ଅଧ୍ୟାୟ ୨: ଅମ୍ଳ, କ୍ଷାରକ ଓ ଲବଣ (Acids, Bases and Salts)

(ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଓ ଅଭ୍ୟାସ କାର୍ଯ୍ୟ)

ଭାଗ-୧: ୨ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (2 Marks Questions)

1. ଲିଟ୍‌ମସ୍ ଦ୍ରବଣ କ’ଣ? ଏହା କେଉଁଠାରୁ ମିଳେ?

ଉତ୍ତର: ଲିଟ୍‌ମସ୍ ଦ୍ରବଣ ଏକ ନୀଳଲୋହିତ (Purple) ରଞ୍ଜକ । ଏହା 'ଥାଲୋଫାଇଟା' (Thallophyta) ଶ୍ରେଣୀର 'ଲାଇକେନ୍' (Lichen) ଉଦ୍ଭିଦରୁ ନିଷ୍କାସନ କରାଯାଏ । ଏହାକୁ ଅମ୍ଳ-କ୍ଷାରକ ସୂଚକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

2. ଘ୍ରାଣ ସୂଚକ (Olfactory Indicators) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଗନ୍ଧ ଅମ୍ଳୀୟ କିମ୍ବା କ୍ଷାରୀୟ ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଘ୍ରାଣ ସୂଚକ କୁହାଯାଏ ।

• ଉଦାହରଣ: ପିଆଜ (Onion) ଏବଂ ଭାନିଲା (Vanilla) ।

3. ଦହି ଓ ଖଟା ଜିନିଷକୁ ପିତ୍ତଳ ଓ ତମ୍ବା ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ କାହିଁକି?

ଉତ୍ତର: ଦହି ଓ ଖଟା ଜିନିଷରେ ଅମ୍ଳ (Acid) ଥାଏ । ଏହି ଅମ୍ଳ ପିତ୍ତଳ କିମ୍ବା ତମ୍ବା ଧାତୁ ସହ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ବିଷାକ୍ତ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଖାଦ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ ଏବଂ ଶରୀର ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ହୋଇଥାଏ ।

4. ଧାତୁ ସହିତ ଅମ୍ଳର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଲେ ସାଧାରଣତଃ କେଉଁ ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗତ ହୁଏ? ଏକ ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।

ଉତ୍ତର: ଧାତୁ ସହିତ ଅମ୍ଳର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଲେ ସାଧାରଣତଃ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ($H_2$) ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ।

• ସମୀକରଣ: $Zn + H_2SO_4 \rightarrow ZnSO_4 + H_2 \uparrow$

5. ପ୍ରଶମନୀକରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Neutralisation Reaction) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ?

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ଅମ୍ଳ ଓ ଏକ କ୍ଷାରକ ପରସ୍ପର ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲବଣ ଓ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ପ୍ରଶମନୀକରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।

• ସମୀକରଣ: $NaOH(aq) + HCl(aq) \rightarrow NaCl(aq) + H_2O(l)$

6. କ୍ଷାର (Alkali) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ କ୍ଷାରକଗୁଡ଼ିକ (Bases) ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ 'କ୍ଷାର' ବା ଆଲ୍‌କାଲି (Alkali) କୁହାଯାଏ । ସମସ୍ତ କ୍ଷାରକ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ।

• ଉଦାହରଣ: ସୋଡିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍‌ସାଇଡ୍ ($NaOH$) ।

7. ଅମ୍ଳକୁ ଲଘୁକରଣ (Dilution) କରିବା ସମୟରେ ଜଳରେ ଅମ୍ଳ ମିଶାଇବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଏ କାହିଁକି?

ଉତ୍ତର: ଅମ୍ଳକୁ ଲଘୁକରଣ କରିବା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାପ-ଉତ୍ପାଦୀ (Exothermic) ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଯଦି ଗାଢ଼ ଅମ୍ଳରେ ଜଳ ମିଶାଯାଏ, ତେବେ ପ୍ରଚୁର ତାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ମିଶ୍ରଣଟି ଛିଟିକି ପଡ଼ିପାରେ ଏବଂ କାଚପାତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯାଇପାରେ । ତେଣୁ ଜଳରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅମ୍ଳ ମିଶାଇବା ଉଚିତ ।

8. pH ସ୍କେଲ୍ କ’ଣ? ଏହାର ପରିସର କେତେ?

ଉତ୍ତର: ଦ୍ରବଣରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନ ($H^+$) ର ଗାଢ଼ତା ମାପିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିବା ସ୍କେଲ୍‌କୁ pH ସ୍କେଲ୍ କୁହାଯାଏ । ଏହାର ପରିସର 0 ରୁ 14 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ । (pH < 7 ଅମ୍ଳୀୟ, pH = 7 ପ୍ରଶମିତ, pH > 7 କ୍ଷାରୀୟ) ।

9. ଦନ୍ତକ୍ଷୟର କାରଣ କ’ଣ? ଏହାକୁ କିପରି ରୋକାଯାଇପାରିବ?

ଉତ୍ତର: ପାଟିର pH ମୂଲ୍ୟ 5.5 ରୁ କମ୍ ହେଲେ ଦାନ୍ତର ଏନାମେଲ୍ କ୍ଷୟ ହେବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଖାଇବା ପରେ ପାଟିରେ ରହିଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟକଣାକୁ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ବିଘଟନ କରି ଅମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । କ୍ଷାରୀୟ ଦନ୍ତମଞ୍ଜନ ବ୍ୟବହାର କରି ପାଟି ସଫା କଲେ ଏହାକୁ ରୋକାଯାଇପାରିବ ।

10. ପିମ୍ପୁଡ଼ି ଦଂଶନ କଲେ ଜ୍ୱାଳା ହୁଏ କାହିଁକି? ଏହାର ଉପଶମ ପାଇଁ କ’ଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ?

ଉତ୍ତର: ପିମ୍ପୁଡ଼ି ଦଂଶନ କଲେ ଶରୀର ଭିତରକୁ ମିଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ (Formic acid) ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱାଳା ହୁଏ । ଏହାର ଉପଶମ ପାଇଁ ଦଂଶନ ସ୍ଥାନରେ ବେକିଙ୍ଗ୍ ସୋଡା ($NaHCO_3$) ଭଳି ମୃଦୁ କ୍ଷାରକ ଲଗାଯାଏ ।

11. ବ୍ଲିଚିଂ ପାଉଡରର ରାସାୟନିକ ନାମ ଓ ସଙ୍କେତ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ରାସାୟନିକ ନାମ: କ୍ୟାଲ୍‌ସିୟମ୍ ଅକ୍‌ସିକ୍ଲୋରାଇଡ୍ (Calcium Oxychloride) ।
• ସଙ୍କେତ: $CaOCl_2$ ।

12. ଖାଇବା ସୋଡ଼ାର ଦୁଇଟି ବ୍ୟବହାର ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

1. ରୋଷେଇ ଘରେ ଖାଦ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର ରାନ୍ଧିବା ପାଇଁ ଏବଂ ପକୁଡ଼ିକୁ ମୁସୁମୁସିଆ କରିବା ପାଇଁ ।
2. ଅମ୍ଳତ୍ଵ ନାଶକ (Antacid) ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ।

13. ଧୋଇବା ସୋଡ଼ାର ରାସାୟନିକ ସଙ୍କେତ ଲେଖ ଏବଂ ଏହାର ଗୋଟିଏ ବ୍ୟବହାର ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ସଙ୍କେତ: $Na_2CO_3 \cdot 10H_2O$ (ସୋଡିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ ଡେକାହାଇଡ୍ରେଟ୍) ।
• ବ୍ୟବହାର: ଜଳର ସ୍ଥାୟୀ ଖରତ୍ଵ (Permanent hardness) ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

14. ପ୍ଲାଷ୍ଟର୍ ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍‌ର ରାସାୟନିକ ସଙ୍କେତ କ’ଣ? ଏହା କିପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ?

ଉତ୍ତର:

• ସଙ୍କେତ: $CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O$ ।
• ଜିପ୍‌ସମ୍ ($CaSO_4 \cdot 2H_2O$) କୁ 373 K ତାପମାତ୍ରାରେ ଗରମ କଲେ ଏହା ଜଳ ଅଣୁ ହରାଇ ପ୍ଲାଷ୍ଟର୍ ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍‌ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।

15. ସ୍ଫଟିକ ଜଳ (Water of Crystallisation) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?

ଉତ୍ତର: ଲବଣର ଗୋଟିଏ ସଙ୍କେତ ଏକକ (Formula unit) ରେ ରାସାୟନିକ ଭାବରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ରହିଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟକ ଜଳ ଅଣୁକୁ ସ୍ଫଟିକ ଜଳ କୁହାଯାଏ ।

• ଉଦାହରଣ: କପର୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ($CuSO_4 \cdot 5H_2O$) ରେ 5ଟି ସ୍ଫଟିକ ଜଳ ଥାଏ ।

16. କ୍ଲୋର-ଆଲ୍‌କାଲି (Chlor-Alkali) ପ୍ରଣାଳୀ କ’ଣ?

ଉତ୍ତର: ସୋଡିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍‌ର ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣ (ବ୍ରାଇନ୍) ମଧ୍ୟଦେଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହିତ କଲେ, ଏହା ବିଘଟିତ ହୋଇ ସୋଡିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍‌ସାଇଡ୍ (କ୍ଷାର/Alkali) ଏବଂ କ୍ଲୋରିନ୍ (Chlor) ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । ଏହାକୁ କ୍ଲୋର-ଆଲ୍‌କାଲି ପ୍ରଣାଳୀ କୁହାଯାଏ ।

17. ଶୁଷ୍କ HCl ଗ୍ୟାସ୍ ଶୁଖିଲା ଲିଟ୍‌ମସ୍ କାଗଜର ରଙ୍ଗ ବଦଳାଏ ନାହିଁ କାହିଁକି?

ଉତ୍ତର: ଅମ୍ଳ କେବଳ ଜଳର ଉପସ୍ଥିତିରେ ହିଁ $H^+$ (ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନ) ପ୍ରଦାନ କରେ । ଶୁଷ୍କ HCl ଗ୍ୟାସ୍‌ରେ ଜଳ ନଥାଏ, ତେଣୁ ଏଥିରେ $H^+$ ଆୟନ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏନାହିଁ । ଫଳରେ ଏହା ଲିଟ୍‌ମସ୍ କାଗଜର ରଙ୍ଗ ବଦଳାଇ ପାରେ ନାହିଁ ।

18. ସବଳ ଅମ୍ଳ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଅମ୍ଳ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ’ଣ?

ଉତ୍ତର:

• ସବଳ ଅମ୍ଳ: ଯେଉଁ ଅମ୍ଳ ଜଳରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟନିତ ହୋଇ ଅଧିକ $H^+$ ଆୟନ ଦିଏ (ଯଥା: HCl) ।
• ଦୁର୍ବଳ ଅମ୍ଳ: ଯେଉଁ ଅମ୍ଳ ଜଳରେ ଆଂଶିକ ଆୟନିତ ହୋଇ କମ୍ $H^+$ ଆୟନ ଦିଏ (ଯଥା: $CH_3COOH$) ।

19. ପ୍ରତି-ଅମ୍ଳ (Antacid) କ’ଣ? ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।

ଉତ୍ତର: ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ସମୟରେ ପାକସ୍ଥଳୀରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଅତ୍ୟଧିକ ଅମ୍ଳକୁ ପ୍ରଶମିତ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ମୃଦୁ କ୍ଷାରକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ପ୍ରତି-ଅମ୍ଳ କୁହାଯାଏ ।

• ଉଦାହରଣ: ମିଲ୍‌କ୍ ଅଫ୍ ମ୍ୟାଗ୍‌ନେସିଆ [$Mg(OH)_2$] ।

20. ବିଛୁଆତି (Nettle) ଗଛର ପତ୍ର ଦେହରେ ବାଜିଲେ କୁଣ୍ଡାଇ ହୁଏ କାହିଁକି?

ଉତ୍ତର: ବିଛୁଆତି ପତ୍ରରେ ଥିବା ଲୋମରେ ମିଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ ଥାଏ । ଏହା ଦେହରେ ବାଜିଲେ ଏସିଡ୍ ଚର୍ମ ଭିତରକୁ ଯାଏ, ଫଳରେ ଜ୍ୱାଳା ଓ କୁଣ୍ଡାଇ ହୁଏ ।

ଭାଗ-୨: ୩ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (3 Marks Questions)

21. ଧାତବ କାର୍ବୋନେଟ୍ ସହ ଅମ୍ଳର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଉଦାହରଣ ସହ ବୁଝାଅ ।

ଉତ୍ତର: ସମସ୍ତ ଧାତବ କାର୍ବୋନେଟ୍ ଅମ୍ଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଅନୁରୂପ ଲବଣ, କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଏବଂ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

• ସାଧାରଣ ରୂପ: ଧାତବ କାର୍ବୋନେଟ୍ + ଅମ୍ଳ $\rightarrow$ ଲବଣ + $CO_2$ + ଜଳ
• ଉଦାହରଣ: $Na_2CO_3(s) + 2HCl(aq) \rightarrow 2NaCl(aq) + H_2O(l) + CO_2(g)$ ନିର୍ଗତ ହେଉଥିବା $CO_2$ ଗ୍ୟାସ୍‌କୁ ଚୂନପାଣି ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ କଲେ ତାହା ଦୁଧିଆ ହୋଇଯାଏ ।

22. ଆମର ପରିପାକ ତନ୍ତ୍ର (Digestive System) ରେ pH ର ଗୁରୁତ୍ଵ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ଆମ ପାକସ୍ଥଳୀରେ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (HCl) ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ଯାହା ଖାଦ୍ୟ ହଜମରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ କିନ୍ତୁ ପାକସ୍ଥଳୀର କ୍ଷତି କରେ ନାହିଁ ।
• ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ସମୟରେ ପାକସ୍ଥଳୀ ଅତ୍ୟଧିକ ଅମ୍ଳ କ୍ଷରଣ କରେ, ଫଳରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ ।
• ଏହାକୁ ପ୍ରଶମିତ କରିବା ପାଇଁ 'ଆଣ୍ଟାସିଡ୍' (Antacid) ଭଳି ମୃଦୁ କ୍ଷାରକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯାହା pH ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରେ ।

23. ବ୍ଲିଚିଂ ପାଉଡର କିପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ? ଏହାର ଦୁଇଟି ବ୍ୟବହାର ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଶୁଷ୍କ ଶମିତ ଚୂନ [$Ca(OH)_2$] ଉପରେ କ୍ଲୋରିନ୍ ($Cl_2$) ଗ୍ୟାସ୍‌ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ଲିଚିଂ ପାଉଡର ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । $Ca(OH)_2 + Cl_2 \rightarrow CaOCl_2 + H_2O$
• ବ୍ୟବହାର:
  1. ଲୁଗାପଟା ବିରଞ୍ଜନ (Bleaching) ପାଇଁ ।
  2. ପାନୀୟ ଜଳକୁ ଜୀବାଣୁମୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ।

24. ବେକିଙ୍ଗ୍ ସୋଡା କିପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ? ଏହାକୁ ଗରମ କଲେ କ’ଣ ଘଟେ?

ଉତ୍ତର:

• ପ୍ରସ୍ତୁତି: ସୋଡିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍, ଜଳ, କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଏବଂ ଆମୋନିଆର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରୁ ବେକିଙ୍ଗ୍ ସୋଡା ($NaHCO_3$) ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । $NaCl + H_2O + CO_2 + NH_3 \rightarrow NH_4Cl + NaHCO_3$
• ତାପ ପ୍ରୟୋଗ: ଏହାକୁ ଗରମ କଲେ ସୋଡିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍, ଜଳ ଏବଂ $CO_2$ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । $2NaHCO_3 \xrightarrow{\text{Heat}} Na_2CO_3 + H_2O + CO_2$

25. ଧୋଇବା ସୋଡା କିପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ? ଏହାର ଦୁଇଟି ବ୍ୟବହାର ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ପ୍ରସ୍ତୁତି: ବେକିଙ୍ଗ୍ ସୋଡାକୁ ଗରମ କଲେ ସୋଡିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ ମିଳେ । ଏହି ସୋଡିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍‌ର ପୁନଃସ୍ଫଟିକୀକରଣ (Recrystallization) ଦ୍ୱାରା ଧୋଇବା ସୋଡା ମିଳେ । $Na_2CO_3 + 10H_2O \rightarrow Na_2CO_3 \cdot 10H_2O$
• ବ୍ୟବହାର:
  1. କାଚ, ସାବୁନ୍ ଓ କାଗଜ ଶିଳ୍ପରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
  2. ଘର ସଫା କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

26. ପ୍ଲାଷ୍ଟର୍ ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍ (POP) କୁ ଆର୍ଦ୍ରତା-ରୋଧୀ ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ କାହିଁକି? ସମୀକରଣ ସହ ବୁଝାଅ ।

ଉତ୍ତର: ପ୍ଲାଷ୍ଟର୍ ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍ ($CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O$) ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ବା ଆର୍ଦ୍ରତା ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଏହା ଜଳ ଶୋଷଣ କରି ଶକ୍ତ କଠିନ ପଦାର୍ଥ 'ଜିପ୍‌ସମ୍'ରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଫଳରେ ଏହା ବ୍ୟବହାର ଅନୁପଯୋଗୀ ହୋଇଯାଏ ।

• ସମୀକରଣ: $CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O + 1\frac{1}{2}H_2O \rightarrow CaSO_4 \cdot 2H_2O \, (\text{ଜିପ୍‌ସମ୍})$

27. ସାର୍ବଜନୀନ ସୂଚକ (Universal Indicator) କ’ଣ? ଏହା ଲିଟ୍‌ମସ୍ ଠାରୁ କିପରି ଭିନ୍ନ?

ଉତ୍ତର: ସାର୍ବଜନୀନ ସୂଚକ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ସୂଚକର ଏକ ମିଶ୍ରଣ । ଏହା ଦ୍ରବଣରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନର ବିଭିନ୍ନ ଗାଢ଼ତା ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ ।

• ଲିଟ୍‌ମସ୍ କେବଳ ଦ୍ରବଣଟି ଅମ୍ଳୀୟ କି କ୍ଷାରୀୟ ତାହା ଜଣାଏ, କିନ୍ତୁ ସାର୍ବଜନୀନ ସୂଚକ ଅମ୍ଳ ବା କ୍ଷାରର ସବଳତା (Strength) ବା pH ମୂଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସୂଚାଇଥାଏ ।

28. ଅମ୍ଳ ବର୍ଷା (Acid Rain) କ’ଣ? ଏହା ଜଳଜ ଜୀବମାନଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରେ?

ଉତ୍ତର: ଯେତେବେଳେ ବର୍ଷା ଜଳର pH ମୂଲ୍ୟ 5.6 ରୁ କମ୍ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅମ୍ଳ ବର୍ଷା କୁହାଯାଏ ।

• ଏହି ଅମ୍ଳୀୟ ଜଳ ନଦୀରେ ମିଶିଲେ ନଦୀ ଜଳର pH କମିଯାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଳଜ ଜୀବମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼େ ।

29. ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଓ ଆଲ୍‌କହଲ୍ ଦ୍ରବଣରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳ ଭଳି ଆଚରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ କାହିଁକି?

ଉତ୍ତର: ଅମ୍ଳୀୟ ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦ୍ରବଣରେ $H^+$ ଆୟନ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ଆବଶ୍ୟକ । ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ($C_6H_{12}O_6$) ଏବଂ ଆଲ୍‌କହଲ୍ ($C_2H_5OH$) ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆୟନିତ ହୋଇ $H^+$ ଆୟନ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ ସେମାନେ ଅମ୍ଳୀୟ ଗୁଣ ଦେଖାନ୍ତି ନାହିଁ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବହନ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।

30. ଧାତବ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌କୁ କାହିଁକି କ୍ଷାରୀୟ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ କୁହାଯାଏ?

ଉତ୍ତର: ଧାତବ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଅମ୍ଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲବଣ ଓ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହାକି ଏକ ପ୍ରଶମନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (କ୍ଷାରକ + ଅମ୍ଳ $\rightarrow$ ଲବଣ + ଜଳ) ସଦୃଶ ।

• ଉଦାହରଣ: $CuO + 2HCl \rightarrow CuCl_2 + H_2O$
• ତେଣୁ ଧାତବ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌କୁ କ୍ଷାରୀୟ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ କୁହାଯାଏ ।

31. ଅଧାତବ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌କୁ କାହିଁକି ଅମ୍ଳୀୟ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ କୁହାଯାଏ?

ଉତ୍ତର: ଅଧାତବ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ କ୍ଷାରକ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲବଣ ଓ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

• ଉଦାହରଣ: $CO_2 + Ca(OH)_2 \rightarrow CaCO_3 + H_2O$
• ଏଠାରେ $Ca(OH)_2$ ଏକ କ୍ଷାରକ ହୋଇଥିବାରୁ, $CO_2$ (ଅଧାତବ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍) ଅମ୍ଳ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି । ତେଣୁ ଏହା ଅମ୍ଳୀୟ ଅଟେ ।

32. ଦ୍ରବଣରେ $H^+$ (aq) ଆୟନର ଗାଢ଼ତା ଦ୍ରବଣର ପ୍ରକୃତିକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରେ?

ଉତ୍ତର:

• ଦ୍ରବଣରେ $H^+$ ଆୟନର ଗାଢ଼ତା ଯେତେ ଅଧିକ ହେବ, ଦ୍ରବଣଟି ସେତେ ଅଧିକ ଅମ୍ଳୀୟ ହେବ ଏବଂ ଏହାର pH ମୂଲ୍ୟ କମ୍ ହେବ ।
• $H^+$ ଆୟନର ଗାଢ଼ତା କମିଲେ ଅମ୍ଳୀୟ ଗୁଣ କମିଯାଏ ଏବଂ pH ମୂଲ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

33. ଉଦ୍ଭିଦର ସୁସ୍ଥ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ମାଟିର pH କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ?

ଉତ୍ତର: ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ pH ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଭଲ ଭାବରେ ବଢ଼ିପାରନ୍ତି । ଯଦି ମାଟି ଅତ୍ୟଧିକ ଅମ୍ଳୀୟ (pH < 7) କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଷାରୀୟ (pH > 7) ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ଅମ୍ଳୀୟ ମାଟିରେ ଚୂନ (Calcium Oxide) ପ୍ରୟୋଗ କରି ଏହାକୁ ଠିକ୍ କରାଯାଏ ।

34. ସୋଡିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍‌ସାଇଡ୍ (NaOH) ର ତିନୋଟି ବ୍ୟବହାର ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

1. ସାବୁନ୍ ଓ ଡିଟରଜେଣ୍ଟ (Detergent) ତିଆରି କରିବାରେ ।
2. କାଗଜ ଶିଳ୍ପରେ (Paper manufacturing) ।
3. କୃତ୍ରିମ ତନ୍ତୁ (Artificial fiber) ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ।

35. ସୋଡିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ ($Na_2CO_3$) କୁ କାହିଁକି ଖର ଜଳକୁ ମୃଦୁ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ?

ଉତ୍ତର: ଜଳର ଖରତ୍ଵ (Hardness) କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଓ ମ୍ୟାଗ୍‌ନେସିୟମ୍ ଲବଣ ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ । ସୋଡିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ (ଧୋଇବା ସୋଡା) ଏହି ଲବଣଗୁଡ଼ିକ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଅଦ୍ରବଣୀୟ କାର୍ବୋନେଟ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ । ଫଳରେ ଜଳ ମୃଦୁ ହୋଇଯାଏ ।

ଭାଗ-୩: ୪ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (4 Marks Questions)

36. କ୍ଲୋର-ଆଲ୍‌କାଲି ପ୍ରଣାଳୀ କ’ଣ? ଏଥିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଓ ବ୍ୟବହାର ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ପ୍ରଣାଳୀ: ସୋଡିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍‌ର ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣ (ବ୍ରାଇନ୍) ମଧ୍ୟଦେଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହିତ କଲେ, ଏହା ବିଘଟିତ ହୋଇ ସୋଡିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍‌ସାଇଡ୍, କ୍ଲୋରିନ୍ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ । $2NaCl(aq) + 2H_2O(l) \rightarrow 2NaOH(aq) + Cl_2(g) + H_2(g)$
• ଉତ୍ପାଦ ଓ ବ୍ୟବହାର:
  1. ସୋଡିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍‌ସାଇଡ୍ (NaOH): ସାବୁନ୍, କାଗଜ ଶିଳ୍ପ ।
  2. କ୍ଲୋରିନ୍ ($Cl_2$): ଜଳ ବିଶୋଧନ, PVC, CFC ।
  3. ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ($H_2$): ଇନ୍ଧନ, ଆମୋନିଆ (ସାର ପାଇଁ) ।

37. ଏକ ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶାଅ ଯେ ଧାତୁ ଅମ୍ଳ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ।

ଉତ୍ତର:

• ଉପକରଣ: ପରୀକ୍ଷା ନଳୀ, ଷ୍ଟାଣ୍ଡ, ଜିଙ୍କ୍ ଦାନା, ଲଘୁ ସଲ୍‌ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍, ସାବୁନ୍ ପାଣି, ନିର୍ଗମ ନଳୀ ।
• ପଦ୍ଧତି:
  1. ଏକ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀରେ କିଛି ଜିଙ୍କ୍ ଦାନା ନିଅ ଏବଂ ସେଥିରେ ଲଘୁ $H_2SO_4$ ମିଶାଅ ।
  2. ଦେଖିବ ଯେ ଜିଙ୍କ୍ ଦାନା ଚାରିପଟେ ବୁଦ୍‌ବୁଦ୍ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ।
  3. ଉତ୍ପନ୍ନ ଗ୍ୟାସ୍‌କୁ ନିର୍ଗମ ନଳୀ ଦେଇ ସାବୁନ୍ ପାଣିରେ ପ୍ରବାହିତ କର ।
• ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ: ସାବୁନ୍ ପାଣିରେ ଫୋଟକା ସୃଷ୍ଟି ହେବ । ଏକ ଜଳନ୍ତା ମହମବତୀକୁ ଫୋଟକା ପାଖକୁ ନେଲେ ତାହା 'ପପ୍' ଶବ୍ଦ (Pop sound) କରି ଜଳିବ ।
• ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଏଥିରୁ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ଯେ ନିର୍ଗତ ଗ୍ୟାସ୍ ହେଉଛି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ । $Zn + H_2SO_4 \rightarrow ZnSO_4 + H_2$

38. ଧାତବ କାର୍ବୋନେଟ୍ ଅମ୍ଳ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ କ’ଣ ଘଟେ? ଏକ ପରୀକ୍ଷା ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।

ଉତ୍ତର:

• ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଧାତବ କାର୍ବୋନେଟ୍ + ଅମ୍ଳ $\rightarrow$ ଲବଣ + $CO_2$ + ଜଳ ।
• ପରୀକ୍ଷା: ଦୁଇଟି ପରୀକ୍ଷା ନଳୀ (A ଓ B) ନିଅ । A ରେ ସୋଡିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ ($Na_2CO_3$) ଓ B ରେ ସୋଡିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ ($NaHCO_3$) ନିଅ । ଉଭୟରେ ଲଘୁ HCl ମିଶାଅ ।
• ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ: ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବୁଦ୍‌ବୁଦ୍ ସହ ଏକ ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗତ ହେବ ।
• ଚିହ୍ନଟ: ଏହି ଗ୍ୟାସ୍‌କୁ ଚୂନପାଣି ($Ca(OH)_2$) ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ କଲେ ତାହା ଦୁଧିଆ (Milky) ହୋଇଯାଏ । $Ca(OH)_2 + CO_2 \rightarrow CaCO_3(\text{ଧଳା ଅବକ୍ଷେପ}) + H_2O$ ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଗ୍ୟାସ୍‌ଟି କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ।

39. ପ୍ଲାଷ୍ଟର୍ ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍ କ’ଣ? ଏହାର ପ୍ରସ୍ତୁତି ପ୍ରଣାଳୀ, ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଏବଂ ଦୁଇଟି ବ୍ୟବହାର ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ସଂଜ୍ଞା: କ୍ୟାଲ୍‌ସିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ହେମିହାଇଡ୍ରେଟ୍ ($CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O$) କୁ ପ୍ଲାଷ୍ଟର୍ ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍ କୁହାଯାଏ ।
• ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଜିପ୍‌ସମ୍ ($CaSO_4 \cdot 2H_2O$) କୁ 373 K ରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ଗରମ କଲେ ଏହା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । $CaSO_4 \cdot 2H_2O \xrightarrow{373K} CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O + 1\frac{1}{2}H_2O$
• ବ୍ୟବହାର:
  1. ଡାକ୍ତରମାନେ ଭଙ୍ଗା ହାଡ଼କୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ପ୍ଲାଷ୍ଟର ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ।
  2. ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଖେଳନା ତିଆରିରେ ଏବଂ କାନ୍ଥକୁ ଚିକ୍କଣ କରିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

40. କପର୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ସ୍ଫଟିକ ପ୍ରକୃତରେ ଶୁଷ୍କ କି? ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଅ ।

ଉତ୍ତର:

• ନା, କପର୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ସ୍ଫଟିକ ଶୁଷ୍କ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ସ୍ଫଟିକ ଜଳ ଥାଏ । ଏହାର ସଙ୍କେତ $CuSO_4 \cdot 5H_2O$ ।
• କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ:
  1. ଏକ ଶୁଷ୍କ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀରେ କିଛି କପର୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ସ୍ଫଟିକ ନିଅ (ଏହାର ରଙ୍ଗ ନୀଳ) ।
  2. ଏହାକୁ ଗରମ କର ।
  3. ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ: ସ୍ଫଟିକର ନୀଳ ରଙ୍ଗ ଧଳା ହୋଇଯିବ ଏବଂ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀର କାନ୍ଥରେ ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ଦେଖାଯିବ ।
  4. ଏହି ଧଳା ଚୂର୍ଣ୍ଣରେ ପୁଣି 2-3 ବୁନ୍ଦା ପାଣି ପକାଇଲେ ତାହା ପୁନର୍ବାର ନୀଳ ବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରେ ।
• ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଏଥିରୁ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ଯେ କପର୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍‌ରେ ଜଳ ଅଣୁ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ରହିଥାଏ ।

41. pH ସ୍କେଲ୍ କ’ଣ? ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ pH ର ଗୁରୁତ୍ଵ ସମ୍ପର୍କରେ ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଅ ।

ଉତ୍ତର:

• pH ସ୍କେଲ୍: ଦ୍ରବଣରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନର ଗାଢ଼ତା ମାପିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ସ୍କେଲ୍ । pH = 7 (ପ୍ରଶମିତ), pH < 7 (ଅମ୍ଳୀୟ), pH > 7 (କ୍ଷାରୀୟ) ।

• ଗୁରୁତ୍ଵ:
  1. ପରିପାକ ତନ୍ତ୍ର: ପାକସ୍ଥଳୀରେ HCl (pH ~ 1.2) ଖାଦ୍ୟ ହଜମରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଅଧିକ ଅମ୍ଳ ହେଲେ pH କମିଯାଏ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଆଣ୍ଟାସିଡ୍ ଦ୍ୱାରା ଠିକ୍ କରାଯାଏ ।
  2. ଦନ୍ତକ୍ଷୟ: ପାଟିର pH 5.5 ରୁ କମିଲେ ଦାନ୍ତର ଏନାମେଲ୍ ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଖାଇବା ପରେ ପାଟି ସଫା କଲେ ଓ କ୍ଷାରୀୟ ଦନ୍ତମଞ୍ଜନ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଏହା ରୋକାଯାଇପାରିବ ।

42. ବେକିଙ୍ଗ୍ ସୋଡା (ଖାଇବା ସୋଡା) ର ରାସାୟନିକ ନାମ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପ୍ରଣାଳୀ ଲେଖ । ନିଆଁ ଲିଭାଇବାରେ ଏହା କିପରି ସାହାଯ୍ୟ କରେ?

ଉତ୍ତର:

• ନାମ: ସୋଡିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ ($NaHCO_3$) ।
• ପ୍ରସ୍ତୁତି: $NaCl + H_2O + CO_2 + NH_3 \rightarrow NH_4Cl + NaHCO_3$
• ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପକ: ସୋଡା-ଅମ୍ଳ ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପକ ଯନ୍ତ୍ରରେ ବେକିଙ୍ଗ୍ ସୋଡା ଏବଂ ସଲ୍‌ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହି ଦୁଇଟିର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଫଳରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣର କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ($CO_2$) ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ଯାହା ନିଆଁକୁ ଘୋଡ଼ାଇ ପକାଇ ଅମ୍ଳଜାନ ସଂଯୋଗ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରେ ଓ ନିଆଁ ଲିଭିଯାଏ ।

43. ଅମ୍ଳ ଓ କ୍ଷାରକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ (ରାସାୟନିକ ଓ ଭୌତିକ ଧର୍ମ ଭିତ୍ତିରେ) ।

ଉତ୍ତର:

44. ଅମ୍ଳର ଲଘୁକରଣ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ? ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ହାଇଡ୍ରୋନିୟମ୍ ଆୟନର ଗାଢ଼ତା କିପରି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ?

ଉତ୍ତର:

• ଲଘୁକରଣ: ଜଳରେ ଅମ୍ଳ କିମ୍ବା କ୍ଷାରକ ମିଶାଇଲେ ଏକକ ଆୟତନ ପ୍ରତି ଆୟନ ($H_3O^+ / OH^-$) ର ଗାଢ଼ତା ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଲଘୁକରଣ କୁହାଯାଏ ।
• ଆୟନ ଗାଢ଼ତା: ଯେତେବେଳେ ଅମ୍ଳକୁ ଜଳରେ ମିଶାଯାଏ, ଦ୍ରବଣର ଆୟତନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ କିନ୍ତୁ $H^+$ ଆୟନ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ରହେ । ତେଣୁ ଏକକ ଆୟତନ ପ୍ରତି ହାଇଡ୍ରୋନିୟମ୍ ଆୟନ ($H_3O^+$) ର ଗାଢ଼ତା କମିଯାଏ ।

45. ଲବଣ ପରିବାର (Family of Salts) କ’ଣ? ତିନି ପ୍ରକାର ଲବଣ (ଅମ୍ଳୀୟ, କ୍ଷାରୀୟ, ପ୍ରଶମିତ) ର ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।

ଉତ୍ତର:

• ଲବଣ ପରିବାର: ସମାନ ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ (Positive) କିମ୍ବା ସମାନ ବିଯୁକ୍ତାତ୍ମକ (Negative) ରାଡିକାଲ୍ ଥିବା ଲବଣଗୁଡିକୁ ଏକ ପରିବାରର କୁହାଯାଏ (ଯେପରି NaCl ଓ $Na_2SO_4$ ସୋଡିୟମ୍ ପରିବାର) ।
• ପ୍ରକାରଭେଦ:
  1. ପ୍ରଶମିତ ଲବଣ (Neutral Salt): ସବଳ ଅମ୍ଳ + ସବଳ କ୍ଷାରକ (ଉଦା: NaCl, pH=7) ।
  2. ଅମ୍ଳୀୟ ଲବଣ (Acidic Salt): ସବଳ ଅମ୍ଳ + ଦୁର୍ବଳ କ୍ଷାରକ (ଉଦା: $NH_4Cl$, pH7) ।

ଭାଗ-୪: ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ (Practice Questions - No Answers)

1. ଲେମ୍ବୁ ରସରେ କେଉଁ ଅମ୍ଳ ଥାଏ?
2. ଶୁଦ୍ଧ ଜଳର pH ମୂଲ୍ୟ କେତେ?
3. ଗୋଟିଏ ପ୍ରାକୃତିକ ସୂଚକର ନାମ ଲେଖ ।
4. କ୍ଷାରକର ସ୍ୱାଦ କିପରି?
5. $Zn + 2HCl \rightarrow \_\_\_\_\_\_ + H_2$ (ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର) ।
6. ମିଲ୍‌କ୍ ଅଫ୍ ମ୍ୟାଗ୍‌ନେସିଆର ସଙ୍କେତ କ’ଣ?
7. କେଉଁ ଗ୍ୟାସ୍ ଚୂନପାଣିକୁ ଦୁଧିଆ କରେ?
8. ଜିପ୍‌ସମ୍‌ର ରାସାୟନିକ ସଙ୍କେତ ଲେଖ ।
9. ପାଟିର pH କେତେ ହେଲେ ଦନ୍ତକ୍ଷୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ?
10. ବେକିଙ୍ଗ୍ ପାଉଡର କେଉଁ ଦୁଇଟି ପଦାର୍ଥର ମିଶ୍ରଣ?
11. ଲଘୁକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ତାପଉତ୍ପାଦୀ ନା ତାପଶୋଷୀ? କାରଣ ଦର୍ଶାଅ ।
12. ଦହି ତିଆରି ହେଲେ କ୍ଷୀରର pH ରେ କି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ଏବଂ କାହିଁକି?
13. କ୍ଲୋର-ଆଲ୍‌କାଲି ପ୍ରଣାଳୀରେ ଆନୋଡ୍ ଓ କ୍ୟାଥୋଡ୍‌ରେ କେଉଁ ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗତ ହୁଏ?
14. $H^+(aq)$ ଆୟନର ଗାଢ଼ତା ଦ୍ରବଣର ପ୍ରକୃତି ଉପରେ କି ପ୍ରଭାବ ପକାଏ?
15. ସୋଡିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍‌ରୁ ଧୋଇବା ସୋଡା କିପରି ମିଳେ? ସମୀକରଣ ଲେଖ ।
16. "ସବୁ କ୍ଷାର (Alkali) କ୍ଷାରକ (Base) ଅଟନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସବୁ କ୍ଷାରକ କ୍ଷାର ନୁହଁନ୍ତି" - ବୁଝାଅ ।
17. ଜଣେ କ୍ଷୀରବାଲା ତଟକା କ୍ଷୀରରେ ଅଳ୍ପ ବେକିଙ୍ଗ୍ ସୋଡା ମିଶାଇଲେ କ’ଣ ହେବ?
18. ପଞ୍ଚାୟତରେ ପୋଖରୀ ଜଳର pH ମାପିବା ପରେ କାହିଁକି ଚୂନ ପକାଯାଏ?
19. ତମ୍ବା ପାତ୍ର ମଳିନ ପଡ଼ିଗଲେ ଲେମ୍ବୁ ରସରେ ଘଷିଲେ ଚକ୍‌ଚକ୍ କରେ କାହିଁକି?
20. ଗୋଟିଏ ଦ୍ରବଣ ‘A’ ର pH 6 ଏବଂ ଦ୍ରବଣ ‘B’ ର pH 8 । କେଉଁ ଦ୍ରବଣରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନ ଗାଢ଼ତା ଅଧିକ? କେଉଁଟି ଅମ୍ଳୀୟ ଓ କେଉଁଟି କ୍ଷାରୀୟ?