📘

WithTeachers

Learning Together

© WithTeachers

Designed with for a better world.
Class 10 ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ
ଆଲୋକ- ପ୍ରତିଫଳନ ଓ ପ୍ରତିସରଣ

ଆଲୋକ- ପ୍ରତିଫଳନ ଓ ପ୍ରତିସରଣ – Additional Questions Class 10 ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ

୨ ମାର୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (୨୦ଟି)

  1. ଆଲୋକର ପ୍ରତିଫଳନ ନିୟମ ଦୁଇଟି ଲେଖ ।

  • ଉତ୍ତର: (i) ଆପତନ କୋଣ ଓ ପ୍ରତିଫଳନ କୋଣ ସମାନ ହୋଇଥାଏ । (ii) ଆପତିତ ରଶ୍ମି, ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ଓ ଆପତନ ବିନ୍ଦୁରେ ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ପ୍ରତି ଅଙ୍କିତ ଲମ୍ବ ଗୋଟିଏ ସମତଳରେ ରହିଥାଆନ୍ତି ।

  1. ବର୍ତ୍ତୁଳାକାର ଦର୍ପଣର ବକ୍ରତା କେନ୍ଦ୍ର (C) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?

  • ଉତ୍ତର: ବର୍ତ୍ତୁଳାକାର ଦର୍ପଣ ଯେଉଁ ଗୋଲକର ଅଂଶ ହୋଇଥାଏ, ସେହି ଗୋଲକର କେନ୍ଦ୍ରକୁ ବର୍ତ୍ତୁଳାକାର ଦର୍ପଣର ବକ୍ରତା କେନ୍ଦ୍ର କୁହାଯାଏ ।

  1. ସମତଳ ଦର୍ପଣରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଦୁଇଟି ଗୁଣ ଲେଖ ।

  • ଉତ୍ତର: (i) ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସର୍ବଦା ଆଭାସୀ ଓ ସଳଖ ହୋଇଥାଏ । (ii) ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଆକାର ବସ୍ତୁର ଆକାର ସହିତ ସମାନ ହୋଇଥାଏ ।

  1. ଆଲୋକର ଦ୍ଵୈତ ପ୍ରକୃତି (Dual Nature) କ’ଣ?

  • ଉତ୍ତର: ଆଧୁନିକ କ୍ଵାଣ୍ଟମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ଆଲୋକ କେବଳ ତରଙ୍ଗ ନୁହେଁ କି କେବଳ କଣିକା ନୁହେଁ; ଏହା ଉଭୟ ତରଙ୍ଗ ଓ କଣିକାର ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ ।

  1. ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଓ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ ।

  • ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ଭିତର ଆଡ଼କୁ ବକ୍ର ହୋଇଥାଏ ତାହା ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଏବଂ ଯାହାର ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ବାହାର ଆଡ଼କୁ ବକ୍ର ହୋଇଥାଏ ତାହା ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ।

  1. ଦର୍ପଣର ଦ୍ୱାରକ (Aperture) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?

  • ଉତ୍ତର: ବର୍ତ୍ତୁଳାକାର ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠର ବ୍ୟାସକୁ ଦର୍ପଣର ଦ୍ବାରକ କୁହାଯାଏ ।

  1. R=2f ସମ୍ପର୍କଟି ବୁଝାଅ ।

  • ଉତ୍ତର: ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦ୍ଵାରକ ବିଶିଷ୍ଟ ବର୍ତ୍ତୁଳାକାର ଦର୍ପଣରେ ବକ୍ରତା ବ୍ୟାସାଦ୍ଧ (R) ଏହାର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା (f) ର ଦୁଇଗୁଣ ଅଟେ ।

  1. ଆଲୋକର ବିକୀର୍ଷନ (Diffraction) କ’ଣ?

  • ଉତ୍ତର: ଯଦି ଗୋଟିଏ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଅସ୍ଵଚ୍ଛ ବସ୍ତୁ ଆଲୋକର ଗତି ପଥରେ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଆଲୋକ ସେହି ବସ୍ତୁ ପାଖରେ ବାଙ୍କିଯାଏ; ଏହାକୁ ବିକୀର୍ଷନ କୁହାଯାଏ ।

  1. ଅବତଳ ଦର୍ପଣର ଗୋଟିଏ ବ୍ୟବହାର ଲେଖ ।

  • ଉତ୍ତର: ଦନ୍ତ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ରୋଗୀର ଦାନ୍ତର ବଡ଼ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖୁବା ପାଇଁ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ।

  1. ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣର ଗୋଟିଏ ବ୍ୟବହାର ଲେଖ ।

  • ଉତ୍ତର: ଯାନଗୁଡ଼ିକରେ ପଛପାଖ ଦେଖିବା (Rear-View) ପାଇଁ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

  1. ଆଲୋକର ପ୍ରତିସରଣ କାହିଁକି ହୁଏ?

  • ଉତ୍ତର: ଗୋଟିଏ ସ୍ଵଚ୍ଛ ମାଧ୍ୟମରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ମାଧ୍ୟମକୁ ଗତିକଲେ ଆଲୋକର ବେଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ଫଳରେ ପ୍ରତିସରଣ ଘଟିଥାଏ ।

  1. ସ୍ନେଲ୍‌ଙ୍କ ପ୍ରତିସରଣ ନିୟମଟି ଲେଖ ।

  • ଉତ୍ତର: ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାଧ୍ୟମ ଯୁଗଳ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣର ଆଲୋକ ପାଇଁ ଆପତନ କୋଣର ସାଇନ୍ (sin i) ଓ ପ୍ରତିସରଣ କୋଣର ସାଇନ୍ (sin r) ର ଅନୁପାତ ଏକ ସ୍ଥିରାଙ୍କ ।

  1. ପରମ ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ (Absolute Refractive Index) କ’ଣ?

  • ଉତ୍ତର: ଶୂନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ତୁଳନାରେ କୌଣସି ମାଧ୍ୟମର ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କକୁ ସେହି ମାଧ୍ୟମର ପରମ ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ କୁହାଯାଏ ।

  1. ଆଲୋକୀୟ ଲଘୁ ଓ ଘନ ମାଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ’ଣ?

  • ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ମାଧ୍ୟମର ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ କମ୍ ତାହା ଆଲୋକୀୟ ଲଘୁ ଏବଂ ଯାହାର ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ ଅଧିକ ତାହା ଆଲୋକୀୟ ଘନ ମାଧ୍ୟମ ।

  1. ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସକୁ କାହିଁକି ଅଭିସାରୀ ଲେନ୍ସ କୁହାଯାଏ?

  • ଉତ୍ତର: ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ଆଲୋକ ରଶ୍ମିଗୁଚ୍ଛକୁ ଏକ ବିନ୍ଦୁରେ କେନ୍ଦ୍ରାଭିମୁଖୀ (Converge) କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଅଭିସାରୀ ଲେନ୍ସ କୁହାଯାଏ ।

  1. ଅବତଳ ଲେନ୍ସକୁ କାହିଁକି ଅପସାରୀ ଲେନ୍ସ କୁହାଯାଏ?

  • ଉତ୍ତର: ଅବତଳ ଲେନ୍ସ ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ଅପସାରଣ (Diverge) କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଅପସାରୀ ଲେନ୍ସ କୁହାଯାଏ ।

  1. ଲେନ୍ସର ଆଲୋକ କେନ୍ଦ୍ର (O) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?

  • ଉତ୍ତର: ଲେନ୍ସର ମଧ୍ୟ ବିନ୍ଦୁକୁ ଆଲୋକ କେନ୍ଦ୍ର କୁହାଯାଏ । ଏହି ବିନ୍ଦୁ ଦେଇ ଯାଉଥିବା ରଶ୍ମିର କୌଣସି ବିପଥନ ହୁଏନାହିଁ ।

  1. ଲେନ୍ସର ପାୱାର୍ (Power) ର SI ଏକକ କ’ଣ?

  • ଉତ୍ତର: ଲେନ୍ସର ପାୱାର୍ ର SI ଏକକ ହେଉଛି ଡାୟପ୍‌ଟର (Diopter), ଯାହାକୁ 'D' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ ।

  1. ଗୋଟିଏ ଲେନ୍ସର ପାୱାର୍ +2.0 D ହେଲେ ଏହା କି ପ୍ରକାର ଲେନ୍ସ?

  • ଉତ୍ତର: ପାୱାର୍ ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ (+) ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଏକ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ।

  1. ଲେନ୍ସର ପରିବର୍ଦ୍ଧନ (m) ର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ ।

ଉତ୍ତର: ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଉଚ୍ଚତା (h') ଓ ବସ୍ତୁର ଉଚ୍ଚତା (h) ର ଅନୁପାତକୁ ଲେନ୍ସ ଦ୍ଵାରା ସୃଷ୍ଟ ପରିବର୍ଦ୍ଧନ କୁହାଯାଏ ।

 

୩ ମାର୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (୧୦ଟି)

  1. ସମତଳ ଦର୍ପଣରେ ପାର୍ଶ୍ୱୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ କ’ଣ? ବୁଝାଅ ।

  • ଉତ୍ତର: ସମତଳ ଦର୍ପଣରେ ବସ୍ତୁର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱ ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱ ଭଳି ଏବଂ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହାକୁ ପାର୍ଶ୍ୱୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ ।

  1. ନୂତନ କାର୍ଟେସିଆନ ସଙ୍କେତ ପ୍ରଥାର ଯେକୌଣସି ତିନୋଟି ନିୟମ ଲେଖ ।

  • ଉତ୍ତର: (i) ବସ୍ତୁକୁ ସର୍ବଦା ଦର୍ପଣର ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ରଖାଯାଏ । (ii) ସମସ୍ତ ଦୂରତା ଦର୍ପଣର ପୋଲ୍ ଠାରୁ ମପାଯାଏ । (iii) ପ୍ରମୁଖ ଅକ୍ଷର ଉପର ଆଡ଼କୁ ଉଚ୍ଚତା ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଓ ତଳ ଆଡ଼କୁ ବିଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ନିଆଯାଏ ।

  1. ବାସ୍ତବ ଓ ଆଭାସୀ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମଧ୍ୟରେ ତିନୋଟି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ ।

  • ଉତ୍ତର: (i) ବାସ୍ତବ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରଦା ଉପରେ ପଡ଼ିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଆଭାସୀ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ । (ii) ବାସ୍ତବ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଓଲଟା ହୋଇଥାଏ, ଆଭାସୀ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସଳଖ ହୋଇଥାଏ । (iii) ବାସ୍ତବ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ରଶ୍ମିର ପ୍ରକୃତ ପ୍ରତିଚ୍ଛେଦ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୁଏ ।

  1. ଆଲୋକର ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ (Refractive Index) କେଉଁ କେଉଁ କାରକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ?

  • ଉତ୍ତର: ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମ ଦ୍ଵୟର ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ବ୍ୟବହୃତ ଆଲୋକର ବର୍ଣ୍ଣ (Wave-length) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ ।

  1. କାଚ ଗ୍ଲାସ୍‌ରେ ଥିବା ଜଳରେ ପେନ୍‌ସିଲଟି ବଙ୍କେଇଲା ପରି କାହିଁକି ଦେଖାଯାଏ?

  • ଉତ୍ତର: ଆଲୋକ ପ୍ରତିସରଣ ଯୋଗୁଁ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ପେନ୍‌ସିଲ ଅଂଶରୁ ଆଲୋକ ବାୟୁକୁ ଆସିବା ବେଳେ ଗତିପଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ, ଫଳରେ ଏହା ବଙ୍କା ଦେଖାଯାଏ ।

  1. ଲେନ୍ସର ପାୱାର୍ (P) ଓ ଫୋକସ୍ ଦୂରତା (f) ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ବୁଝାଅ ।

  • ଉତ୍ତର: ଲେନ୍ସର ପାୱାର୍ ଏହାର ଫୋକସ୍ ଦୂରତାର ବିଲୋମୀ ($P = 1/f); ଯଦି $f$ ମିଟରରେ ଥାଏ, ତେବେ $P$ ଡାୟପ୍‌ଟରରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ।

  1. ଅବତଳ ଦର୍ପଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସ୍ତୁ C ଠାରେ ଥିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରକୃତି କ’ଣ ହେବ?

  • ଉତ୍ତର: ବସ୍ତୁ C ଠାରେ ଥିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମଧ୍ୟ C ଠାରେ ଗଠିତ ହେବ; ଏହା ବସ୍ତୁ ସହ ସମାନ ଆକାରର ଏବଂ ବାସ୍ତବ ଓ ଓଲଟା ହେବ ।

  1. ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସର ତିନୋଟି ବ୍ୟବହାର ଲେଖ ।

  • ଉତ୍ତର: (i) ଚଶମା ତିଆରିରେ, (ii) ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରରେ, (iii) ପରିବର୍ଦ୍ଧକ କାଚ (Magnifying glass) ଭାବରେ ।

  1. ଏକାଧିକ ଲେନ୍ସର ସଂଯୋଜନ କାହିଁକି କରାଯାଏ?

  • ଉତ୍ତର: ପରିବର୍ଦ୍ଧନ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା (Sharpness) ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ ଏକାଧିକ ଲେନ୍ସକୁ ମିଶ୍ରିତ କରି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

  1. ଦର୍ପଣ ସୂତ୍ର ଓ ଲେନ୍ସ ସୂତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର: ଦର୍ପଣ ସୂତ୍ର ହେଉଛି 1/v + 1/u = 1/f ଏବଂ ଲେନ୍ସ ସୂତ୍ର ହେଉଛି 1/v - 1/u = 1/f

 

୪ ମାର୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (୮ଟି)

  1. ଆୟତାକାର କାଚ ସ୍ଲାବ୍ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକର ପ୍ରତିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବୁଝାଅ ।

  • ଉତ୍ତର: ଆଲୋକ ରଶ୍ମି କାଚ ସ୍ଲାବ୍‌ର ପ୍ରଥମ ପୃଷ୍ଠରେ ବାୟୁରୁ କାଚକୁ ପ୍ରବେଶ କଲାବେଳେ ଅଭିଲମ୍ବ ଆଡ଼କୁ ବାଙ୍କିଯାଏ ଏବଂ ଦ୍ଵିତୀୟ ପୃଷ୍ଠରେ କାଚରୁ ବାୟୁକୁ ଗଲାବେଳେ ଅଭିଲମ୍ବଠାରୁ ଦୂରକୁ ବାଙ୍କିଯାଏ; ଫଳରେ ନିର୍ଗତ ରଶ୍ମି ଆପତିତ ରଶ୍ମି ସହ ସମାନ୍ତର ହୁଏ ।

  1. ଅବତଳ ଦର୍ପଣରେ ବସ୍ତୁର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥିତି ପାଇଁ ଗଠିତ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଏକ ସାରଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ।

  • ଉତ୍ତର: 

    ବସ୍ତୁର ସ୍ଥିତି ପ୍ରତିବିମ୍ବର ସ୍ଥିତି ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଆକାର ପ୍ରକୃତି
    ଅନନ୍ତ ଦୂରରେ F ଠାରେ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର (ବିନ୍ଦୁ ସମାନ) ବାସ୍ତବ ଓ ଓଲଟା
    C ପରେ F ଓ C ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ବାସ୍ତବ ଓ ଓଲଟା
    C ଠାରେ C ଠାରେ ସମାନ ବାସ୍ତବ ଓ ଓଲଟା
    F ଓ C ମଧ୍ୟରେ C ପରେ ପରିବର୍ଦ୍ଧିତ (ବଡ) ବାସ୍ତବ ଓ ଓଲଟା
    F ଠାରେ ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ୟଧିକ ପରିବର୍ଦ୍ଧିତ ବାସ୍ତବ ଓ ଓଲଟା
    P ଓ F ମଧ୍ୟରେ ଦର୍ପଣ ପଛରେ ପରିବର୍ଦ୍ଧିତ (ବଡ) ଆଭାସୀ ଓ ସଳଖ

     

  1. ଲେନ୍ସ ପାଇଁ ରଶ୍ମି ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରିବାର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ଚିତ୍ର ସହ ବୁଝାଅ ।

  • ଉତ୍ତର: (i) ମୁଖ୍ୟ ଅକ୍ଷ ସହ ସମାନ୍ତର ରଶ୍ମି ପ୍ରତିସରଣ ପରେ ଫୋକସ୍ ଦେଇ ଗତି କରେ । (ii) ଫୋକସ୍ ଦେଇ ଯାଉଥିବା ରଶ୍ମି ପ୍ରତିସରଣ ପରେ ମୁଖ୍ୟ ଅକ୍ଷ ସହ ସମାନ୍ତର ହୁଏ । (iii) ଆଲୋକ କେନ୍ଦ୍ର ଦେଇ ଯାଉଥିବା ରଶ୍ମି ବିନା ବିପଥନରେ ସିଧା ଗତି କରେ ।

  1. ଉଦାହରଣ ସହ ବୁଝାଅ: m = h'/h = -v/u (ଦର୍ପଣ ପାଇଁ) ।

  • ଉତ୍ତର: ଏହି ସୂତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ବସ୍ତୁର ଉଚ୍ଚତା ଓ ଦୂରତା ଜଣାଥିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଉଚ୍ଚତା ଓ ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିହୁଏ; ଯଦି $m$ ବିଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ହୁଏ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବାସ୍ତବ ଏବଂ ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ହେଲେ ଆଭାସୀ ହୁଏ ।

  1. ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସରେ ବସ୍ତୁର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥିତି ପାଇଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଗଠନର ଏକ ସାରଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ।

ଉତ୍ତର: 
  • ବସ୍ତୁର ସ୍ଥିତି ପ୍ରତିବିମ୍ବର ସ୍ଥିତି ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଆକାର ପ୍ରକୃତି
    ଅନନ୍ତ ଦୂରରେ F₂ ଠାରେ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର (ବିନ୍ଦୁ ସମାନ) ବାସ୍ତବ ଓ ଓଲଟା
    2F₁ ପରେ F₂ ଓ 2F₂ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ବାସ୍ତବ ଓ ଓଲଟା
    2F₁ ଠାରେ 2F₂ ଠାରେ ସମାନ ବାସ୍ତବ ଓ ଓଲଟା
    F₁ ଓ 2F₁ ମଧ୍ୟରେ 2F₂ ପରେ ପରିବର୍ଦ୍ଧିତ (ବଡ) ବାସ୍ତବ ଓ ଓଲଟା
    O ଓ F₁ ମଧ୍ୟରେ ବସ୍ତୁ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ପରିବର୍ଦ୍ଧିତ (ବଡ) ଆଭାସୀ ଓ ସଳଖ

     

  1. ଆଲୋକର ପ୍ରତିଫଳନ ଓ ପ୍ରତିସରଣ ମଧ୍ୟରେ ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ ।

  • ଉତ୍ତର: (i) ପ୍ରତିଫଳନରେ ଆଲୋକ ସେହି ମାଧ୍ୟମକୁ ଫେରିଆସେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିସରଣରେ ଅନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ । (ii) ପ୍ରତିଫଳନ ଚିକ୍କଣ ପୃଷ୍ଠରେ ହୁଏ, ପ୍ରତିସରଣ ସ୍ଵଚ୍ଛ ମାଧ୍ୟମରେ ହୁଏ । (iii) ପ୍ରତିଫଳନରେ ବେଗ ବଦଳେ ନାହିଁ, ପ୍ରତିସରଣରେ ବେଗ ବଦଳେ । (iv) ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଅଟେ ।

  1. ଶୂନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଲୋକର ବେଗ କେତେ? କୌଣସି ମାଧ୍ୟମର ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ n = C/V ସୂତ୍ରଟି ବୁଝାଅ ।

  • ଉତ୍ତର: ଶୂନ୍ୟରେ ଆଲୋକର ବେଗ $3 \times 10^8$ ମି/ସେ ।

  • ସୂତ୍ର n = C/V ଅନୁସାରେ ବାୟୁରେ ବେଗ (C) ଓ ମାଧ୍ୟମରେ ବେଗ (V) ର ଅନୁପାତ ହିଁ ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ ।

  1. ବର୍ତ୍ତୁଳାକାର ଦର୍ପଣର ପ୍ରମୁଖ ଫୋକସ୍ (F) ଓ ଫୋକସ୍ ଦୂରତା (f) ଚିତ୍ର ସହ ବୁଝାଅ ।

ଉତ୍ତର: ମୁଖ୍ୟ ଅକ୍ଷ ସହ ସମାନ୍ତର ରଶ୍ମି ପ୍ରତିଫଳନ ପରେ ମୁଖ୍ୟ ଅକ୍ଷର ଯେଉଁ ବିନ୍ଦୁରେ ମିଳିତ ହୁଅନ୍ତି ତାହା ପ୍ରମୁଖ ଫୋକସ୍ (F); ପୋଲ୍ ଓ ଫୋକସ୍ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତାକୁ ଫୋକସ୍ ଦୂରତା (f) କୁହାଯାଏ ।

 

1.      ଆଲୋକର ଦ୍ଵୈତ ପ୍ରକୃତି (Dual Nature) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?    

2.      ଆଲୋକର ବିକୀର୍ଷନ (Diffraction) ର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ ।

3.      ବର୍ତ୍ତୁଳାକାର ଦର୍ପଣର ବକ୍ରତା ବ୍ୟାସାଦ୍ଧ (R) ଏବଂ ଫୋକସ୍ ଦୂରତା (f) ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଲେଖ ।

4.      ଆଲୋକର ପ୍ରତିଫଳନର ଦୁଇଟି ନିୟମ ଲେଖ ।

5.      ସମତଳ ଦର୍ପଣରେ ଗଠିତ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଦୁଇଟି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।

6.      ଅବତଳ (Concave) ଦର୍ପଣର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ ।

7.      ଉତ୍ତଳ (Convex) ଦର୍ପଣର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ ।

8.      ଦର୍ପଣର ପୋଲ୍ (Pole) ଏବଂ ଦ୍ୱାରକ (Aperture) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?

9.      ଆଲୋକର ପ୍ରତିସରଣ କାହିଁକି ଘଟିଥାଏ?

10.  ପରମ ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ (Absolute Refractive Index) ର ସୂତ୍ରଟି ଲେଖ ।

11.  ଆଲୋକୀୟ ଘନ ମାଧ୍ୟମ ଓ ଲଘୁ ମାଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।

12.  ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସକୁ କାହିଁକି ଅଭିସାରୀ ଲେନ୍ସ କୁହାଯାଏ?

13.  ଅବତଳ ଲେନ୍ସକୁ କାହିଁକି ଅପସାରୀ ଲେନ୍ସ କୁହାଯାଏ?

14.  ଲେନ୍ସର ଆଲୋକ କେନ୍ଦ୍ର (Optical Centre) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?

15.  ଲେନ୍ସର ପାୱାର୍‌ର SI ଏକକ କ’ଣ ଏବଂ ଏହାକୁ କେଉଁ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ କରାଯାଏ?

16.  ଗୋଟିଏ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ୫୦ ସେମି ହେଲେ ଏହାର ପାୱାର୍ କେତେ? (Math)

17.  ଏକ ବର୍ତ୍ତୁଳାକାର ଦର୍ପଣର ବକ୍ରତା ବ୍ୟାସାଦ୍ଧ ୩୨ ସେମି ହେଲେ ଏହାର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା କେତେ? (Math)

18.  ପରିବର୍ଦ୍ଧନ m = -1 ହେଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ପ୍ରକୃତି ଓ ଆକାର କିପରି ହେବ? (Math)

19.  ଗୋଟିଏ ଲେନ୍ସର ପାୱାର୍ -2.0 D ହେଲେ ଏହାର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର । (Math)

20.  ଆଲୋକର ବେଗ ଶୂନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ କେତେ?

21.  ସ୍ନେଲ୍‌ଙ୍କ ପ୍ରତିସରଣ ନିୟମଟିକୁ ବୁଝାଅ ।

22.  ସୌର ଚୁଲ୍ଲା ଏବଂ ଦନ୍ତ ଚିକିତ୍ସକମାନେ କାହିଁକି ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି?

23.  ଯାନଗୁଡ଼ିକରେ ପଛପାଖ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣକୁ କାହିଁକି ଅଗ୍ରାଧିକାର ଦିଆଯାଏ?

24.  କାଚ ସ୍ଲାବ୍ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗଲାବେଳେ ଆଲୋକ ରଶ୍ମିର ପାର୍ଶ୍ୱୀୟ ବିସ୍ଥାପନ କିପରି ହୁଏ?

25.  ବାୟୁ ତୁଳନାରେ କିରୋସିନର ଆଲୋକୀୟ ଘନତା ଅଧିକ କିନ୍ତୁ ବସ୍ତୁତ୍ୱ ଘନତା କମ୍ - ଏହାର ଅର୍ଥ କ’ଣ?

26.  ଲେନ୍ସର ପାୱାର୍ ଏବଂ ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଗାଣିତିକ ସମ୍ପର୍କ ବୁଝାଅ ।

27.  ଏକାଧିକ ଲେନ୍ସର ସଂଯୋଜନ ଦ୍ୱାରା ମୋଟ ପାୱାର୍ କିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ?

28.  1.50 ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ କାଚ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକର ବେଗ କେତେ ହେବ? (Math)

29.  ଜଣେ ଡାକ୍ତର +1.5 D ପାୱାର୍‌ର ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ କହିଲେ; ଏହାର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ଓ ପ୍ରକାର ଲେଖ । (Math)

30.  ସମତଳ ଦର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ପରିବର୍ଦ୍ଧନ +1 ହେଲେ ଏହାର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? (Math)

31.  ଅବତଳ ଦର୍ପଣରେ ବସ୍ତୁଟି 'C' ଏବଂ 'F' ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଗଠନର ରଶ୍ମିଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର ।

32.  ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସରେ ବସ୍ତୁଟି 2F1 ଠାରେ ରହିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ସ୍ଥିତି, ଆକାର ଓ ପ୍ରକୃତି ଚିତ୍ର ସହ ବୁଝାଅ ।

34.  ଆୟତାକାର କାଚ ସ୍ଲାବ୍ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଚିତ୍ର ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କର । ଦର୍ପଣ ସୂତ୍ର ପ୍ରତିପାଦନ କର ଏବଂ ଏଥିରେ ବ୍ୟବହୃତ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ଲେଖ ।

35.  ଲେନ୍ସ ସୂତ୍ର ଏବଂ ପରିବର୍ଦ୍ଧନ (m) ସୂତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଗାଣିତିକ ଭାବେ ଦର୍ଶାଅ ।

36.  ନୂତନ କାର୍ଟେସିଆନ ସଙ୍କେତ ପ୍ରଥା (Sign Convention) ର ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଚିତ୍ର ସହ ବୁଝାଅ ।

37.  ଏକ ଅବତଳ ଦର୍ପଣର ୨୭ ସେମି ସମ୍ମୁଖରେ ୭ ସେମି ଉଚ୍ଚତାର ବସ୍ତୁ ଅଛି; ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ୧୮ ସେମି ହେଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ସ୍ଥିତି ଓ ଆକାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର । (Math)

38.  ୧୫ ସେମି ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବିଶିଷ୍ଟ ଅବତଳ ଲେନ୍ସଠାରୁ ୩୦ ସେମି ଦୂରରେ ବସ୍ତୁ ଥିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଦୂରତା ଓ ପରିବର୍ଦ୍ଧନ କେତେ? (Math)

39.  ରଶ୍ମିଚିତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଗଠନର ଦୁଇଟି ସ୍ଥିତି ବୁଝାଅ ।

40.  ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସରେ ବସ୍ତୁ F1 ଏବଂ 'O' ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରକୃତି ରଶ୍ମିଚିତ୍ର ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।

41.  ହୀରାର ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ 2.42 ହେଲେ ଏହାର ଅର୍ଥ କ’ଣ?

42.  ଅବତଳ ଦର୍ପଣର ବ୍ୟବହାର ଲେଖ ।

43.  ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣର ବ୍ୟବହାର ଲେଖ ।

44.  ଆଲୋକ କେନ୍ଦ୍ର ଦେଇ ଗତି କରୁଥିବା ରଶ୍ମିର ଗତିପଥ କିପରି ହୁଏ?

45.  ବର୍ତ୍ତୁଳାକାର ଦର୍ପଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ତିନୋଟି ବୈଷୟିକ ଶବ୍ଦର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ ।

46.  ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ କେଉଁ କେଉଁ କାରକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ?

47.  ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସରେ ବସ୍ତୁ ଅନନ୍ତ ଦୂରତାରେ ଥିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ସ୍ଥିତି କ’ଣ ହେବ?

48.  ଲେନ୍ସର ପାୱାର୍ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?

49.  ଆଲୋକର ପ୍ରତିଫଳନ କେଉଁ କେଉଁ ପୃଷ୍ଠ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ?

50.  ରଶ୍ମିଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ ପାଇଁ ସର୍ବନିମ୍ନ କେତୋଟି ରଶ୍ମିର ଆବଶ୍ୟକତା ଥାଏ?