ପ୍ରଶ୍ନ ୧ ନିମ୍ନରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କେଉଁ ଉକ୍ତିଗୁଡିକ ଠିକ୍ ନୁହେଁ ? $2PbO(s)+C(s)\longrightarrow2Pb(s)+CO_{2}(g)$

• (a) ଲେଡ୍ (Pb) ବିଜାରିତ ହେଉଛି ।

• (b) କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ $(CO_{2})$ ଜାରିତ ହେଉଛି ।

• (c.) କାର୍ବନ୍ © ଜାରିତ ହେଉଛି ।

• (d) ଲେଡ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ (PbO) ବିଜାରିତ ହେଉଛି ।

• (iv) ସମସ୍ତ ଉକ୍ତି

ଉତ୍ତର: (i) (a) ଓ (b)

ପ୍ରଶ୍ନ ୨ $Fe_{2}O_{3}+2Al\longrightarrow Al_{2}O_{3}+2Fe$ ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ଏକ

• (a) ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

• (b) ଦ୍ବୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

• © ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

• (d) ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

ଉତ୍ତର: (d) ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

ପ୍ରଶ୍ନ ୩ ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍‌କୁ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡରେ ମିଶାଇଲେ କ’ଣ ଘଟେ ? ଠିକ୍ ଉତ୍ତରରେ ଟିକ୍ ଚିହ୍ନ ଦିଅ ।

• (a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

• (b) କ୍ଲୋରିନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍‌ସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

• © କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟେ ନାହିଁ ।

• (d) ଲୌହ ଲବଣ ଓ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ଉତ୍ତର: (a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୪ ଏକ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ କ’ଣ ? ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡିକ କାହିଁକି ସମତୁଲ ହେବା ଉଚିତ ?

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣରେ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ପରସ୍ପର ସହିତ ସମାନ ଥାଏ, ତାହାକୁ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ କୁହାଯାଏ । ବସ୍ତୁତ୍ୱ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, କୌଣସି ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ବସ୍ତୁତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ବିନାଶ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଏହି ନିୟମକୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରତିକାରକଗୁଡ଼ିକର ସମୁଦାୟ ବସ୍ତୁତ୍ୱ, ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକର ସମୁଦାୟ ବସ୍ତୁତ୍ୱ ସହିତ ସମାନ ହେବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ । ତେଣୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମାନ କରିବା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡିକୁ ସମତୁଲ କରାଯିବା ଉଚିତ ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୫ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉକ୍ତିଗୁଡିକୁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣରେ ଲେଖୁ ସେଗୁଡିକ ସମତୁଲ କର:

• (a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ସ‌ହିତ ମିଳିତ ହେଲେ ଏମୋନିଆ ହୁଏ । ଉତ୍ତର: $3H_{2}(g)+N_{2}(g)\rightarrow2NH_{3}(g)$

• (b) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ବାୟୁରେ ଜଳିଲେ ଜଳ ଓ ସଲ୍‌ଫର୍‌ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ହୁଏ । ଉତ୍ତର: $2H_{2}S(g)+3O_{2}(g)\rightarrow2H_{2}O(l)+2SO_{2}(g)$

• © ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଓ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଲେ ବେରିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍‌ର ଅବକ୍ଷେପ ଏବଂ ଏଲୁମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ମିଳେ । ଉତ୍ତର: $3BaCl_{2}(aq)+Al_{2}(SO_{4})_{3}(aq)\rightarrow3BaSO_{4}(s)+2AlCl_{3}(aq)$

• (d) ପୋଟାସିୟମ୍ ଜଳ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ପୋଟାସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍‌ସାଇଡ୍ ଓ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । ଉତ୍ତର: $2K(s)+2H_{2}O(l)\rightarrow2KOH(aq)+H_{2}(g)$

ପ୍ରଶ୍ନ ୬ ନିମ୍ନଲିଖିତ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡିକୁ ସମତୁଲ କର:

• (a) $HNO_{3}+Ca(OH)_{2}\rightarrow Ca(NO_{3})_{2}+H_{2}O$
  ଉତ୍ତର: $2HNO_{3}+Ca(OH)_{2}\rightarrow Ca(NO_{3})_{2}+2H_{2}O$

• (b) $NaOH+H_{2}SO_{4}\rightarrow Na_{2}SO_{4}+H_{2}O$
  ଉତ୍ତର: $2NaOH+H_{2}SO_{4}\rightarrow Na_{2}SO_{4}+2H_{2}O$

• (c.) $NaCl+AgNO_{3}\rightarrow AgCl+NaNO_{3}$
  ଉତ୍ତର: $NaCl+AgNO_{3}\rightarrow AgCl+NaNO_{3}$ (ଏହା ପୂର୍ବରୁ ସମତୁଲ ଅଛି)

• (d) $BaCl_{2}+H_{2}SO_{4}\rightarrow BaSO_{4}+HCl$
  ଉତ୍ତର: $BaCl_{2}+H_{2}SO_{4}\rightarrow BaSO_{4}+2HCl$

ପ୍ରଶ୍ନ ୭ ନିମ୍ନଲିଖୂତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡିକ ପାଇଁ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ:

• (a) କ୍ୟାଲ୍‌ସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍‌ସାଇଡ୍ + କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ → କ୍ୟାଲ୍‌ସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ + ଜଳ
  ଉତ୍ତର: $Ca(OH)_{2}+CO_{2}\rightarrow CaCO_{3}+H_{2}O$

• (b) ଜିଙ୍କ୍ + ସିଲ୍‌ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ → ଜିଙ୍କ୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ + ସିଲ୍‌ଭର୍
  ଉତ୍ତର: $Zn+2AgNO_{3}\rightarrow Zn(NO_{3})_{2}+2Ag$

• © ଏଲୁମିନିୟମ୍ + କପର୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ → ଏଲୁମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + କପର
  ଉତ୍ତର: $2Al+3CuCl_{2}\rightarrow 2AlCl_{3}+3Cu$

• (d) ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + ପୋଟାସିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ → ବେରିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ + ପୋଟାସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍
  ଉତ୍ତର: $BaCl_{2}+K_{2}SO_{4}\rightarrow BaSO_{4}+2KCl$

ପ୍ରଶ୍ନ ୮ ନିମ୍ନଲିଖୂତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡିକ ପାଇଁ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ ଏବଂ ସେଗୁଡିକ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସୂଚାଅ:

• (a) ଆଇରନ୍ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍( କଠିନ) + ସଲ୍‌ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍( ଜଳୀୟ) → ଆଇରନ୍‌ ସଲ୍‌ଫେଟ୍(ଜଳୀୟ) + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍‌ (ଗ୍ୟାସ୍)

• ଉତ୍ତର: $FeS(s)+H_{2}SO_{4}(aq)\rightarrow FeSO_{4}(aq)+H_{2}S(g)$ ପ୍ରକାର: ଦ୍ବୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

• (b) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍( ଗ୍ୟାସ୍) + କ୍ଲୋରିନ୍( ଗ୍ୟାସ୍) → ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍( ଗ୍ୟାସ୍)

• ଉତ୍ତର: $H_{2}(g)+Cl_{2}(g)\rightarrow 2HCl(g)$ ପ୍ରକାର: ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

• © ଜିଙ୍କ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍(କଠିନ) → ଜିଙ୍କ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍(କଠିନ) + କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍( ଗ୍ୟାସ୍)

• ଉତ୍ତର: $ZnCO_{3}(s)\rightarrow ZnO(s)+CO_{2}(g)$ ପ୍ରକାର: ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

• (d) ମ୍ୟାଗ୍‌ନେସିୟମ୍( କଠିନ) + ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍(ଜଳୀୟ) → ମ୍ୟାଗ୍‌ନେସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍( ଜଳୀୟ) + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍( ଗ୍ୟାସ୍)

• ଉତ୍ତର: $Mg(s)+2HCl(aq)\rightarrow MgCl_{2}(aq)+H_{2}(g)$ ପ୍ରକାର: ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

ପ୍ରଶ୍ନ ୯ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ଓ ତାପଶୋଷୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ? ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।

ଉତ୍ତର:

• ତାପଉତ୍ପାଦୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଯେଉଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ପାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସହିତ ତାପ ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କହନ୍ତି । ଉଦାହରଣ: କାର୍ବନ୍ ବାୟୁରେ ଜଳିଲେ କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ସହ ତାପ ନିର୍ଗତ ହୁଏ । $C(s)+O_{2}(g)\rightarrow CO_{2}(g)+\text{ତାପ}$

• ତାପଶୋଷୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଯେଉଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଶକ୍ତି ଶୋଷିତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ତାପଶୋଷୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କହନ୍ତି । ଉଦାହରଣ: କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍‌କୁ ଉତ୍ତପ୍ତ କଲେ ତାହା ବିଘଟିତ ହୋଇ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଓ କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । $CaCO_{3}(s)+\text{ତାପ}\rightarrow CaO(s)+CO_{2}(g)$

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୦ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟାକୁ କାହିଁକି ଏକ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭାବରେ ଧରାଯାଇଥାଏ ? ବୁଝାଅ ।

ଉତ୍ତର: ଆମ ଶରୀରରେ ଜୀବନ ଧାରଣ ପାଇଁ ଶକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ଥାଏ। ଖାଦ୍ୟ ପରିପାକ ହେବା ପରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍‌ରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ସମୟରେ, ଏହି ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଆମ କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ଥିବା ଅକ୍ସିଜେନ୍ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଯେହେତୁ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ଶକ୍ତି ବା ତାପ ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟାକୁ ଏକ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭାବରେ ଧରାଯାଇଥାଏ।

ସମୀକରଣ: $C_{6}H_{12}O_{6}(aq)+6O_{2}(aq)\rightarrow 6CO_{2}(aq)+6H_{2}O(l)+\text{ଶକ୍ତି}$

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୧ ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ କାହିଁକି ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ବିପରୀତ ରୀତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ? ଏହି ଦୁଇଟି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର: ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ପ୍ରତିକାରକ ପରସ୍ପର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ କେବଳ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଉତ୍ପାଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପରୀତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଘଟେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏଥିରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରତିକାରକ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ସରଳ ଉତ୍ପାଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି କାରଣରୁ ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ବିପରୀତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

• ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଉଦାହରଣ: $2H_{2}(g)+O_{2}(g)\rightarrow 2H_{2}O(l)$ (ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ମିଶି ଜଳ ସୃଷ୍ଟି ହେବା)

• ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଉଦାହରଣ: $2H_{2}O(l)\xrightarrow{\text{ବିଦ୍ୟୁତ୍}} 2H_{2}(g)+O_{2}(g)$ (ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ଜଳର ବିଘଟନ)
  ପ୍ରଦତ୍ତ ଦସ୍ତାବେଜରୁ ୧୨ ରୁ ୧୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୨ ତାପ, ଆଲୋକ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ବାରା ସମ୍ପାଦିତ ହେଉଥ‌ିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ତାପଜ ବିଘଟନ (Thermal Decomposition): କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍‌କୁ ଉତ୍ତପ୍ତ କଲେ ତାହା ବିଘଟିତ ହୋଇ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଏବଂ କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

  $CaCO_{3}(s)\xrightarrow{\text{ତାପ}}CaO(s)+CO_{2}(g)$

• ଆଲୋକଜ ବିଘଟନ (Photochemical Decomposition): ସିଲ୍‌ଭର୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକରେ ବିଘଟିତ ହୋଇ ସିଲ୍‌ଭର୍ ଓ କ୍ଲୋରିନ୍ ଗ୍ୟାସ୍‌ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।

  $2AgCl(s)\xrightarrow{\text{ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ}}2Ag(s)+Cl_{2}(g)$

• ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Electrolytic Decomposition): ଅମ୍ଳୀୟ ଜଳ ମଧ୍ୟଦେଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ କଲେ ଏହା ବିଘଟିତ ହୋଇ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ।

  $2H_{2}O(l)\xrightarrow{\text{ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ}}2H_{2}(g)+O_{2}(g)$

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୩ ବିସ୍ଥାପନ ଓ ଦ୍ବୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ’ଣ କ’ଣ ? ଏହି ଦୁଇ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ମୌଳିକ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଯୌଗିକରୁ ଏକ କମ୍ ସକ୍ରିୟ ମୌଳିକକୁ ଅପସାରଣ ବା ବିସ୍ଥାପନ କରିଥାଏ, ତାହାକୁ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ । ସମୀକରଣ ଉଦାହରଣ: $Zn(s)+CuSO_{4}(aq)\rightarrow ZnSO_{4}(aq)+Cu(s)$

• ଦ୍ବୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରମାଣୁ ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ପରମାଣୁ ସମୂହ ବିଶିଷ୍ଟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗ୍ରୁପ୍ (ଆୟନ) ମଧ୍ୟରେ ଅଦଳବଦଳ ଘଟେ । ସମୀକରଣ ଉଦାହରଣ: $Na_{2}SO_{4}(aq)+BaCl_{2}(aq)\rightarrow BaSO_{4}(s)+2NaCl(aq)$

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୪ ସିଲ୍‌ଭର୍ ଶୋଧନରେ, କପର୍ ଧାତୁ ଦ୍ବାରା ସିଲ୍‌ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ସିଲ୍‌ଭରକୁ ଅପସାରଣ କରି ସିଲ୍‌ଭର୍ ନିଷ୍କାସନ କରାଯାଏ । ଏହା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟିକୁ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କପର୍ ଧାତୁ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା ସିଲ୍‌ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ସିଲ୍‌ଭର୍‌କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରି କପର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହାର ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ହେଉଛି:

$Cu(s)+2AgNO_{3}(aq)\rightarrow Cu(NO_{3})_{2}(aq)+2Ag(s)$

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୫ ଅବକ୍ଷେପଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ? ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଅ ।

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ଅଦ୍ରାବ୍ୟ ପଦାର୍ଥ (ଅବକ୍ଷେପ) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ବା ଅଦ୍ରାବ୍ୟ ଲବଣ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ତାହାକୁ ଅବକ୍ଷେପଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ: ସୋଡିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଓ ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣକୁ ମିଶାଇଲେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟି ବେରିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍‌ର ଏକ ଧଳା ଅଦ୍ରାବ୍ୟ ଅବକ୍ଷେପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । $Na_{2}SO_{4}(aq)+BaCl_{2}(aq)\rightarrow BaSO_{4}(s)\downarrow+2NaCl(aq)$

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୬ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ ଓ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ପରିହାର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନିମ୍ନଲିଖୂତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦୁଇଟିକୁ ବୁଝାଅ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ଉଦାହରଣ ଦିଅ । (a) ଜାରଣ (b) ବିଜାରଣ

ଉତ୍ତର:

• (a) ଜାରଣ (Oxidation): ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ପ୍ରତିକାରକ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହାକୁ ଜାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।

  • ଉଦାହରଣ ୧: କପର୍ ଗୁଣ୍ଡକୁ ଗରମ କଲେ ଏହା ଅକ୍ସିଜେନ୍ ସହ ମିଶି କଳା ରଙ୍ଗର କପର୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ହୁଏ ।

    $2Cu+O_{2}\xrightarrow{\text{ତାପ}}2CuO$

  • ଉଦାହରଣ ୨: କାର୍ବନ୍ ବାୟୁରେ ଜଳି ଅକ୍ସିଜେନ୍ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

    $C+O_{2}\rightarrow CO_{2}$

• (b) ବିଜାରଣ (Reduction): ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ପ୍ରତିକାରକ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ହରାଏ, ତାହାକୁ ବିଜାରଣ କୁହାଯାଏ ।

  • ଉଦାହରଣ ୧: ଉତ୍ତପ୍ତ କପର୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଉପରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ରବାହିତ କଲେ, ଏହା ଅକ୍ସିଜେନ୍ ହରାଇ କପର୍ ଧାତୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ । (ଏଠାରେ $CuO$ ବିଜାରିତ ହେଉଛି)

    $CuO+H_{2}\xrightarrow{\text{ତାପ}}Cu+H_{2}O$

  • ଉଦାହରଣ ୨: ଜିଙ୍କ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ କାର୍ବନ୍ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ହରାଇ ଜିଙ୍କ୍ ଧାତୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।

    $ZnO+C\xrightarrow{\text{ତାପ}}Zn+CO$
    ପ୍ରଦତ୍ତ ଦସ୍ତାବେଜରୁ ୧୭ ରୁ ୨୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୭ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ବାଦାମୀ ବର୍ଷର ମୌଳିକ ‘X’କୁ ଗରମ କଲେ କଳା ହୋଇଯାଏ । ମୌଳିକ ‘X’ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କଳା ଯୌଗିକର ନାମ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

• ମୌଳିକ ‘X’ ହେଉଛି କପର୍ (Copper/Cu).

• ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କଳା ଯୌଗିକଟି ହେଉଛି କପର୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Copper(II) oxide/CuO).

• ଏହାର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: $2Cu(s) + O_2(g) \rightarrow 2CuO(s)$.

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୮ଲୌହ ନିର୍ମିତ ପଦାର୍ଥଗୁଡିକ ଉପରେ ଆମେ କାହିଁକି ରଙ୍ଗ (Paint) ଲଗାଇଥାଉଁ ?

ଉତ୍ତର:

• ଲୌହ ନିର୍ମିତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁ ଓ ଆର୍ଦ୍ରତା ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା (Corrosion) ଆରମ୍ଭ ହୁଏ.

• ଏହି କ୍ଷୟକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଲୁହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ତଥା ଏହାର ଆୟୁ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଆମେ ତାହା ଉପରେ ରଙ୍ଗ ଲଗାଇଥାଉଁ.

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୯ତୈଳ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟସାମଗ୍ରୀ ଥିବା ଡବା ମଧ୍ୟରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍‌ କାହିଁକି ପ୍ରବେଶ କରାଯାଇଥାଏ ?

ଉତ୍ତର:

• ତୈଳ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟସାମଗ୍ରୀ ବାୟୁର ଅକ୍ସିଜେନ୍ ସହ ମିଶିଲେ ଜାରିତ ହୋଇ ଖରାପ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯାହାକୁ ରହଣିଆ ଅବସ୍ଥା (Rancidity) କୁହାଯାଏ.

• ଏହି ଜାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ୟାକେଟ୍‌ରେ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ବଦଳରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ପରି ଏକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଇଥାଏ.

ପ୍ରଶ୍ନ ୨୦ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝାଅ:

(a) କ୍ଷୟ (Corrosion)

(b) ରହଣିଆ ଅବସ୍ଥା (Rancidity)

ଉତ୍ତର:

• (a) କ୍ଷୟ (Corrosion): ଯେତେବେଳେ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଆର୍ଦ୍ରତା, ଏସିଡ୍ କିମ୍ବା ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ଧୀରେ ଧୀରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କ୍ଷୟ କୁହାଯାଏ.

  • ଉଦାହରଣ: ଲୁହା ଉପରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା ଏବଂ ରୂପା ପଦାର୍ଥ ଉପରେ କଳା ଆସ୍ତରଣ ପଡ଼ିବା.

• (b) ରହଣିଆ ଅବସ୍ଥା (Rancidity): ତୈଳ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟସାମଗ୍ରୀ ବାୟୁରେ ଜାରିତ ହୋଇଗଲେ ତାହାର ସ୍ୱାଦ ଓ ଗନ୍ଧ ବଦଳିଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ରହଣିଆ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ.

  • ଉଦାହରଣ: ଚିପ୍ସ ବା ଭଜା ଜିନିଷ ଅନେକ ଦିନ ଖୋଲା ରହିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକରୁ ଅପ୍ରୀତିକର ଗନ୍ଧ ଆସିବା.