📝 ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ (Questionnaire) - ଉତ୍ତର ସହିତ

$\color{blue}{\text{1. ନିମ୍ନଲିଖିତ କେଉଁ ଯୋଡା ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ?}}$

(a) $NaCl$ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବା ଧାତୁ (b) $MgCl_2$ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଧାତୁ (c) $FeSO_4$ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ସିଲ୍‌ଭର୍ ଧାତୁ (d) $AgNO_3$ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବା ଧାତୁ

ଉତ୍ତର: (d) $AgNO_3$ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବା ଧାତୁ (କାରଣ: ତମ୍ବା (Cu), ସିଲ୍‌ଭର୍ (Ag) ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ସିଲ୍‌ଭର୍‌କୁ ବିସ୍ଥାପନ କରିପାରେ ।) $Cu(s) + 2AgNO_3(aq) \rightarrow Cu(NO_3)_2(aq) + 2Ag(s)$

$\color{blue}{\text{2. ନିମ୍ନଲିଖିତ କେଉଁ ପ୍ରଣାଳୀ ଲୁହା ତାଓ୍ବାକୁ କଳଙ୍କି ନିରୋଧ ପାଇଁ ବିନିଯୋଗ କରି ହେବ ?}}$

(a) ଗ୍ରୀଜ୍ ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ବାରା (b) ରଙ୍ଗ ପ୍ରଲେପ ଦ୍ଵାରା (c) ଜିଙ୍କର ଆବରଣ ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ଵାରା (d) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରଣାଳୀ ଦ୍ଵାରା

ଉତ୍ତର: (c) ଜିଙ୍କର ଆବରଣ ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ଵାରା (କାରଣ: ଗ୍ରୀଜ୍ ଓ ରଙ୍ଗ ଗରମ କଲେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଜିଙ୍କ୍ ଆବରଣ (Galvanization) ଲୁହାକୁ କଳଙ୍କିରୁ ରକ୍ଷା କରେ ।)

$\color{blue}{\text{3. ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଗୋଟିଏ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହା ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ । ନିମ୍ନ ଉତ୍ତରରୁ ଉକ୍ତ ମୌଳିକଟି ବାଛ ।}}$

(a) କ୍ୟାଲସିୟମ୍ (b) କାର୍ବନ୍ (c) ସିଲିକନ୍ (d) ଆଇରନ୍

ଉତ୍ତର: (a) କ୍ୟାଲସିୟମ୍ (କାରଣ: କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ସହ ମିଶି କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ($CaO$) ସୃଷ୍ଟି କରେ ଯାହାର ଗଳନାଙ୍କ ଅଧିକ ଏବଂ ଏହା ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ କ୍ଷାର ସୃଷ୍ଟି କରେ ।)

$\color{blue}{\text{4. ଖାଦ୍ୟ ଡବାଗୁଡ଼ିକରେ ଜିଙ୍କ୍ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଲେପ ନ ହୋଇ ଟିଣରେ ହୋଇଥାଏ କାରଣ :}}$

(a) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଟେ । (b) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ । (c) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ । (d) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ।

ଉତ୍ତର: (c) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ । (କାରଣ: ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହେତୁ ଜିଙ୍କ୍ ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ସହ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ ।)

$\color{blue}{\text{5. ତୁମକୁ ଗୋଟିଏ ହାତୁଡ଼ି, ଗୋଟିଏ ବ୍ୟାଟେରୀ, ଗୋଟିଏ ବଲ୍‌ବ, ତାର ଏବଂ ଗୋଟିଏ ସ୍ବିଚ୍ ଦିଆଯାଇଛି ।}}$

(a) ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁର ନମୁନାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବ ? (b) ଏହି ପରୀକ୍ଷାର ଉପଯୋଗିତାକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ଧାତବ ଏବଂ ଅଧାତବ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।

ଉତ୍ତର: (a)

1. ହାତୁଡ଼ି: ପଦାର୍ଥକୁ ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟିଲେ ଯଦି ତାହା ଚେପ୍ଟା ହୋଇ ଚଦରରେ ପରିଣତ ହୁଏ (ନମନୀୟତା), ତେବେ ତାହା ଧାତୁ । ଯଦି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ (ଭଙ୍ଗୁରତା), ତେବେ ତାହା ଅଧାତୁ ।
2. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିପଥ (ବ୍ୟାଟେରୀ, ବଲ୍‌ବ, ତାର): ପଦାର୍ଥକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିପଥରେ ସଂଯୋଗ କଲେ ଯଦି ବଲ୍‌ବ ଜଳେ, ତେବେ ତାହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ ଅର୍ଥାତ୍ ଧାତୁ । ଯଦି ନ ଜଳେ, ତେବେ ତାହା ଅଧାତୁ ।

(b) ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଧାତୁର ଭୌତିକ ଧର୍ମ ଯଥା—ନମନୀୟତା (Malleability) ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହିତା (Electrical Conductivity) ବିଷୟରେ ଜାଣିହୁଏ, ଯାହା ଅଧାତୁରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ।

$\color{blue}{\text{6. ଉଭୟଧର୍ମୀ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ (Amphoteric Oxides) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ? ଏହି ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ର ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।}}$

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ଧାତବ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଉଭୟ ଅମ୍ଳ (Acid) ଏବଂ କ୍ଷାର (Base) ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲବଣ ଓ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଉଭୟଧର୍ମୀ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ କୁହାଯାଏ ।

• ଉଦାହରଣ:
  1. ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ($Al_2O_3$)
  2. ଜିଙ୍କ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ($ZnO$)

$\color{blue}{\text{7. ଦୁଇଟି ଧାତୁର ନାମ ଦର୍ଶାଅ ଯାହାକି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‌କୁ ଲଘୁ ଅମ୍ଳରୁ ବିସ୍ଥାପନ କରେ ଏବଂ ଦୁଇଟି ଧାତୁର ନାମ ଦର୍ଶାଅ ଯାହା ଏପରି କରେ ନାହିଁ ।}}$

ଉତ୍ତର:

• ବିସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଧାତୁ: ମ୍ୟାଗ୍‌ନେସିୟମ୍ ($Mg$) ଏବଂ ଜିଙ୍କ୍ ($Zn$) । (ଏମାନେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଠାରୁ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ)
• ବିସ୍ଥାପନ କରୁନଥିବା ଧାତୁ: କପର୍ ($Cu$) ଏବଂ ସିଲ୍‌ଭର୍ ($Ag$) । (ଏମାନେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଠାରୁ କମ୍ ସକ୍ରିୟ)

$\color{blue}{\text{8. ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଶୋଧନ ଗୋଟିଏ ଧାତୁ M ପାଇଁ, ଏନୋଡ୍, କ୍ୟାଥୋଡ୍ ଏବଂ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଶ୍ଳେଷ୍ୟ ରୂପେ କାହାକୁ ନିଆଯିବ ?}}$

ଉତ୍ତର:

• ଏନୋଡ୍ (Anode): ଅଶୁଦ୍ଧ ଧାତୁ 'M' ର ଏକ ମୋଟା ପାତ ।
• କ୍ୟାଥୋଡ୍ (Cathode): ବିଶୁଦ୍ଧ ଧାତୁ 'M' ର ଏକ ପତଳା ପାତ ।
• ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଶ୍ଳେଷ୍ୟ (Electrolyte): ଧାତୁ 'M' ର ଏକ ଲବଣ ଦ୍ରବଣ ।

$\color{blue}{\text{9. ଜଣେ ଚେପ୍‌ଟା ଚାମଚରେ ସଲ୍‌ଫର ପାଉଡର ନେଇ ଉତ୍ତପ୍ତ କଲା ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପରୀକ୍ଷାନଳୀକୁ ଓଲଟାଇ ବାହାରୁଥିବା ଗ୍ୟାସ୍‌କୁ ସଂଗ୍ରହ କଲା ।}}$

(a) ଗ୍ୟାସ୍‌ର କ୍ରିୟାଶୀଳତା (i) ଶୁଷ୍କ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ କ’ଣ ହେବ ? (ii) ଆର୍ଦ୍ର ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ କ’ଣ ହେବ ? (b) ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଏକ ସମତୁଲ ସମୀକରଣ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର: (a) ଉତ୍ପନ୍ନ ଗ୍ୟାସ୍ ହେଉଛି ସଲ୍‌ଫର ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ($SO_2$) ।

• (i) ଶୁଷ୍କ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ: କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବ ନାହିଁ (କାରଣ ଜଳ ବିନା ଅମ୍ଳୀୟ ଗୁଣ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ନାହିଁ) ।
• (ii) ଆର୍ଦ୍ର ଲିଟମସ୍ କାଗଜ: ନୀଳ ଲିଟ୍‌ମସ୍ ଲାଲ୍ ହୋଇଯିବ (କାରଣ $SO_2$ ଜଳ ସହ ମିଶି ସଲ୍‌ଫ୍ୟୁରସ୍ ଏସିଡ୍ $H_2SO_3$ ସୃଷ୍ଟି କରେ) ।

(b) ସମୀକରଣ: $S(s) + O_2(g) \rightarrow SO_2(g)$

$\color{blue}{\text{10. ଲୁହାର କଳଙ୍କି ନିରୋଧ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଉପାୟ ଲେଖ ।}}$

ଉତ୍ତର:

1. ରଙ୍ଗ ଦେବା (Painting) କିମ୍ବା ତେଲ/ଗ୍ରୀଜ୍ ଲଗାଇବା: ଏହା ଲୁହାକୁ ବାୟୁ ଓ ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ ।
2. ଗାଲ୍‌ଭାନାଇଜେସନ୍ (Galvanization): ଲୁହା ଉପରେ ଜିଙ୍କ୍ (Zinc) ର ଏକ ପତଳା ଆସ୍ତରଣ ଦେବା ।

$\color{blue}{\text{11. ଅଧାତୁ ସହ ଅକ୍ସିଜେନ୍‌ର ସଂଯୋଗ ହେଲେ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ?}}$

ଉତ୍ତର: ଅଧାତୁ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସାଧାରଣତଃ ଅମ୍ଳୀୟ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ (Acidic Oxide) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି (ଯଥା: $SO_2, CO_2$) । କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରଶମିତ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ (Neutral Oxide) ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ (ଯଥା: $H_2O, CO$) ।

$\color{blue}{\text{12. କାରଣ ଦର୍ଶାଅ :}}$

(a) ପ୍ଲାଟିନମ, ସୁନା ଏବଂ ରୂପା ଗହଣା ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

• ଉତ୍ତର: ଏହି ଧାତୁଗୁଡିକର ଔଜ୍ୱଲ୍ୟ (Lustre) ଖୁବ୍ ଅଧିକ ଏବଂ ଏଗୁଡିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇଥିବାରୁ ସହଜରେ କ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ବା କଳଙ୍କି ଲାଗନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହାଛଡା ଏଗୁଡିକ ନମନୀୟ ଓ ତନ୍ୟ ।

(b) ତେଲ ଭିତରେ ସୋଡ଼ିୟମ୍‌, ପୋଟାସିୟମ୍ ଓ ଲିଥିୟମ୍‌କୁ ରଖାଯାଏ ।

• ଉତ୍ତର: ଏହି ଧାତୁଗୁଡିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ । ଏମାନେ ବାୟୁ ବା ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ତୀବ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ନିଆଁ ଲାଗିଯାଏ । ତେଣୁ ଦୁର୍ଘଟଣା ଏଡାଇବା ପାଇଁ ଏଗୁଡିକୁ କିରୋସିନ୍ ତେଲରେ ବୁଡାଇ ରଖାଯାଏ ।

(c) ଯଦିଓ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଏକ ଉଚ୍ଚ କ୍ରିୟାଶୀଳ ମୌଳିକ, ତଥାପି ଏହାକୁ ରନ୍ଧନ ବାସନକୁସନ ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

• ଉତ୍ତର: ଏଲୁମିନିୟମ୍ ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଏହା ଉପରେ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ($Al_2O_3$) ର ଏକ ପତଳା ଓ ଶକ୍ତ ଆସ୍ତରଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ଭିତର ଧାତୁକୁ ଅଧିକ କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରେ । ଏହାଛଡା ଏହା ତାପର ସୁପରିବାହୀ ।

(d) ଧାତୁ ନିଷ୍କାସନ ପ୍ରଣାଳୀରେ କାର୍ବୋନେଟ୍ ଓ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍ ଧାତୁପିଣ୍ଡକୁ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ ।

• ଉତ୍ତର: ଧାତବ କାର୍ବୋନେଟ୍ କିମ୍ବା ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍ ଅପେକ୍ଷା ଧାତବ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ରୁ ଧାତୁକୁ ବିଜାରଣ (Reduction) କରି ପୃଥକ କରିବା ଅଧିକ ସହଜ ଅଟେ ।

$\color{blue}{\text{13. ତୁମ୍ଭେମାନେ ଦେଖିଥିବ ମଳିନ ପଡିଥିବା ତମ୍ବା ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଲେମ୍ବୁ ଏବଂ ତେନ୍ତୁଳି ରସ ଦ୍ବାରା ସଫା କରାଯାଏ । କାହିଁକି ଏହି ଖଟାଜାତୀୟ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ଵାରା ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସଫା କରିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ? ବୁଝାଅ ।}}$

ଉତ୍ତର: ତମ୍ବା ପାତ୍ର ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଏହା ଉପରେ କ୍ଷାରୀୟ କପର୍ କାର୍ବୋନେଟ୍‌ର ଏକ ସବୁଜ ଆସ୍ତରଣ ଜମା ହୁଏ । ଲେମ୍ବୁ ଓ ତେନ୍ତୁଳିରେ ଅମ୍ଳ (Acid) ଥାଏ । ଏହି ଅମ୍ଳ କ୍ଷାରୀୟ ଆସ୍ତରଣକୁ ପ୍ରଶମିତ କରି ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିଦିଏ, ଫଳରେ ପାତ୍ରଟି ସଫା ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ଚକ୍‌ଚକ୍ କରେ ।

$\color{blue}{\text{14. ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ରାସାୟନିକ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।}}$

ଉତ୍ତର:

$\color{blue}{\text{15. ଗୋଟିଏ ଲୋକ ଦୁଆର ଦୁଆର ବୁଲି ନିଜକୁ ବଣିଆ ବୋଲି କହିଲା । ସେ ପୁରୁଣା ଏବଂ ମାନ୍ଦା ସୁନା ଅଳଙ୍କାରକୁ ନୂତନ କରିଦେବ ବୋଲି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଲା... ଯେଉଁ ଦ୍ରବଣଟି ବ୍ୟବହାର କରାଗଲା ତା’କୁ ତୁମେ ଚିହ୍ନିପାରିବ କି ?}}$

ଉତ୍ତର: ସେହି ଦ୍ରବଣଟି ହେଉଛି ଅମ୍ଳରାଜ (Aqua Regia) ।

• ଏହା ଗାଢ଼ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ($HCl$) ଏବଂ ଗାଢ଼ ନାଇଟ୍ରିକ୍ ଏସିଡ୍ ($HNO_3$) ର 3:1 ଅନୁପାତର ଏକ ମିଶ୍ରଣ ।
• ଏହା ସୁନାକୁ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିପାରେ । ତେଣୁ ସୁନା ଅଳଙ୍କାରର ଉପର ପରସ୍ତ ଏଥିରେ ମିଳେଇ ଯାଏ ଏବଂ ଭିତରର ନୂଆ ପରସ୍ତ ବାହାରି ଆସେ, କିନ୍ତୁ ଅଳଙ୍କାରର ଓଜନ କମିଯାଏ ।

$\color{blue}{\text{16. ଗରମ ପାଣି ଟାଙ୍କି ପାଇଁ ଷ୍ଟିଲ୍‌ ପରିବର୍ତ୍ତେ ତମ୍ବା କାହିଁକି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ?}}$

ଉତ୍ତର:

1. ତମ୍ବା (Copper) ତାପର ଏକ ଉତ୍ତମ ସୁପରିବାହୀ (Better conductor of heat), ଯାହା ପାଣିକୁ ଶୀଘ୍ର ଗରମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
2. ତମ୍ବା ଗରମ ପାଣି ବା ବାମ୍ଫ (Steam) ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଷ୍ଟିଲ୍‌ରେ ଥିବା ଲୁହା ବାମ୍ଫ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କ୍ଷୟ ହୋଇପାରେ । $3Fe + 4H_2O(g) \rightarrow Fe_3O_4 + 4H_2$