table { border: 1px solid #ccc; border-collapse: collapse; width: 100%; margin: 20px 0; background-color: #f9f9f9; } th, tr { border-bottom: 1px solid #ccc; background-color: #fff; } th, td { border: 1px solid #ccc; color: #333; padding: 12px; }

1. ନିମ୍ନରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କେଉଁ ଉକ୍ତିଗୁଡିକ ଠିକ୍ ନୁହେଁ ?

$2PbO(s) + C(s) \rightarrow 2Pb(s) + CO_{2}(g)$ (a) ଲେଡ୍ (Pb) ବିଜାରିତ ହେଉଛି । (b) କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ($CO_{2}$) ଜାରିତ ହେଉଛି । (c) କାର୍ବନ୍ (C) ଜାରିତ ହେଉଛି । (d) ଲେଡ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ (PbO) ବିଜାରିତ ହେଉଛି ।

(i) (a) ଓ (b) (ii) (a) ଓ (c) (iii) (a), (b) ଓ (c) (iv) ସମସ୍ତ ଉକ୍ତି

ଉତ୍ତର: (i) (a) ଓ (b) କାରଣ: ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଲେଡ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ($PbO$) ବିଜାରିତ ହୋଇ ଲେଡ୍ ($Pb$) ରେ ପରିଣତ ହେଉଛି ଏବଂ କାର୍ବନ୍ ($C$) ଜାରିତ ହୋଇ କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ($CO_{2}$) ରେ ପରିଣତ ହେଉଛି । ତେଣୁ ଉକ୍ତି (a) ଓ (b) ଭୁଲ୍ ଅଟେ ।

---

2. $Fe_{2}O_{3} + 2Al \rightarrow Al_{2}O_{3} + 2Fe$

ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ଏକ: (a) ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (b) ଦ୍ବୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (c) ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (d) ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

ଉତ୍ତର: (d) ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କାରଣ: ଏଠାରେ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ଧାତୁ ଆଲୁମିନିୟମ୍ ($Al$), କମ୍ ସକ୍ରିୟ ଧାତୁ ଆଇରନ୍ ($Fe$) କୁ ତାହାର ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ରୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରୁଛି ।

---

3. ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍‌କୁ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡରେ ମିଶାଇଲେ କ'ଣ ଘଟେ ? ଠିକ୍ ଉତ୍ତରରେ ଟିକ୍ ($\checkmark$) ଚିହ୍ନ ଦିଅ ।

(a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । (b) କ୍ଲୋରିନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍‌ସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । (c) କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟେ ନାହିଁ । (d) ଲୌହ ଲବଣ ଓ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ଉତ୍ତର: (a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ସମୀକରଣ: $Fe(s) + 2HCl(aq) \rightarrow FeCl_{2}(aq) + H_{2}(g)$

---

4. ଏକ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ କ'ଣ ? ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡିକ କାହିଁକି ସମତୁଲ ହେବା ଉଚିତ ?

ଉତ୍ତର:

• ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣରେ ପ୍ରତିକାରକ (LHS) ଏବଂ ଉତ୍ପାଦ (RHS) ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ଥାଏ, ତାହାକୁ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ କୁହାଯାଏ ।
• କାହିଁକି ସମତୁଲ ହେବା ଉଚିତ: ବସ୍ତୁତ୍ଵ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ (Law of Conservation of Mass) ଅନୁଯାୟୀ, କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ବସ୍ତୁତ୍ଵ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ବିନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ । ତେଣୁ, ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପୂର୍ବରୁ ଏବଂ ପରେ ମୌଳିକଗୁଡିକର ମୋଟ ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

---

5. ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉକ୍ତିଗୁଡିକୁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣରେ ଲେଖି ସେଗୁଡିକ ସମତୁଲ କର ।

(a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ସହିତ ମିଳିତ ହେଲେ ଏମୋନିଆ ହୁଏ ।

• ସମୀକରଣ: $3H_{2}(g) + N_{2}(g) \rightarrow 2NH_{3}(g)$

(b) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ବାୟୁରେ ଜଳିଲେ ଜଳ ଓ ସଲ୍‌ଫର୍‌ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ହୁଏ ।

• ସମୀକରଣ: $2H_{2}S(g) + 3O_{2}(g) \rightarrow 2H_{2}O(l) + 2SO_{2}(g)$

(c) ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଓ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଲେ ବେରିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍‌ର ଅବକ୍ଷେପ ଏବଂ ଏଲୁମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ମିଳେ ।

• ସମୀକରଣ: $3BaCl_{2}(aq) + Al_{2}(SO_{4})_{3}(aq) \rightarrow 3BaSO_{4}(s) + 2AlCl_{3}(aq)$

(d) ପୋଟାସିୟମ୍ ଜଳ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ପୋଟାସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍‌ସାଇଡ୍ ଓ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ।

• ସମୀକରଣ: $2K(s) + 2H_{2}O(l) \rightarrow 2KOH(aq) + H_{2}(g)$

---

6. ନିମ୍ନଲିଖୂତ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡିକୁ ସମତୁଲ କର ।

(a) $HNO_{3} + Ca(OH)_{2} \rightarrow Ca(NO_{3})_{2} + H_{2}O$

• ସମତୁଲ ସମୀକରଣ: $2HNO_{3} + Ca(OH)_{2} \rightarrow Ca(NO_{3})_{2} + 2H_{2}O$

(b) $NaOH + H_{2}SO_{4} \rightarrow Na_{2}SO_{4} + H_{2}O$

• ସମତୁଲ ସମୀକରଣ: $2NaOH + H_{2}SO_{4} \rightarrow Na_{2}SO_{4} + 2H_{2}O$

(c) $NaCl + AgNO_{3} \rightarrow AgCl + NaNO_{3}$

• ସମତୁଲ ସମୀକରଣ: $NaCl + AgNO_{3} \rightarrow AgCl + NaNO_{3}$ (ଏହା ପୂର୍ବରୁ ସମତୁଲ ଅଛି)

(d) $BaCl_{2} + H_{2}SO_{4} \rightarrow BaSO_{4} + HCl$

• ସମତୁଲ ସମୀକରଣ: $BaCl_{2} + H_{2}SO_{4} \rightarrow BaSO_{4} + 2HCl$

---

7. ନିମ୍ନଲିଖୂତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡିକ ପାଇଁ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ ।

(a) କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍‌ସାଇଡ୍ + କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ $\rightarrow$ କ୍ୟାଲ୍‌ସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ + ଜଳ

• ସମୀକରଣ: $Ca(OH)_{2} + CO_{2} \rightarrow CaCO_{3} + H_{2}O$

(b) ଜିଙ୍କ୍ + ସିଲ୍‌ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ $\rightarrow$ ଜିଙ୍କ୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ + ସିଲ୍‌ଭର୍

• ସମୀକରଣ: $Zn + 2AgNO_{3} \rightarrow Zn(NO_{3})_{2} + 2Ag$

(c) ଏଲୁମିନିୟମ୍ + କପର୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ $\rightarrow$ ଏଲୁମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + କପର୍

• ସମୀକରଣ: $2Al + 3CuCl_{2} \rightarrow 2AlCl_{3} + 3Cu$

(d) ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + ପୋଟାସିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ $\rightarrow$ ବେରିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ + ପୋଟାସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍

• ସମୀକରଣ: $BaCl_{2} + K_{2}SO_{4} \rightarrow BaSO_{4} + 2KCl$

---

8. ନିମ୍ନଲିଖୂତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡିକ ପାଇଁ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ ଏବଂ ସେଗୁଡିକ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସୂଚାଅ ।

(a) ଆଇରନ୍ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍(କଠିନ) + ସଲ୍‌ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍(ଜଳୀୟ) $\rightarrow$ ଆଇରନ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍(ଜଳୀୟ) + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍ (ଗ୍ୟାସ୍)

• ସମୀକରଣ: $FeS(s) + H_{2}SO_{4}(aq) \rightarrow FeSO_{4}(aq) + H_{2}S(g)$
• ପ୍ରକାର: ଦ୍ବୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

(b) ଜିଙ୍କ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍(କଠିନ) $\rightarrow$ ଜିଙ୍କ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍(କଠିନ) + କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍(ଗ୍ୟାସ୍)

• ସମୀକରଣ: $ZnCO_{3}(s) \rightarrow ZnO(s) + CO_{2}(g)$
• ପ୍ରକାର: ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

(c) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍(ଗ୍ୟାସ୍) + କ୍ଲୋରିନ୍(ଗ୍ୟାସ୍) $\rightarrow$ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍(ଗ୍ୟାସ୍)

• ସମୀକରଣ: $H_{2}(g) + Cl_{2}(g) \rightarrow 2HCl(g)$
• ପ୍ରକାର: ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

(d) ମ୍ୟାଗ୍‌ନେସିୟମ୍(କଠିନ) + ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍(ଜଳୀୟ) $\rightarrow$ ମ୍ୟାଗ୍‌ନେସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍(ଜଳୀୟ) + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍(ଗ୍ୟାସ୍)

• ସମୀକରଣ: $Mg(s) + 2HCl(aq) \rightarrow MgCl_{2}(aq) + H_{2}(g)$
• ପ୍ରକାର: ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

---

9. ତାପଉତ୍ପାଦୀ ଓ ତାପଶୋଷୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କହିଲେ କ'ଣ ବୁଝ ? ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।

ଉତ୍ତର:

• ତାପଉତ୍ପାଦୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Exothermic Reaction): ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ପାଦ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ତାପ ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।
  • ଉଦାହରଣ: ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍‌ର ଦହନ: $CH_{4}(g) + 2O_{2}(g) \rightarrow CO_{2}(g) + 2H_{2}O(g)$
• ତାପଶୋଷୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Endothermic Reaction): ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଶକ୍ତି (ତାପ) ଶୋଷିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ତାପଶୋଷୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।
  • ଉଦାହରଣ: କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍‌ର ବିଘଟନ: $CaCO_{3}(s) \xrightarrow{\Delta} CaO(s) + CO_{2}(g)$

---

10. ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟାକୁ କାହିଁକି ଏକ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭାବରେ ଧରାଯାଇଥାଏ ? ବୁଝାଅ ।

ଉତ୍ତର: ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ସମୟରେ ଆମ ଶରୀରର କୋଷଗୁଡିକରେ ଥିବା ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ($C_{6}H_{12}O_{6}$) ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ($O_{2}$) ସହ ମିଶି କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍, ଜଳ ଏବଂ ଶକ୍ତି (Energy) ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । ଯେହେତୁ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶକ୍ତି (ତାପ) ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟାକୁ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ । $C_{6}H_{12}O_{6}(aq) + 6O_{2}(aq) \rightarrow 6CO_{2}(aq) + 6H_{2}O(l) + \text{ଶକ୍ତି}$

---

11. ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ କାହିଁକି ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ବିପରୀତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ? ଏହି ଦୁଇଟି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ପ୍ରତିକାରକ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ପାଦ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।
  • ସମୀକରଣ: $2H_{2}(g) + O_{2}(g) \rightarrow 2H_{2}O(l)$
• ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ପ୍ରତିକାରକ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ତେଣୁ ଏହା ସଂଶ୍ଳେଷଣର ବିପରୀତ ଅଟେ ।
  • ସମୀକରଣ: $2H_{2}O(l) \xrightarrow{\text{ବିଦ୍ୟୁତ୍}} 2H_{2}(g) + O_{2}(g)$

---

12. ତାପ, ଆଲୋକ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ବାରା ସମ୍ପାଦିତ ହେଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ତାପ ଦ୍ୱାରା (Thermal Decomposition): $CaCO_{3}(s) \xrightarrow{\text{ତାପ}} CaO(s) + CO_{2}(g)$
• ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା (Photolytic Decomposition): $2AgCl(s) \xrightarrow{\text{ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ}} 2Ag(s) + Cl_{2}(g)$
• ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଦ୍ୱାରା (Electrolytic Decomposition): $2H_{2}O(l) \xrightarrow{\text{ବିଦ୍ୟୁତ୍}} 2H_{2}(g) + O_{2}(g)$

---

13. ବିସ୍ଥାପନ ଓ ଦ୍ବୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ'ଣ ? ଏହି ଦୁଇ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଏଥିରେ ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ମୌଳିକ, ଅନ୍ୟ ଏକ କମ୍ ସକ୍ରିୟ ମୌଳିକକୁ ତାର ଯୌଗିକରୁ ଅପସାରଣ କରେ ।
  • ସମୀକରଣ: $Fe(s) + CuSO_{4}(aq) \rightarrow FeSO_{4}(aq) + Cu(s)$
• ଦ୍ବୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଏଥିରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରତିକାରକ ମଧ୍ୟରେ ଆୟନ ବିନିମୟ (Exchange of ions) ଘଟି ନୂତନ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
  • ସମୀକରଣ: $Na_{2}SO_{4}(aq) + BaCl_{2}(aq) \rightarrow BaSO_{4}(s) + 2NaCl(aq)$

---

14. ସିଲ୍‌ଭର୍ ଶୋଧନରେ, କପର୍ ଧାତୁ ଦ୍ବାରା ସିଲ୍‌ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ସିଲ୍‌ଭର୍‌କୁ ଅପସାରଣ କରି ସିଲଭର୍ ନିଷ୍କାସନ କରାଯାଏ । ଏହା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟିକୁ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର: $Cu(s) + 2AgNO_{3}(aq) \rightarrow Cu(NO_{3})_{2}(aq) + 2Ag(s)$ (କପର୍) + (ସିଲ୍‌ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍) $\rightarrow$ (କପର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍) + (ସିଲ୍‌ଭର୍)

---

15. ଅବକ୍ଷେପଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କହିଲେ କ'ଣ ବୁଝ ? ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଅ।

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ଅଦ୍ରବଣୀୟ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ବା ଅବକ୍ଷେପ (Precipitate) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅବକ୍ଷେପଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।

• ଉଦାହରଣ: ସୋଡିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣରେ ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ମିଶାଇଲେ ବେରିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍‌ର ଧଳା ଅବକ୍ଷେପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
  • $Na_{2}SO_{4}(aq) + BaCl_{2}(aq) \rightarrow BaSO_{4}(s) \downarrow + 2NaCl(aq)$

---

16. ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ ଓ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ପରିହାର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନିମ୍ନଲିଖୂତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦୁଇଟିକୁ ବୁଝାଅ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।

(a) ଜାରଣ (Oxidation): ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ (କିମ୍ବା ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ହରାଏ) ।

• ଉଦାହରଣ ୧: $2Cu + O_{2} \rightarrow 2CuO$ ($Cu$ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ପାଇ ଜାରିତ ହେଲା)
• ଉଦାହରଣ ୨: $C + O_{2} \rightarrow CO_{2}$ ($C$ ଜାରିତ ହେଲା)

(b) ବିଜାରଣ (Reduction): ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ହରାଏ (କିମ୍ବା ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ) ।

• ଉଦାହରଣ ୧: $CuO + H_{2} \rightarrow Cu + H_{2}O$ ($CuO$ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ହରାଇ ବିଜାରିତ ହେଲା)
• ଉଦାହରଣ ୨: $ZnO + C \rightarrow Zn + CO$ ($ZnO$ ବିଜାରିତ ହେଲା)

---

17. ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ବାଦାମୀ ବର୍ଷର ମୌଳିକ ‘X’କୁ ଗରମ କଲେ କଳା ହୋଇଯାଏ । ମୌଳିକ ‘X’ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କଳା ଯୌଗିକର ନାମ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ମୌଳିକ ‘X’ ହେଉଛି କପର୍ (Copper - Cu) ।
• ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କଳା ଯୌଗିକ ହେଉଛି କପର୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ (Copper Oxide - CuO) ।
  • $2Cu + O_{2} \xrightarrow{\text{ତାପ}} 2CuO$ (କଳା ରଙ୍ଗ)

---

18. ଲୌହ ନିର୍ମିତ ପଦାର୍ଥଗୁଡିକ ଉପରେ ଆମେ କାହିଁକି ରଙ୍ଗ ଲଗାଇଥାଉଁ ?

ଉତ୍ତର: ଲୁହା ବାୟୁର ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଏହା ଉପରେ କଳଙ୍କି (Rust) ଲାଗିଯାଏ ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ (ସଂକ୍ଷାରଣ) । ଲୁହା ଉପରେ ରଙ୍ଗ (Paint) ଲଗାଇଲେ, ଏହା ବାୟୁ ଓ ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିପାରେ ନାହିଁ, ଫଳରେ କଳଙ୍କି ଲାଗେ ନାହିଁ ଏବଂ ଲୁହା ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ ।

---

19. ତୈଳ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟସାମଗ୍ରୀ ଥିବା ଡବା ମଧ୍ୟରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ କାହିଁକି ପ୍ରବେଶ କରାଯାଇଥାଏ ?

ଉତ୍ତର: ତୈଳ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ବାୟୁ (ଅମ୍ଳଜାନ) ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଜାରିତ ହୋଇ ରହଣିଆ (Rancid) ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଏହାର ସ୍ୱାଦ ଓ ଗନ୍ଧ ଖରାପ ହୁଏ । ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଏକ କମ୍ ସକ୍ରିୟ ଗ୍ୟାସ୍ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା ଖାଦ୍ୟକୁ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଦୂରେଇ ରଖେ ଏବଂ ଜାରଣ (Oxidation) ହେବାରୁ ରୋକିଥାଏ । ତେଣୁ ଖାଦ୍ୟ ସତେଜ ରଖିବା ପାଇଁ ପ୍ୟାକେଟରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଏ ।

---

20. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ନିମ୍ନଲିଖୁତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝାଅ ।

(a) ସଂକ୍ଷାରଣ (Corrosion): ଧାତୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଆର୍ଦ୍ରତା, ଅମ୍ଳ ଇତ୍ୟାଦି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ଷୟ ହେବାକୁ ସଂକ୍ଷାରଣ କୁହାଯାଏ ।

• ଉଦାହରଣ: ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା (Reddish-brown coating), ରୂପା ଉପରେ କଳା ଆସ୍ତରଣ, ତମ୍ବା ଉପରେ ସବୁଜ ଆସ୍ତରଣ ।

(b) ରହଣିଆ (Rancidity): ତେଲ ବା ଚର୍ବି ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ବହୁ ସମୟ ଧରି ରହିଲେ ଜାରିତ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ତାର ଗନ୍ଧ ଓ ସ୍ୱାଦ ବଦଳିଯାଏ । ଏହାକୁ ରହଣିଆ କୁହାଯାଏ ।

• ଉଦାହରଣ: ବହୁଦିନ ରଖାଯାଇଥିବା ତେଲଛଣା ଖାଦ୍ୟରୁ ଖରାପ ଗନ୍ଧ ବାହାରିବା ।