍ର)ରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ଯେ ଶିବାଜୀ ୟୁରୋପୀୟମାନଙ୍କୁ ଚିଠି ଲେଖି ଅର୍ଥ ନଦେଲେ ସୁରଟ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚେତାବନୀ ଦେଇଥିଲେ।

🤝 ପୁରନ୍ଦର ଚୁକ୍ତି ଏବଂ ଆଗ୍ରା ଜେଲରୁ ପଳାୟନ

• 📜 1. ସୁରଟ ଆକ୍ରମଣ ପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମୋଗଲ ବାଦଶାହ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ରାଜପୁତ ସେନାପତି ଜୟ ସିଂହଙ୍କୁ ପଠାଇଥିଲେ।

• 📜 2. ଶିବାଜୀ ପରାଜିତ ହୋଇ 1665 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ପୁରନ୍ଦର ଦୁର୍ଗରେ ଏକ ଚୁକ୍ତି (Treaty of Purandar) ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ବୃହତ୍ ଅଂଶ ଦେବାକୁ ପଡିଥିଲା ଏବଂ ପୁତ୍ର ସାମ୍ଭାଜୀଙ୍କୁ ମୋଗଲ ଦରବାରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡିଲା।

• 🏛️ 3. ଜୟ ସିଂହଙ୍କ କଥାରେ ଶିବାଜୀ ଆଗ୍ରାସ୍ଥିତ ମୋଗଲ ଦରବାରକୁ ଗଲେ କିନ୍ତୁ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ତାଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ସେନାପତିଙ୍କ ଧାଡିରେ ଛିଡ଼ା କରାଇ ଅପମାନିତ କଲେ। କ୍ରୋଧିତ ଶିବାଜୀ ବାହାରକୁ ଆସିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ ଗୃହବନ୍ଦୀ କରାଗଲା।

• 🏃‍♂️ 4. ମୁକ୍ତିର ଚତୁର ଉପାୟ: ଶିବାଜୀ ସାଧୁସନ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ବଡ଼ ଟୋକେଇରେ ଫଳ ଓ ମିଠା ବଣ୍ଟନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଜଗୁଆଳୀମାନେ ତଦାରଖ ବନ୍ଦ କରିଦେବା ପରେ, ଦିନେ ସେ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଟୋକେଇ ଭିତରେ ଲୁଚି ଖସି ପଳାଇଥିଲେ।

👑 ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ୍‌ବିଜୟ

• 🏔️ 1. 1674 ମସିହାରେ ବୈଦିକ ରୀତିନୀତି ଅନୁସାରେ ପାର୍ବତ୍ୟ ଦୁର୍ଗ ରାୟଗଡ଼ ଠାରେ ଶିବାଜୀଙ୍କର ଅଭିଷେକ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲା।

• 👑 2. ସେ ‘ଶ୍ରୀରାଜା ଶିବ ଛତ୍ରପତି’ ଉପାଧି ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ‘ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ’ ନାମକ ନୂତନ ଅବ୍ଦ (Era) ପ୍ରଚଳନ କଲେ।

• 🗺️ 3. ଏହାପରେ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ ଆଡକୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ତାମିଲନାଡୁ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ ଦଖଲ କଲେ, ଯାହାକୁ 'ଦକ୍ଷିଣ-ଦିଗ୍‌ବିଜୟ' କୁହାଯାଏ। ଏହା ମୋଗଲ ଆକ୍ରମଣ ବିରୁଦ୍ଧରେ ମରାଠାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ରଣକୌଶଳ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥିଲା।

🌟 WithTeachers.in🌟

🚩 ମରାଠା ସାମ୍ରାଜ୍ୟ: ଶିବାଜୀଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳ, ପ୍ରଶାସନ ଓ ସଂସ୍କୃତି

🕊️ ଶିବାଜୀଙ୍କ ମାନବିକତା ଏବଂ ଦେହାନ୍ତ

• 🌟 1. କ୍ରୀତଦାସ ପ୍ରଥାକୁ ବିରୋଧ: ଶିବାଜୀ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବାବେଳେ ଡଚ୍‌ମାନଙ୍କ (Dutch) ଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଥିବା ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର କ୍ରୀତଦାସ ବ୍ୟବସାୟକୁ ବନ୍ଦ କରାଇଥିଲେ। କୌଣସି ଭାରତୀୟ ଶକ୍ତି ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଘୃଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିନଥିଲେ, ଯାହା ଶିବାଜୀଙ୍କ ମାନବିକତାର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ ଥିଲା।

• 🌟 2. ମୃତ୍ୟୁ ଓ ତୁଳନା: 50 ବର୍ଷ ବୟସରେ ଜ୍ୱର ଯୋଗୁଁ ଶିବାଜୀଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା। ୟୁରୋପୀୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀକ୍ ବୀର ଆଲେକଜାଣ୍ଡାରଙ୍କ ସହିତ ତୁଳନା କରୁଥିଲେ।

• 🌟 3. ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା: ତାଙ୍କ ରଣନୀତିରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ବୁନ୍ଦେଲ ରାଜକୁମାର ଛତ୍ରଶାଲ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ବୁନ୍ଦେଲଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ହିନ୍ଦୀ କବି ଭୂଷଣ ଶିବାଜୀଙ୍କୁ ଭେଟିବାକୁ ଆସି ତାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ଅନେକ କବିତା ରଚନା କରିଥିଲେ।

🌟 WithTeachers.in🌟

👑 ଶିବାଜୀଙ୍କ ପରେ ମରାଠା ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଓ ପେଶୱା ଶାସନ

1. ସାମ୍ଭାଜୀ ଓ ରାଜାରାମ

• ⚔️ 1. ଶିବାଜୀଙ୍କର ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଥିଲେ: ସାମ୍ଭାଜୀ ଏବଂ ରାଜାରାମ।

• ⚔️ 2. ସାମ୍ଭାଜୀ ଛତ୍ରପତି ହେବା ପରେ ମୋଗଲମାନଙ୍କୁ କଡ଼ା ପ୍ରତିରୋଧ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରି ଅମାନୁଷିକ ଭାବେ ହତ୍ୟା କରି ରାଜଧାନୀ ରାୟଗଡ଼ ଦଖଲ କରିନେଲେ।

• ⚔️ 3. ତାଙ୍କ ପରେ ରାଜାରାମ ଛତ୍ରପତି ହୋଇ ଗିଙ୍ଗୀ (Gingee - ତାମିଲନାଡୁ) କୁ ପଳାୟନ କରିଥିଲେ। ମୋଗଲ-ମରାଠା ବିବାଦ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ ବ୍ୟାପୀ ଯାଇଥିଲା।

2. ପେଶୱାମାନଙ୍କ (Peshwas) କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି

• 📜 1. 18th ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ଛତ୍ରପତିଙ୍କ ବଦଳରେ ପେଶୱା (ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ) ମାନେ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେଲେ।

• 📜 2. ପେଶୱା ବାଜିରାଓ 1ମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନାନାସାହେବ ପେଶୱା ସର୍ବଭାରତୀୟ ସ୍ତରରେ ମରାଠା ଶାସନ ପ୍ରସାର କରିଥିଲେ।

• 📜 3. ମରାଠାମାନେ ଉତ୍ତର ଆଡକୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଲାହୋର, ଆଟକ୍ ଏବଂ ପେଶୱାର (ପାକିସ୍ତାନ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆଣିଥିଲେ।

• 📜 4. 1761 ମସିହାରେ ତୃତୀୟ ପାନିପଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ମରାଠାମାନେ ଆଫଗାନ୍‌ମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଶୋଚନୀୟ ଭାବେ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ।

• 📜 5. ପରେ ମହାଦ୍‌ଜୀ ସିନ୍ଦେଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ 1771 ରେ ମରାଠାମାନେ ପୁଣିଥରେ ଦିଲ୍ଲୀ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ।

• 📜 6. 1775 ରୁ 1818 ମଧ୍ୟରେ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ସହ ତିନୋଟି ଆଙ୍ଗ୍ଲ-ମରାଠା ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ମରାଠା ଶକ୍ତିର ସମାପ୍ତି ଘଟିଥିଲା।

💡 Trick to remember Expansion: "L-A-P" (ଲାହୋର, ଆଟକ୍, ପେଶୱାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମରାଠା ପତାକା ଉଡିଥିଲା)।

🏛️ ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ଅଷ୍ଟପ୍ରଧାନ ମଣ୍ଡଳ

ଶିବାଜୀ ସୁଲତାନ ଓ ମୋଗଲମାନଙ୍କ ପରି ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଜାଗିରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରି କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ରାଜକୋଷରୁ ଦରମା ଦେବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିୟମିତ ବଦଳି କରୁଥିଲେ। ଶାସନରେ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ 'ଅଷ୍ଟ ପ୍ରଧାନ ମଣ୍ଡଳ' (8 Ministers) ଥିଲେ:

• 👑 1. ପେଶୱା: ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ।

• 👑 2. ଅମାତ୍ୟ: ଅର୍ଥମନ୍ତ୍ରୀ।

• 👑 3. ସଚିବ: ଭୂରାଜସ୍ୱ ମନ୍ତ୍ରୀ।

• 👑 4. ମନ୍ତ୍ରୀ: ବୁଦ୍ଧିମତା ମନ୍ତ୍ରୀ (ଗୁପ୍ତଚର ବା ସୂଚନା)।

• 👑 5. ସେନାପତି: ମୁଖ୍ୟ ସେନାପତି।

• 👑 6. ସୁମନ୍ତ: ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରୀ।

• 👑 7. ନ୍ୟାୟାଧୀଶ: ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି।

• 👑 8. ପଣ୍ଡିତ ରାଓ: ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟାକଳାପ ପ୍ରମୁଖ।

🧠 TRICK for Ashta Pradhan: "PASM-SSNP" (ପେଶୱା, ଅମାତ୍ୟ, ସଚିବ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେନାପତି, ସୁମନ୍ତ, ନ୍ୟାୟାଧୀଶ, ପଣ୍ଡିତ ରାଓ)।

💰 କର ବ୍ୟବସ୍ଥା (Taxation)

ମରାଠାମାନେ ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଯୋଡ଼ି ହୋଇନଥିଲା, ସେଠାରୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କର ଆଦାୟ କରୁଥିଲେ (ଯାହା ବଦଳରେ ସେମାନେ ସେହି ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଶାସନରେ ମୁଣ୍ଡ ପୂରାଉନଥିଲେ)।

• 💸 1. ଚୌଥ (Chauth): ଶହେ ଭାଗରୁ ପଚିଶ ଭାଗ (1/4th)।

• 💸 2. ସରଦେଶମୁଖୀ (Sardeshmukhi): ଚୌଥକୁ ଛାଡ଼ି ଅତିରିକ୍ତ ଦଶଭାଗ (1/10th)।

⚔️ ସାମରିକ ଓ ନୌବାହିନୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Military & Navy)

ସଶସ୍ତ୍ର ବାହିନୀକୁ 3 ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା: ପଦାତିକ, ଅଶ୍ୱବାହିନୀ ଓ ନୌବାହିନୀ।

• 🐎 1. ଅଶ୍ୱବାହିନୀର ପ୍ରକାର:

  • ବର୍ଗୀ (Bargi): ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଘୋଡ଼ା ଓ ଉପକରଣ ଖର୍ଚ୍ଚ ରାଜ୍ୟ ବହନ କରୁଥିଲା।

  • ଶିଲାଦାର (Shiledar): ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଖର୍ଚ୍ଚ ନିଜେ ବହନ କରୁଥିଲେ।

• 🚀 2. ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର: ଖଣ୍ଡା ଓ ବର୍ଚ୍ଛା ଅତି ପ୍ରିୟ ଥିଲା। 1770 ମସିହା ବେଳକୁ ସେମାନେ ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ରକେଟ୍ (Rocket) ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ।

• ⚓ 3. ନୌବାହିନୀ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ: 18th ଶତାବ୍ଦୀରେ କାହ୍ନୋଜୀ ଆଙ୍ଗ୍ରେଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମରାଠା ନୌବାହିନୀ ବହୁ ବିଜୟ ଲାଭ କରିଥିଲା। ସେମାନେ ୟୁରୋପୀୟମାନଙ୍କ 'ପ୍ରବେଶ ପତ୍ର' ବା 'କାର୍ତାଜ' କିଣିବା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦୃଢ଼ ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଓଲଟା ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଠାରୁ ପରିଚୟ ପତ୍ର ଦାବି କରୁଥିଲେ। ଶିବାଜୀଙ୍କ ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକ ୟେମେନ୍ (ମୋଚା), ଓମାନ୍ (ମୁସକାଟ୍) ଓ ମାଲେସିଆ (ମାଲାକା) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାଣିଜ୍ୟ କରୁଥିଲା।

🛡️ ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ୱ (Importance of Forts)

ଅର୍ଥମନ୍ତ୍ରୀ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପନ୍ଥ ଅମାତ୍ୟଙ୍କ 'ଆଦିନ୍ୟାପାତ୍ର' ଅନୁଯାୟୀ:

• 🏰 1. ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ଭାଗ ବା କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା।

• 🏰 2. ଶିବାଜୀ କେବଳ ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ମରାଠା ରାଜ୍ୟର ଭିତ୍ତିଭୂମି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

• 🏰 3. ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ପରି ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା ପରେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଏହି ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗୁଁ ମରାଠା ରାଜ୍ୟ ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ତିଷ୍ଠି ରହିପାରିଥିଲା।

🌺 ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମରାଠା ମହିଳା (Powerful Maratha Women)

1. ତାରାବାଈ (Tarabai)

• 👸 ସ୍ୱାମୀ ରାଜାରାମଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଶାସନ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ। ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ସମୟରେ, ସେ ସାହସିକତାର ସହ ମରାଠା ବାହିନୀକୁ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ମୋଗଲ ଅଞ୍ଚଳ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ନିଜର ସ୍ୱାଧୀନତା ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।

2. ଅହଲ୍ୟାବାଈ ହୋଲ୍‌କାର (Ahilyabai Holkar)

• 👸 1. ସ୍ୱାମୀ ଓ ପୁତ୍ରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଇନ୍ଦୋର ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୀର୍ଘ 30 ବର୍ଷ ଧରି ସୁଶାସନ କରିଥିଲେ।

• 👸 2. ସେ ଉତ୍ତରରେ କେଦାରନାଥ ଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ରାମେଶ୍ୱରମ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶହ ଶହ ମନ୍ଦିର, ଘାଟ ଓ କୂଅ ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ।

• 👸 3. ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ଭାଙ୍ଗିଥିବା କାଶୀ ବିଶ୍ୱନାଥ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ମାମୁଦ୍ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିବା ଗୁଜରାଟର ସୋମନାଥ ମନ୍ଦିରର ପୁନଃନିର୍ମାଣ ସେ କରାଇଥିଲେ।

• 👸 4. ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ମହେଶ୍ୱର ବୟନ ଶିଳ୍ପ (ହସ୍ତତନ୍ତ୍ର)ର ବିକାଶ ସେ କରିଥିଲେ।

📜 ସାଂସ୍କୃତିକ ପୁନରୁତ୍ଥାନ ଏବଂ ତାଞ୍ଜାବୁର (Cultural Revival & Thanjavur)

• 🕉️ 1. ରାଜ୍ୟ-ବ୍ୟବହାର କୋଷ: ବିଦେଶୀ ପାର୍ସି ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର କମାଇବାକୁ ଶିବାଜୀ ସଂସ୍କୃତ ଏବଂ ମରାଠୀ ଭାଷାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରି ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନା କରିଥିଲେ।

• 🕉️ 2. ପାର୍ସିଆନ୍ ସିଲ୍: ସଂସ୍କୃତରେ ଲିଖିତ ଶିବାଜୀଙ୍କ ସିଲ୍ (ମୋହର) "ସ୍ୱରାଜ୍ୟ" ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ପ୍ରକଟ କରୁଥିଲା।

• 🕉️ 3. ମରାଠାମାନେ ମୋଦି ଲିପି (ଦେବନାଗରୀର ଏକ ରୂପ) ପତ୍ରାଳାପ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ।

• 🕉️ 4. ତାଞ୍ଜାବୁରର ମରାଠା ଶାସନ: ଶିବାଜୀଙ୍କ ସାବତ ଭାଇ ଏକୋଜୀ ତାମିଲନାଡୁର ତାଞ୍ଜାବୁର ବିଜୟ କରିଥିଲେ।

• 🕉️ 5. ସେରଫୋଜୀ ଦ୍ୱିତୀୟ: ସେ ଥିଲେ ତାଞ୍ଜାବୁରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମରାଠା ଶାସକ।

  • ସେ 'ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁରଭାଞ୍ଜି' ନାମକ ନାଟକ ରଚନା କରିଥିଲେ।

  • ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ 'ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍' ତାଙ୍କ ସମୟରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରୂପ ନେଇଥିଲା।

  • ମାଗଣା ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ମହଲ ଏବଂ ଭାରତରେ ଏକ ସ୍ୱଦେଶୀ ମୁଦ୍ରଣାଳୟ (Printing Press) ସେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।

  • ତାଞ୍ଜାବୁରର ବୃହଦୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର କାନ୍ଥରେ ସେ ଭୋନ୍ସଲେ ପରିବାରର ଇତିହାସ ଖୋଦିତ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଭାରତର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଏକକ ଶିଳାଲେଖ ଅଟେ।