ଅମ୍ଳ, କ୍ଷାରକ ଓ ଲବଣ – Book Q A Class 10 ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ
Question- 1
ଗୋଟିଏ ଦ୍ରବଣ ଲାଲ୍ ଲିଟ୍ମସ୍କୁ ନୀଳରେ ପରିଣତ କରେ, ଏହାର pH ସମ୍ଭବତଃ ହୋଇଥିବ :
-
(a) 1
-
(b) 4
-
© 5
-
(d) 10
ଉତ୍ତର: (d) 10
(କାରଣ କ୍ଷାରକ ଲାଲ୍ ଲିଟ୍ମସ୍କୁ ନୀଳ କରିଥାଏ ଏବଂ ଏହାର pH ମୂଲ୍ୟ 7 ରୁ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ।)
Question-2
ଗୋଟିଏ ଦ୍ରବଣ ଅଣ୍ଡା ଖୋଳପା ଖଣ୍ଡଗୁଡିକ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏକ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । ଏହା ଚୂନପାଣିକୁ ଦୁଧିଆ କରିଦିଏ । ଏହି ଦ୍ରବଣଟିରେ ଅଛି :
-
(a) NaCl
-
(b) HCl
-
© LiCl
-
(d) KCl
ଉତ୍ତର: (b) HCl
(ଅଣ୍ଡା ଖୋଳପାରେ କ୍ୟାଲ୍ସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ ଥାଏ। ଏହା ଏସିଡ୍ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଦିଏ, ଯାହା ଚୂନପାଣିକୁ ଦୁଧିଆ କରେ।)
Question-3
10 ମିଲିଲି NaOH ର ଏକ ଦ୍ରବଣ 8 ମିଲିଲି ପରିମାଣର ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ HCl ଦ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରଶମିତ ହୋଇଯାଏ । 20 ମିଲିଲି ପରିମାଣର ସେହି NaOH ଦ୍ରବଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରଶମିତ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପଡୁଥିବା ଉକ୍ତ HCl ଦ୍ରବଣର ପରିମାଣ ହେବ :
-
(a) 4 ମିଲିଲି
-
(b) 8 ମିଲିଲି
-
© 12 ମିଲିଲି
-
(d) 16 ମିଲିଲି
ଉତ୍ତର: (d) 16 ମିଲିଲି
(10 ମିଲିଲି ପାଇଁ 8 ମିଲିଲି ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ, 20 ମିଲିଲି ପାଇଁ ତାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଅର୍ଥାତ୍ 16 ମିଲିଲି ଆବଶ୍ୟକ ହେବ।)
Question-4
ନିମ୍ନଲିଖିତ ଔଷଧଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ରୋଗକୁ ଠିକ୍ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ?
-
(a) ପ୍ରତିଜୈବିକ (antibiotics)
-
(b) ପୀଡାହାରୀ (Analgesic)
-
© ପ୍ରତି-ଅମ୍ଳ (Antacid)
-
(d) ଜୀବାଣୁନାଶକ (Antiseptic)
ଉତ୍ତର: © ପ୍ରତି-ଅମ୍ଳ (Antacid)
Question-5
ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଶବ୍ଦ-ସମୀକରଣ ଏବଂ ତା’ପରେ ସମତୁଲ ସମୀକରଣ ଲେଖ ଯେତେବେଳେ :
(a) ଲଘୁ ସଲ୍ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଜିଙ୍କ୍ କଣିକାଗୁଡିକ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ।
ଉତ୍ତର:
-
ଶବ୍ଦ-ସମୀକରଣ: ଜିଙ୍କ୍ + ସଲ୍ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଜିଙ୍କ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍
-
ସମତୁଲ ସମୀକରଣ:
(b) ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ପାତ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ।
ଉତ୍ତର:
-
ଶବ୍ଦ-ସମୀକରଣ: ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ + ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍
-
ସମତୁଲ ସମୀକରଣ:
© ଲଘୁ ସଲ୍ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଗୁଣ୍ଡ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ।
ଉତ୍ତର:
-
ଶବ୍ଦ-ସମୀକରଣ: ଆଲୁମିନିୟମ୍ + ସଲ୍ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଆଲୁମିନିୟମ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍
-
ସମତୁଲ ସମୀକରଣ:
(d) ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ।
ଉତ୍ତର:
-
ଶବ୍ଦ-ସମୀକରଣ: ଆଇରନ୍ (ଲୁହା) + ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଆଇରନ୍ (II) କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍
-
ସମତୁଲ ସମୀକରଣ:
Question- 6
ଆଲକହଲ୍ ଏବଂ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଭଳି ଯୌଗିକଗୁଡିକରେ ମଧ୍ୟ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଅଛି କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡିକୁ ଅମ୍ଳର ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ ନାହିଁ । ଏହାକୁ ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକ “ତୁମ ପାଇଁ କାମ” ପରୀକ୍ଷା ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।
ଉତ୍ତର:
ଗୋଟିଏ 100 ml ବିକରରେ ଦୁଇଟି ଲୁହା କଣ୍ଟା ଲଗାଯାଇଥିବା ଏକ ରବର ଠିପି ରଖ । କଣ୍ଟା ଦୁଇଟିକୁ 6V ବ୍ୟାଟେରୀ, ଗୋଟିଏ ସୁଇଚ୍ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ବଲ୍ବ୍ ସହ ସଂଯୋଗ କର । ବର୍ତ୍ତମାନ ବିକରରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ବା ଆଲକହଲ୍ ଦ୍ରବଣ ଢାଳି ସୁଇଚ୍ ଅନ୍ କର ।
ତୁମେ ଦେଖିବ ଯେ ବଲ୍ବ୍ଟି ଜଳିବ ନାହିଁ । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି, ଆଲକହଲ୍ ଓ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଯୌଗିକରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନ୍ () ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଆୟନ୍ ନଥିବାରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହିତ ହୁଏନାହିଁ, ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅମ୍ଳ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ ।
Question- 7
ପାତିତ ଜଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବହନ କରିପାରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବର୍ଷାଜଳ ତାହା କରିପାରେ କାହିଁକି ?
ଉତ୍ତର:
ପାତିତ ଜଳ (Distilled water) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଥିରେ କୌଣସି ଆୟନ୍ ନଥାଏ, ତେଣୁ ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବହନ କରେ ନାହିଁ । ମାତ୍ର ବର୍ଷାଜଳ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଦେଇ ଆସିଲା ବେଳେ ବାୟୁରେ ଥିବା ଅମ୍ଳୀୟ ଗ୍ୟାସ୍ (ଯେପରିକି , ) ସହ ମିଶି କାର୍ବୋନିକ୍ ଏସିଡ୍ ଆଦି ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହି ଅମ୍ଳ ଜଳରେ ବିଘଟିତ ହୋଇ ଆୟନ୍ ( ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଣାତ୍ମକ ଆୟନ୍) ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାରୁ ବର୍ଷାଜଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବହନ କରିପାରେ ।
Question-8
ଅମ୍ଳଗୁଡିକ ଜଳ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ କାହିଁକି ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ନାହିଁ ?
ଉତ୍ତର:
ଅମ୍ଳଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଜଳର ଉପସ୍ଥିତିରେ ହିଁ ବିଘଟିତ ହୋଇ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନ୍ () ବା ହାଇଡ୍ରୋନିୟମ୍ ଆୟନ୍ () ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ଆୟନ୍ ଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତି ପାଇଁ ଦାୟୀ ଅଟନ୍ତି । ଜଳର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଆୟନ୍ ଗଠନ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।
Question- 9
A, B, C, D ଓ E ଚିହ୍ନିତ ପାଞ୍ଚଟି ଦ୍ରବଣକୁ ସର୍ବଜନୀନ ସୂଚକରେ ପରୀକ୍ଷା କଲେ pH ଯଥାକ୍ରମେ 4, 1, 11, 7 ଓ 9 ବୋଲି ଜଣାପଡେ । କେଉଁ ଦ୍ରବଣଟି :
(a) ଅମ୍ଳୀୟ ନୁହେଁ କି କ୍ଷାରୀୟ ନୁହେଁ ? (b) ସବଳ କ୍ଷାରୀୟ ? © ସବଳ ଅମ୍ଳୀୟ ? (d) ଦୁର୍ବଳ ଅମ୍ଳୀୟ ? (e) ଦୁର୍ବଳ କ୍ଷାରୀୟ ?
pH ଗୁଡିକୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍-ଆୟନ ଗାଢତାର ବୃଦ୍ଧି କ୍ରମରେ ସଜାଇ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର:
ଦିଆଯାଇଥିବା ଦ୍ରବଣର pH: A = 4, B = 1, C = 11, D = 7, E = 9
-
(a) ଅମ୍ଳୀୟ ନୁହେଁ କି କ୍ଷାରୀୟ ନୁହେଁ (ପ୍ରଶମିତ): D (pH = 7)
-
(b) ସବଳ କ୍ଷାରୀୟ: C (pH = 11)
-
© ସବଳ ଅମ୍ଳୀୟ: B (pH = 1)
-
(d) ଦୁର୍ବଳ ଅମ୍ଳୀୟ: A (pH = 4)
-
(e) ଦୁର୍ବଳ କ୍ଷାରୀୟ: E (pH = 9)
ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍-ଆୟନ୍ ଗାଢ଼ତାର ବୃଦ୍ଧି କ୍ରମ:
(ସୂଚନା: pH ଯେତେ କମ୍ ହୁଏ, ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନ୍ ଗାଢ଼ତା ସେତେ ଅଧିକ ହୁଏ)
C < E < D < A < B (ଅର୍ଥାତ୍ 11 < 9 < 7 < 4 < 1)
Question- 10
ସମାନ ଲମ୍ବ ବିଶିଷ୍ଟ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ପାତ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀ A ଓ B ରେ ନିଆଯାଇଛି । ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (HCl) ପରୀକ୍ଷାନଳୀ, Aରେ ଯୋଗ କରାଯାଇଥିବା ବେଳେ ଏସିଟିକ୍ ଏସିଡ୍ () ପରୀକ୍ଷାନଳୀ, Bରେ ମିଶାଯାଇଛି । ପରୀକ୍ଷାନଳୀ ଦୁଇଟିରେ ଉଭୟ ଅମ୍ଳର ପରିମାଣ ଓ ଗାଢତା ସମାନ । କେଉଁ ପରୀକ୍ଷାନଳୀରେ ଗ୍ୟାସ୍ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବୁଦ୍ବୁଦ୍ ହୋଇ ବାହାରିବ ଏବଂ କାହିଁକି ?
ଉତ୍ତର:
ପରୀକ୍ଷାନଳୀ A ରେ ଗ୍ୟାସ୍ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବୁଦ୍ବୁଦ୍ ହୋଇ ବାହାରିବ ।
କାରଣ: ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (HCl) ଏକ ସବଳ ଅମ୍ଳ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଏସିଟିକ୍ ଏସିଡ୍ () ଏକ ଦୁର୍ବଳ ଅମ୍ଳ ଅଟେ । ସବଳ ଅମ୍ଳରେ ଅଧିକ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନ୍ () ଥାଏ, ତେଣୁ ଏହା ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଧାତୁ ସହ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ପ୍ରଚୁର ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ।
Question-11
ତଟକା କ୍ଷୀରର pH, 6 ଅଟେ । ଏହା ଦହିରେ ପରିଣତ ହେଉଥିବାବେଳେ ଏହାର pH କିପରି ବଦଳୁଥିବ ବୋଲି ତୁମେ ଭାବୁଛ ? ଉତ୍ତର ବୁଝାଇ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର:
କ୍ଷୀରରୁ ଦହି ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଲାକ୍ଟୋବ୍ୟାସିଲସ୍ ନାମକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଦ୍ୱାରା ‘ଲାକ୍ଟିକ୍ ଏସିଡ୍’ (Lactic acid) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଦହିରେ ଏହି ନୂତନ ଅମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି ହେବା କାରଣରୁ ଦ୍ରବଣର ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନ୍ ଗାଢ଼ତା ବଢ଼ିଯାଏ । ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଏହାର pH ମୂଲ୍ୟ 6 ରୁ କମିଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଅଧିକ ଅମ୍ଳୀୟ ହୋଇଯାଏ ।
Question- 12
ଜଣେ କ୍ଷୀରବାଲା ତଟକା କ୍ଷୀରରେ ଖୁବ୍ କମ୍ ପରିମାଣର ଖାଇବା ସୋଡା ମିଶାଏ ।
(a) ସେ କାହିଁକି ତଟକା କ୍ଷୀରର pH, 6 ରୁ ସାମାନ୍ୟ କ୍ଷାରୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଦିଏ ?
(b) ଏହି କ୍ଷୀର, ଦହିରେ ପରିଣତ ହେବା ପାଇଁ କାହିଁକି ଅଧିକ ସମୟ ନିଏ ।
ଉତ୍ତର:
-
(a) ଖାଇବା ସୋଡା (Baking Soda) ଏକ ମୃଦୁ କ୍ଷାରକ ଅଟେ । କ୍ଷୀରବାଲା ଏହାକୁ ମିଶାଇବା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀର ସାମାନ୍ୟ କ୍ଷାରୀୟ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଫଳରେ କ୍ଷୀର ସହଜରେ ଅମ୍ଳୀୟ ହୋଇ ଖରାପ ବା ଛିଣ୍ଡିଯିବାର ଆଶଙ୍କା କମିଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଅଧିକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତଟକା ରହେ ।
-
(b) କ୍ଷୀର ଦହିରେ ପରିଣତ ହେବା ପାଇଁ ଏଥିରେ ଥିବା ଲାକ୍ଟୋବ୍ୟାସିଲସ୍ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଲାକ୍ଟିକ୍ ଏସିଡ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି । ଯେହେତୁ କ୍ଷୀରରେ ଆଗରୁ କ୍ଷାରକ (ଖାଇବା ସୋଡା) ମିଶାଯାଇଛି, ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଅମ୍ଳ ସେହି କ୍ଷାରକକୁ ପ୍ରଶମିତ (Neutralize) କରିବାରେ ବ୍ୟୟ ହୁଏ । ତା’ପରେ ଯାଇ କ୍ଷୀରର pH କମି ଦହି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଧିକ ସମୟ ନିଏ ।
Question- 13
ପ୍ଲାଷ୍ଟର୍ ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍କୁ ଏକ ଆର୍ଦ୍ରତା-ପ୍ରତିରୋଧୀ ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ । କାହିଁକି ବୁଝାଇ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର:
ପ୍ଲାଷ୍ଟର୍ ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍ () ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଆର୍ଦ୍ରତା ବା ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ଗ୍ରହଣ କରି ଅତି ଶୀଘ୍ର ଏକ କଠିନ ପଦାର୍ଥ “ଜିପ୍ସମ୍” () ରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଏ । ଏହା ଘଟିଲେ ଏହାର ଉପଯୋଗିତା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ତେଣୁ ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ ଏକ ଆର୍ଦ୍ରତା-ପ୍ରତିରୋଧୀ ବା ବାୟୁରୁଦ୍ଧ (Moisture-proof) ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ନିହାତି ଉଚିତ ।
ସମୀକରଣ:
Question- 14
ପ୍ରଶମନୀକରଣ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କ’ଣ ? ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।
ଉତ୍ତର:
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ଅମ୍ଳ ଏବଂ ଗୋଟିଏ କ୍ଷାରକ ପରସ୍ପର ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ପରସ୍ପରର ପ୍ରଭାବକୁ ନଷ୍ଟ ବା ପ୍ରଶମିତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଲବଣ ଓ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ପ୍ରଶମନୀକରଣ (Neutralisation) ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।
-
ଉଦାହରଣ ୧: ସୋଡିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ (କ୍ଷାରକ) ଓ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (ଅମ୍ଳ) ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା
-
ଉଦାହରଣ ୨: ପୋଟାସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ (କ୍ଷାରକ) ଓ ନାଇଟ୍ରିକ୍ ଏସିଡ୍ (ଅମ୍ଳ) ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା