🌿 6.1 ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ (Natural Resources)

ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ମିଳୁଥିବା ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ଜୀବଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ଥିତି ଓ ବିକାଶ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କିମ୍ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ।

• ଉଦାହରଣ: ବାୟୁ, ଜଳ, ମୃତ୍ତିକା, ଜଙ୍ଗଲ, ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ସୌର ଆଲୋକ ଏବଂ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ।

🌿 6.1.1 ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Classification of Natural Resources)

ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଆଧାରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ:

📁 ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ:

🌱 1. ଜୈବ ସମ୍ପଦ (Bioresources): ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଅଣୁଜୀବ ସମୂହ ଏହି ସମ୍ପଦର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

🪨 2. ଭୌତିକ ସମ୍ପଦ (Physical Resources): ସୌର ଆଲୋକ, ବାୟୁ, ଜଳ, ମୃତ୍ତିକା ଏବଂ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଆଦି ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

📁 ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ବା ବ୍ୟବହାର ଅନୁସାରେ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ:

🔄 1. ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ପଦ (Renewable Resources): ଯେଉଁ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମାଗତ ବ୍ୟବହାର ସତ୍ତ୍ୱେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ ଚକ୍ରୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Cyclic Process) କିମ୍ବା ପ୍ରଜନନ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃଭରଣ ହୋଇଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ।

• ଉଦାହରଣ: ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଜଳ, ମୃତ୍ତିକା, ବାୟୁ, ସୌରଶକ୍ତି, ଭୂତାପୀୟ ଶକ୍ତି, ଜୁଆର ଶକ୍ତି ଓ ପବନ ଶକ୍ତି।

🚫 2. ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ପଦ (Non-renewable Resources): ଯେଉଁ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦଗୁଡ଼ିକର ଅନବରତ ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ପରିମାଣ ହ୍ରାସ ପାଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ପୁନଃଭରଣ ସହଜରେ ବା ଶୀଘ୍ର ସମ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ।

• ଉଦାହରଣ: କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିଅମ୍, ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଖଣିଜ ଧାତୁ।

💡 Memory Trick:

• Renewable = "S-W-A-T" (Solar, Wind, Air/Water, Trees) ➡️ ଯାହା ପ୍ରକୃତି ଆପେ ଆପେ ପୁଣି ତିଆରି କରେ।

• Non-Renewable = "C-P-M" (Coal, Petroleum, Minerals) ➡️ ଯାହା ବ୍ୟବହାର କଲେ ସରିଯିବ।

💨 6.2 ବାୟୁ (Air)

ଜୀବଜଗତର ବଞ୍ଚିରହିବା ପାଇଁ ବାୟୁ ଅତି ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।

• ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଓ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଜୀବମାନେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଅମ୍ଳଜାନ O₂ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ CO₂   ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଆଲୋକ ଶ୍ଲେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ CO₂ ଗ୍ରହଣ କରି ଶର୍କରା ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କରନ୍ତି।

• ସମୁଦ୍ରର ଭୂମିକା: ଆମ ଶିଳ୍ପାୟନ ଓ ଯାନବାହନ ଯୋଗୁଁ CO₂ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୃଥିବୀର ୩/୪ ଭାଗ ସମୁଦ୍ର ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଲବଣଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ କାର୍ବୋନେଟ୍ ପଥର (Carbonate Rocks) ଭାବେ ଜମା ହୁଏ। ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବ (ଯଥା: ଶଙ୍ଖ, ଶାମୁକା) ଏହି ଦ୍ରବୀଭୂତ କାର୍ବୋନେଟ୍‌ରୁ ନିଜର ଶକ୍ତ ଆବରଣ (Shell) ଗଢ଼ିଥାନ୍ତି।

🌬️ ବାୟୁର ଉପାଦାନ ଓ ତାହାର ପରିମାଣ:

🔹 1. ଯବକ୍ଷାରଜାନ (Nitrogen): 77.16%

🔹 2. ଅମ୍ଳଜାନ (Oxygen): 20.60%

🔹 3. ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ (Water Vapor): 1.40%

🔹 4. ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଗ୍ୟାସ୍ (Ar, Ne, etc.): 0.80%

🔹 5. ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (Carbon Dioxide): 0.03%

🔹 6. ଧୂଳିକଣା, ଆମୋନିଆ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ: 0.01%

💡 Memory Trick:

ବାୟୁର ମୁଖ୍ୟ ଗ୍ୟାସ୍‌ର କ୍ରମ: N-O-W-I-C

(Nitrogen 77.16% > Oxygen 20.6% > Water Vapor 1.4% > Inert Gas 0.8% > CO2 0.03%)

🌌 6.2.1 ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ସ୍ତର (Layers of Atmosphere)

ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠକୁ ଘେରି ରହିଥିବା ବାୟୁର ଆସ୍ତରଣକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ (Atmosphere) କୁହାଯାଏ। ଉଚ୍ଚତା ଓ ଘନତା ଅନୁସାରେ ଏହାକୁ ୫ଟି ସ୍ତରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

☁️ 1. ଟ୍ରପୋସ୍ପିଅର (Troposphere):

• ଉଚ୍ଚତା: ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ପ୍ରାୟ 0 ରୁ 20 କି.ମି.।

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଜୀବଜଗତ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ବାୟୁ ଏଠାରେ ଥାଏ। ମେଘ, ବର୍ଷା, ଝଡ଼ ଓ ପବନ ଭଳି ଜଳବାୟୁଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏହି ସ୍ତରରେ ଘଟିଥାଏ।

🛡️ 2. ଷ୍ଟ୍ରାଟୋସ୍ପିଅର (Stratosphere):

• ଉଚ୍ଚତା: 20 ରୁ 50 କି.ମି.।

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏହି ସ୍ତରରେ ଓଜୋନ୍ ସ୍ତର (Ozone Layer) ରହିଥାଏ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବିପଜ୍ଜନକ ଅଲ୍ଟ୍ରାବାୟୋଲେଟ୍ (UV) ରଶ୍ମିରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରେ।

❄️ 3. ମେଜୋସ୍ପିଅର (Mesosphere):

• ଉଚ୍ଚତା: 50 ରୁ 85 କି.ମି.।

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏହି ସ୍ତରର ତାପମାତ୍ରା ପ୍ରାୟ -20°C ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କମିଯାଇଥାଏ।

🔥 4. ଥର୍ମୋସ୍ପିଅର / ଆୟୋନୋସ୍ପିଅର (Thermosphere / Ionosphere):

• ଉଚ୍ଚତା: 85 ରୁ 450 କି.ମି.।

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତପ୍ତ ବଳୟ (ତାପମାତ୍ରା ପ୍ରାୟ 1200°C)। ଏଠାରେ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଚାର୍ଜଯୁକ୍ତ ଆୟନ୍ (Ion) ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଆୟୋନୋସ୍ପିଅର କୁହାଯାଏ।

🚀 5. ଏକ୍ସୋସ୍ପିଅର (Exosphere):

• ଉଚ୍ଚତା: 450 କି.ମି. ରୁ ଉପରକୁ।

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏହା ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ସବୁଠାରୁ ବାହାର ସ୍ତର।

💡 Memory Trick:

ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ୫ଟି ସ୍ତରକୁ ତଳୁ ଉପର ମନେ ରଖିବାର ସୂତ୍ର: "T-S-M-T-E"

(Trust Smart Men To Excel ➡️ Troposphere, Stratosphere, Mesosphere, Thermosphere, Exosphere)

🌧️ ବୃଷ୍ଟିପାତ / ବର୍ଷା (Rainfall and Monsoon)

• ବର୍ଷା ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା: ସୌରରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଜଳଭାଗ ଓ ସ୍ଥଳଭାଗରୁ ଜଳ ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୁଏ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦର ଉତ୍ସେଦନ (Transpiration) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଆର୍ଦ୍ରତା (Humidity) ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହି ଗରମ ଆର୍ଦ୍ରବାୟୁ ଉପରକୁ ଉଠି ଥଣ୍ଡା ହୁଏ। ବାୟୁରେ ଥିବା ଧୂଳିକଣା ଅଣୁକେନ୍ଦ୍ର (Nucleus) ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଜଳବିନ୍ଦୁ ଗଠନ କରେ, ଯାହା ଓଜନିଆ ହୋଇ ବର୍ଷା, ବରଫ ବା କୁଆପଥର ଆକାରରେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼େ।

• ଭାରତର ମୌସୁମୀ ବାୟୁ (Monsoon in India):

  • 🌊 ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ: ଜୁନ୍ ମାସରେ ଆସି ସମଗ୍ର ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତର ଓ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ବର୍ଷା କରାଏ।

  • 🍂 ଫେରନ୍ତା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ: ଅକ୍ଟୋବର ରୁ ଡିସେମ୍ବର ମଧ୍ୟରେ ପଶ୍ଚିମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ବର୍ଷା କରାଏ।

  • 🌀 ଲଘୁଚାପ ଓ ଅବପାତ (Depressions): ଆରବ ସାଗର ଓ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଉପକୂଳ ଭାରତରେ ବର୍ଷା କରାଏ।

💧 6.3 ଜଳ (Water)

ଜୀବକୋଷର ସକ୍ରିୟତା ପାଇଁ 70% ରୁ 90% ଜଳ ଆବଶ୍ୟକ। ଜଳ ସାଇଟୋପ୍ଲାଜମ୍‌ରେ ଦ୍ରାବକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ପୋଷକ ଓ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍‌ର ପରିବହନ କରେ।

🌊 ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଜଳର ବଣ୍ଟନ:

🧂 1. ଲବଣ ଜଳ (Saline Water): 97.5% (୧୩୨୧.୨୫ ନିୟୁତ ଘନ କି.ମି.) - ସମୁଦ୍ର ଓ ମହାସମୁଦ୍ରରେ ଥାଏ।

🚰 2. ମଧୁର ଜଳ (Fresh Water): 2.5% (୩୩.୮୫ ନିୟୁତ ଘନ କି.ମି.)

• ❄️ କ) ମେରୁ ଅଞ୍ଛଳ ଓ પર્ବତର ବରଫ: 1.97% (୨୬.୬୯ ନିୟୁତ ଘନ କି.ମି.)

• 🏞️ ଖ) ଭୂତଳ ଜଳ (Groundwater): 0.50% (୬.୭୮ ନିୟୁତ ଘନ କି.ମି.)

• 🌊 ଗ) ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଓ ଜଳଭଣ୍ଡାର: 0.02% (୦.୨୭ ନିୟୁତ ଘନ କି.ମି.)

• 🌱 ଘ) ମୃତ୍ତିକା ଜଳ ଓ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ: 0.01% (୦.୧୩ ନିୟୁତ ଘନ କି.ମି.)

• ☁️ ଡ) ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ: 0.001% (୦.୦୧ ନିୟୁତ ଘନ କି.ମି.)

🌿 ଜଳ ଓ ଜୈବବିବିଧତା:

ଜଳର ଉପଲବ୍ଧତା ଅନୁସାରେ ଜୈବବିବିଧତା ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ:

• ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତ: ପ୍ରଚୁର ବର୍ଷା ହେଉଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ସର୍ବାଧିକ ଜୈବବିବିଧତା ଦେଖାଯାଏ।

• ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତ: ବୃଷ୍ଟିହୀନତା ହେତୁ ଥର୍ ମରୁଭୂମି ଭଳି ଜନାକୀର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ।

• ଓଡ଼ିଶା: ଉପକୂଳ ଓଡ଼ିଶାରେ ଭଲ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ବେଳେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ବର୍ଷା ହୁଏ।

🪨 6.4 ମୃତ୍ତିକା (Soil)

ମୃତ୍ତିକା ହେଉଛି ଜୈବିକ ଓ ଅଜୈବିକ ପଦାର୍ଥର ଏକ ମିଶ୍ରଣ। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ମୂଳ ପଥର (Bed Rock) ର କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତି (Corrosion/Weathering) ଘଟି ମୃତ୍ତିକା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।

🛠️ ମୃତ୍ତିକା ଗଠନର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା:

☀️ 1. ଭୌତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Physical Process): ସୂର୍ଯ୍ୟତାପ ଦ୍ୱାରା ଦିନରେ ପଥର ପ୍ରସାରିତ ଓ ରାତିରେ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଜଳ ଓ ପବନର ଘର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ପଥର ଗୁଣ୍ଡ ହୋଇ ମାଟି ହୁଏ।

🧪 2. ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Chemical Process): ପଥରରେ ଥିବା ଖଣିଜ ଦ୍ରବ୍ୟ ଜଳସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ଫୁଲିଯାଏ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।

🌱 3. ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Biological Process): ଲାଇକେନ୍ (Lichens) ଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ପଥର ଉପରେ ବଢ଼ି ଲାଇକେନିକ୍ ଏସିଡ୍ (Lichenic Acid) ନିର୍ଗତ କରନ୍ତି, ଯାହା ପଥରକୁ ଗୁଣ୍ଡ କରେ। ପରେ ମସ୍ (Moss), ଫର୍ଣ୍ଣ (Fern) ଓ ବଡ଼ ଗଛର ଚେର ପଥର ଫାଟରେ ପଶି ପଥରକୁ ଭାଙ୍ଗି ମୃତ୍ତିକା ସୃଷ୍ଟି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରନ୍ତି।

🪵 ମୃତ୍ତିକାର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର (Soil Profile):

🌱 1. ପୃଷ୍ଠ ମୃତ୍ତିକା (Top Soil): ସବୁଠାରୁ ଉପର ସ୍ତର। ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର, ହ୍ୟୁମସ୍ (Humus) ଏବଂ ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମୃଦ୍ଧ।

🪨 2. ଉପ ମୃତ୍ତିକା (Sub Soil): ପୃଷ୍ଠ ମୃତ୍ତିକାର ତଳ ସ୍ତର, ଏଥିରେ ହ୍ୟୁମସ୍ ପରିମାଣ କମ୍ ଥାଏ।

🧱 3. ଅନ୍ତଃ ମୃତ୍ତିକା (Inner Soil): ଆଂଶିକ ଭଙ୍ଗା ପଥର କଣା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।

🗿 4. ପ୍ରସ୍ତର ସ୍ତର (Rock Bed): ସବୁଠାରୁ ତଳେ ଥିବା ମୂଳ ପଥର ସ୍ତର।

🌿 ହ୍ୟୁମସ୍ (Humus): ସଢ଼ିଯାଇଥିବା ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥକୁ ହ୍ୟୁମସ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହା ମୃତ୍ତିକାର ଜଳଧାରଣ କ୍ଷମତା ବଢ଼ାଏ, ମାଟିକୁ ଫପ୍‌ସା (Loose) କରି ବାୟୁ ସଞ୍ଚାଳନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

🎨 ମୃତ୍ତିକାର ୬ଟି ପ୍ରକାର (6 Types of Soil):

⚫ 1. କୃଷ୍ଣ ମୃତ୍ତିକା (Black Soil): ଅଠାଳିଆ, କଳା ରଙ୍ଗର ଏବଂ ଜଳ ଧାରଣ କ୍ଷମତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଧିକ।

🔴 2. ଲୋହିତ ମୃତ୍ତିକା (Red Soil): ଆଗ୍ନେୟ ଓ ରୂପାନ୍ତରିତ ଶିଳା କ୍ଷୟରୁ ସୃଷ୍ଟି। ଲୌହ ଅଂଶ ଅଧିକ ଥିବାରୁ ଏହାର ରଙ୍ଗ ଲାଲ୍।

🌾 3. ପଟୁମାଟି (Alluvial Soil): ଖୁବ୍ ଉର୍ବର, ଜଳଧାରଣ କ୍ଷମତା ଅଧିକ। ଏଥିରେ କାଦୁଅ, ବାଲି, ଗରଡ଼ା ଓ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ଥାଏ।

⛰️ 4. ପାହାଡ଼ିଆ ମାଟି (Mountain Soil): ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ। ଶୁଖିଲା ଡାଳପତ୍ର ସଢ଼ି ଏହି ମାଟିକୁ ଉର୍ବର କରିଥାଏ।

🏜️ 5. ମରୁ ମୃତ୍ତିକା (Desert Soil): ମୁଖ୍ୟତଃ ବାଲି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏବଂ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ।

🧱 6. ମାଙ୍କଡ଼ା ମାଟି (Laterite Soil): ପଥର ଓ କାଦୁଅର ମିଶ୍ରଣ। ରଙ୍ଗ ଲାଲ୍। ଜୈବ ପଦାର୍ଥ କମ୍ ଥିବାରୁ ଏହା ଅନୁର୍ବର।

💡 Memory Trick:

ମୃତ୍ତିକାର ୬ଟି ପ୍ରକାର ମନେ ରଖିବାର ସୂତ୍ର: "B-R-A-M-D-L"

(Black, Red, Alluvial, Mountain, Desert, Laterite ➡️ କୃଷ୍ଣ, ଲୋହିତ, ପଟୁ, ପାହାଡ଼ିଆ, ମରୁ, ମାଙ୍କଡ଼ା)