ଭାଗ-୧: ୨ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (2 Marks Questions)

1. ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ (Covalent Bond) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଉତ୍ତର: ଦୁଇଟି ପରମାଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍‌ର ସହଭାଜନ (Sharing) ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ବନ୍ଧ ଗଠିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ କୁହାଯାଏ । କାର୍ବନ ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକରେ ଏହି ପ୍ରକାର ବନ୍ଧ ଦେଖାଯାଏ ।

2. କାର୍ବନ କାହିଁକି $C^{4+}$ କିମ୍ବା $C^{4-}$ ଆୟନ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ? ଉତ୍ତର: କାର୍ବନର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ 6 । 4ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ତ୍ୟାଗ କରି $C^{4+}$ ହେବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ଏବଂ 4ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଗ୍ରହଣ କରି $C^{4-}$ ହେଲେ 6ଟି ପ୍ରୋଟନ୍ ପାଇଁ 10ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍‌କୁ ଧରିରଖିବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ । ତେଣୁ ଏହା ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସହଭାଜନ କରେ ।

3. ମିଥେନ୍ ($CH_4$) ର ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଡଟ୍ ସଂରଚନା ଅଙ୍କନ କର । ଉତ୍ତର: କାର୍ବନର 4ଟି ଯୋଜ୍ୟତା ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ 4ଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ପରମାଣୁ ସହ ଭାଗ ହୁଏ । (ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: କେନ୍ଦ୍ରରେ C, ଚାରିପାଖରେ 4ଟି H, ପ୍ରତ୍ୟେକ C-H ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ଡଟ୍ ବା ଗୋଟିଏ ରେଖା - )

4. କାଟିନେସନ୍ (Catenation) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ? ଉତ୍ତର: କାର୍ବନର ଅନ୍ୟ କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ସହ ବନ୍ଧ ଗଠନ କରି ଦୀର୍ଘ ଶୃଙ୍ଖଳ (Long chain), ଶାଖାୟିତ ଶୃଙ୍ଖଳ ବା ଚକ୍ରୀୟ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଅନନ୍ୟ କ୍ଷମତାକୁ କାଟିନେସନ୍ କୁହାଯାଏ ।

5. ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଦିଅ । ଉତ୍ତର: କେବଳ କାର୍ବନ ଓ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଯୌଗିକକୁ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ କୁହାଯାଏ ।

• ଉଦାହରଣ: ମିଥେନ୍ ($CH_4$), ଇଥେନ୍ ($C_2H_6$) ।

6. ପୃକ୍ତ (Saturated) ଓ ଅପୃକ୍ତ (Unsaturated) କାର୍ବନ ଯୌଗିକ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ । ଉତ୍ତର:

• ପୃକ୍ତ: କାର୍ବନ ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଏକ-ବନ୍ଧ (Single bond) ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି (ଯଥା: ଆଲ୍‌କେନ୍) ।
• ଅପୃକ୍ତ: କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତତଃ ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱି-ବନ୍ଧ (Double bond) କିମ୍ବା ତ୍ରି-ବନ୍ଧ (Triple bond) ଥାଏ (ଯଥା: ଆଲ୍‌କିନ୍, ଆଲ୍‌କାଇନ୍) ।

7. ଆଲ୍‌କେନ୍, ଆଲ୍‌କିନ୍ ଓ ଆଲ୍‌କାଇନ୍ ଶ୍ରେଣୀର ସାଧାରଣ ସଙ୍କେତ ଲେଖ । ଉତ୍ତର:

• ଆଲ୍‌କେନ୍: $C_nH_{2n+2}$
• ଆଲ୍‌କିନ୍: $C_nH_{2n}$
• ଆଲ୍‌କାଇନ୍: $C_nH_{2n-2}$

8. ସକ୍ରିୟ ଗ୍ରୁପ୍ (Functional Group) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଉତ୍ତର: କାର୍ବନ ଯୌଗିକରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ଯେଉଁ ପରମାଣୁ ବା ପରମାଣୁ ପୁଞ୍ଜ ଯୌଗିକର ରାସାୟନିକ ଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ, ତାହାକୁ ସକ୍ରିୟ ଗ୍ରୁପ୍ କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ: -OH (ଆଲ୍‌କହଲ୍), -COOH (କାର୍ବୋକ୍‌ସିଲିକ୍ ଏସିଡ୍) ।

9. ସମାവയବୀ ବା ଆଇସୋମର୍ (Isomers) କ’ଣ? ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକର ଆଣବିକ ସଙ୍କେତ ସମାନ କିନ୍ତୁ ଗାଠନିକ ସଂରଚନା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମାവയବୀ ବା ଆଇସୋମର୍ କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ: ନର୍ମାଲ୍ ବ୍ୟୁଟେନ୍ ଓ ଆଇସୋ-ବ୍ୟୁଟେନ୍ ।

10. ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀ (Homologous Series) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ? ଉତ୍ତର: କାର୍ବନ ଯୌଗିକର ଏପରି ଏକ ଶ୍ରେଣୀ ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କର ସକ୍ରିୟ ଗ୍ରୁପ୍ ସମାନ ଥାଏ ଏବଂ ପାଖାପାଖି ଦୁଇଟି ସଦସ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ $-CH_2-$ ର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥାଏ ।

11. ଦହନ (Combustion) କ’ଣ? ମିଥେନ୍‌ର ଦହନ ସମୀକରଣ ଲେଖ । ଉତ୍ତର: କାର୍ବନ ଯୌଗିକ ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଜଳି $CO_2$, ଜଳ, ତାପ ଓ ଆଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଦହନ କୁହାଯାଏ ।

• $CH_4 + 2O_2 \rightarrow CO_2 + 2H_2O + \text{ତାପ} + \text{ଆଲୋକ}$

12. ଜାରକ (Oxidising Agent) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଦିଅ । ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଦେବାରେ ସକ୍ଷମ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଜାରକ କୁହାଯାଏ ।

• ଉଦାହରଣ: କ୍ଷାରୀୟ ପୋଟାସିୟମ୍ ପରମାଙ୍ଗାନେଟ୍ ($KMnO_4$) ଏବଂ ଅମ୍ଳୀୟ ପୋଟାସିୟମ୍ ଡାଇକ୍ରୋମେଟ୍ ($K_2Cr_2O_7$) ।

13. ନିକେଲ୍ (Ni) ଓ ପାଲାଡିୟମ୍ (Pd) କୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣରେ କାହିଁକି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ? ଉତ୍ତର: ଏଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପ୍ରେରକ (Catalyst) ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଅପୃକ୍ତ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ (ଯଥା: ତେଲ) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସହ ମିଶି ପୃକ୍ତ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ (ଯଥା: ଘିଅ) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।

14. ଭିନେଗାର କ’ଣ? ଏହାର ଗୋଟିଏ ବ୍ୟବହାର ଲେଖ । ଉତ୍ତର: ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ ($CH_3COOH$) ର 5-8% ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣକୁ ଭିନେଗାର କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ ଆଚାର ସଂରକ୍ଷଣ (Preservative) ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

15. ଇଥାନଲ୍‌ର ଦୁଇଟି ବ୍ୟବହାର ଲେଖ । ଉତ୍ତର:

1. ଔଷଧ ଯଥା ଟିଙ୍କଚର୍ ଆୟୋଡିନ୍, କଫ୍ ସିରପ୍‌ରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
2. ଏହା ଏକ ଉତ୍ତମ ଦ୍ରାବକ ଏବଂ ଇନ୍ଧନ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

16. ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍‌କୁ ଗ୍ଲାସିଆଲ୍ ଏସିଟିକ୍ ଏସିଡ୍ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ? ଉତ୍ତର: ବିଶୁଦ୍ଧ ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍‌ର ଗଳନାଙ୍କ 290 K । ତେଣୁ ଶୀତଦିନେ ଏହା ଜମିଯାଇ ବରଫ (Glacier) ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ ଗ୍ଲାସିଆଲ୍ ଏସିଟିକ୍ ଏସିଡ୍ କୁହାଯାଏ ।

17. ସାବୁନ୍ ଅଣୁର ଦୁଇଟି ମେରୁ ବା ପ୍ରାନ୍ତ କ’ଣ କ’ଣ? ଉତ୍ତର:

1. ଜଳାସକ୍ତ (Hydrophilic): ଆୟନିକ୍ ମୁଣ୍ଡ ($Na^+$) ଯାହା ଜଳ ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ ।
2. ଜଳାତଙ୍କୀ (Hydrophobic): ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ ଲାଞ୍ଜ ଯାହା ତେଲ/ମଇଳା ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ ।

18. ଡିଟରଜେଣ୍ଟକୁ କାହିଁକି ସାବୁନ୍ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରାଯାଏ? ଉତ୍ତର: ସାବୁନ୍ ଖର ଜଳ (Hard water) ରେ ଫେଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ ଓ ଅପଚୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଡିଟରଜେଣ୍ଟ ଖର ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଭାବରେ ଫେଣ ସୃଷ୍ଟି କରି ସଫା କରିପାରେ ।

19. ବେଞ୍ଜିନ୍‌ର ଆଣବିକ ସଙ୍କେତ ଓ ଗାଠନିକ ସଙ୍କେତ କ’ଣ? ଉତ୍ତର:

• ଆଣବିକ ସଙ୍କେତ: $C_6H_6$
• ଗାଠନିକ ସଂରଚନା: ଏହା ଏକ ଷଡ଼ଭୁଜାକାର ଚକ୍ରୀୟ ଯୌଗିକ ଯେଉଁଥିରେ ଗୋଟିଏ ଛାଡ଼ି ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱି-ବନ୍ଧ ଥାଏ ।

20. ହିରକ (Diamond) ଓ ଗ୍ରାଫାଇଟ୍ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ । ଉତ୍ତର:

• ହିରକ: ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ ଏବଂ ଅତି ଶକ୍ତ । (ପ୍ରତି C ପରମାଣୁ ଅନ୍ୟ 4ଟି C ସହ ବନ୍ଧା) ।
• ଗ୍ରାଫାଇଟ୍: ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ ଏବଂ ନରମ । (ପ୍ରତି C ପରମାଣୁ ଅନ୍ୟ 3ଟି C ସହ ବନ୍ଧା) ।

ଭାଗ-୨: ୩ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (3 Marks Questions)

21. ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ($N_2$) ଅଣୁର ଗଠନ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଡଟ୍ ଚିତ୍ର ସହ ବୁଝାଅ । ଉତ୍ତର:

• ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍‌ର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ 7 । ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସଂରଚନା: 2, 5 ।
• ଅଷ୍ଟକ ପୂରଣ ପାଇଁ ଏହାର 3ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଆବଶ୍ୟକ ।
• ଦୁଇଟି ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ପରମାଣୁ ପରସ୍ପର ସହ 3ଟି ଲେଖାଏଁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଭାଗ କରନ୍ତି ।
• ଫଳରେ ଦୁଇ ପରମାଣୁ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରି-ବନ୍ଧ (Triple bond, $N \equiv N$) ଗଠିତ ହୁଏ ।

22. କାର୍ବନ ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ ଏବଂ ଏମାନଙ୍କ ଗଳନାଙ୍କ କମ୍ ଥାଏ? ଉତ୍ତର:

• କାର୍ବନ ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ମୁକ୍ତ ଆୟନ ବା ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ନଥାଏ । ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ ।
• ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆନ୍ତଃ-ଆଣବିକ ଆକର୍ଷଣ ବଳ (Inter-molecular force) ବହୁତ ଦୁର୍ବଳ ଥାଏ, ତେଣୁ ଅଳ୍ପ ତାପରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ତରଳି ଯାଆନ୍ତି ।

23. ସମଗୋତ୍ରୀୟ ଶ୍ରେଣୀର (Homologous Series) ତିନୋଟି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଲେଖ । ଉତ୍ତର:

1. ଶ୍ରେଣୀର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କର ସାଧାରଣ ସଙ୍କେତ ସମାନ ଥାଏ ।
2. ପାଖାପାଖି ଦୁଇଟି ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ $-CH_2-$ ଗ୍ରୁପ୍‌ର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥାଏ (ଆଣବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱରେ 14u ପାର୍ଥକ୍ୟ) ।
3. ସମସ୍ତଙ୍କର ରାସାୟନିକ ଧର୍ମ ସମାନ, କିନ୍ତୁ ଭୌତିକ ଧର୍ମରେ କ୍ରମିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ ।

24. ନିମ୍ନଲିଖିତ ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକର ନାମକରଣ କର: (i) $CH_3-CH_2-Br$ (ii) $H-CHO$ (iii) $CH_3-CO-CH_3$ ଉତ୍ତର: (i) ବ୍ରୋମୋଇଥେନ୍ (Bromoethane) (ii) ମିଥାନାଲ୍ (Methanal) (iii) ପ୍ରୋପାନୋନ୍ (Propanone)

25. ସାଇକ୍ଲୋହେକ୍ସେନ୍‌ର ଆଣବିକ ସଙ୍କେତ କ’ଣ? ଏହାର ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଡଟ୍ ସଂରଚନା ଅଙ୍କନ କର । ଉତ୍ତର:

• ସଙ୍କେତ: $C_6H_{12}$ ।
• ସଂରଚନା: ଏହା ଏକ ଚକ୍ରୀୟ ପୃକ୍ତ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ । 6ଟି କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ଏକ ଷଡ଼ଭୁଜ ଆକାରରେ ସଜ୍ଜିତ ଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ବନ ସହ 2ଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

26. ଜଳରେ ଥିବା କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଓ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଲବଣ ସାବୁନ୍ ସହ କିପରି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ? ଉତ୍ତର: ଖର ଜଳରେ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଓ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍‌ର ଲବଣ ଥାଏ । ସାବୁନ୍ (ସୋଡିୟମ୍ ଲବଣ) ଏହି ଆୟନଗୁଡ଼ିକ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଅଦ୍ରବଣୀୟ ପଦାର୍ଥ ବା ‘ସ୍କମ୍’ (Scum) ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହା ଫଳରେ ଫେଣ ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ସାବୁନ୍ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ।

27. ଯୋଗାତ୍ମକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Addition Reaction) କ’ଣ? ଏହାର ଏକ ଔଦ୍ୟୋଗିକ ପ୍ରୟୋଗ ଲେଖ । ଉତ୍ତର: ଅପୃକ୍ତ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ (ଦ୍ୱି-ବନ୍ଧ ବା ତ୍ରି-ବନ୍ଧ ଥିବା) ଉତ୍ପ୍ରେରକ ଉପସ୍ଥିତିରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସହ ଯୋଗ ହୋଇ ପୃକ୍ତ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନରେ ପରିଣତ ହେବାକୁ ଯୋଗାତ୍ମକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।

• ପ୍ରୟୋଗ: ବନସ୍ପତି ତେଲ (Vegetable oil) ର ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣ କରି ବନସ୍ପତି ଘିଅ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାରେ ।

28. ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Substitution Reaction) କ’ଣ? ମିଥେନ୍ ଓ କ୍ଲୋରିନ୍‌ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଲେଖ । ଉତ୍ତର: ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଉପସ୍ଥିତିରେ ପୃକ୍ତ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନରୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ପରମାଣୁକୁ ଅନ୍ୟ ପରମାଣୁ (ଯଥା: କ୍ଲୋରିନ୍) ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ଥାପିତ କରିବାକୁ ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।

• ସମୀକରଣ: $CH_4 + Cl_2 \xrightarrow{Sunlight} CH_3Cl + HCl$ (କ୍ଲୋରୋମିଥେନ୍)

29. ଇଥାନଲ୍‌ର ଜାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମୀକରଣ ସହ ଲେଖ । ଉତ୍ତର: ଇଥାନଲ୍‌କୁ କ୍ଷାରୀୟ $KMnO_4$ କିମ୍ବା ଅମ୍ଳୀୟ $K_2Cr_2O_7$ ସହ ଗରମ କଲେ ଏହା ଜାରିତ ହୋଇ ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍‌ରେ ପରିଣତ ହୁଏ । $CH_3CH_2OH + 2[O] \xrightarrow{Alk. KMnO_4 / Heat} CH_3COOH + H_2O$

30. ଏଷ୍ଟରୀକରଣ (Esterification) କ’ଣ? ଏହାର ସମୀକରଣ ଲେଖ । ଉତ୍ତର: ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ ଏବଂ ଇଥାନଲ୍, ଅମ୍ଳ (Acid catalyst) ଉପସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏକ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏଷ୍ଟର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । $CH_3COOH + C_2H_5OH \xrightarrow{Acid} CH_3COOC_2H_5 + H_2O$

31. ସାବୁନୀକରଣ (Saponification) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ? ଉତ୍ତର: ଏଷ୍ଟରକୁ ସୋଡିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍‌ସାଇଡ୍ ($NaOH$) ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରାଇଲେ, ଏହା ଭାଙ୍ଗି ପୁନର୍ବାର ଆଲ୍‌କହଲ୍ ଏବଂ କାର୍ବୋକ୍‌ସିଲିକ୍ ଏସିଡ୍‌ର ସୋଡିୟମ୍ ଲବଣ (ସାବୁନ୍) ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହାକୁ ସାବୁନୀକରଣ କୁହାଯାଏ । $CH_3COOC_2H_5 + NaOH \rightarrow C_2H_5OH + CH_3COONa$

32. ଇଥାନଲ୍ ସହ ସୋଡିୟମ୍‌ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଲେଖ । ଉତ୍ତର: ଇଥାନଲ୍ ସୋଡିୟମ୍ ଧାତୁ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସୋଡିୟମ୍ ଇଥକ୍‌ସାଇଡ୍ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । $2Na + 2CH_3CH_2OH \rightarrow 2CH_3CH_2ONa + H_2 \uparrow$

33. ବ୍ୟୁଟେନ୍ ($C_4H_{10}$) ର ଦୁଇଟି ସମାവയବୀ (Isomers) ର ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର । ଉତ୍ତର:

1. n-butane: ଚାରୋଟି କାର୍ବନ ସିଧା ଶୃଙ୍ଖଳରେ ($C-C-C-C$) ।
2. Iso-butane: ତିନୋଟି କାର୍ବନ ସିଧା ଓ ଗୋଟିଏ ମଝି କାର୍ବନରେ ଶାଖା ଭାବେ ($C-C(C)-C$) । (ଚିତ୍ରରେ H ପରମାଣୁ ଯୋଡ଼ି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯିବ) ।

34. ଦହନ କଲେ ପୃକ୍ତ ଓ ଅପୃକ୍ତ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ ମଧ୍ୟରେ ଶିଖାରେ କି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ? ଉତ୍ତର:

• ପୃକ୍ତ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ: ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦହନ ହୋଇ ସ୍ୱଚ୍ଛ ନୀଳ ଶିଖା (Blue flame) ସହ ଜଳେ ।
• ଅପୃକ୍ତ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ: ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦହନ ହୋଇ କଳା ଧୂଆଁ ଯୁକ୍ତ ହଳଦିଆ ଶିଖା (Sooty flame) ସହ ଜଳେ ।

35. ଇଥାନଲ୍‌ର ନିର୍ଜଳୀକରଣ (Dehydration) ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଲେଖ । ଉତ୍ତର: ଇଥାନଲ୍‌କୁ ଗାଢ଼ $H_2SO_4$ ସହ 443 K ତାପମାତ୍ରାରେ ଗରମ କଲେ ଏଥିରୁ ଜଳ ଅପସାରିତ ହୋଇ ଇଥିନ୍ ($C_2H_4$) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । $CH_3CH_2OH \xrightarrow{Hot \, Conc. \, H_2SO_4} CH_2=CH_2 + H_2O$

ଭାଗ-୩: ୪ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (4 Marks Questions)

36. କାର୍ବନର ସର୍ବଗୁଣଧାରୀ ପ୍ରକୃତି (Versatile Nature) ପାଇଁ ଦାୟୀ ଦୁଇଟି କାରଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବୁଝାଅ । ଉତ୍ତର:

1. କାଟିନେସନ୍ (Catenation): କାର୍ବନର ଅନ୍ୟ କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ସହ ବନ୍ଧ ଗଠନ କରି ଦୀର୍ଘ ଶୃଙ୍ଖଳ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ଷମତା ଅଛି । ଏହାଦ୍ୱାରା ସରଳ, ଶାଖାୟିତ ଓ ଚକ୍ରୀୟ ଯୌଗିକ ଗଠିତ ହୁଏ । C-C ବନ୍ଧ ଖୁବ୍ ଶକ୍ତ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ।
2. ଚତୁଃସଂଯୋଜ୍ୟତା (Tetravalency): କାର୍ବନର ଯୋଜ୍ୟତା 4 ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଏକା ସାଙ୍ଗରେ ଅନ୍ୟ 4ଟି କାର୍ବନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ମୌଳିକ (O, H, N, S, Cl) ସହ ବନ୍ଧ ଗଠନ କରିପାରେ । ଏହାଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣ ବିଶିଷ୍ଟ ଅନେକ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

37. ମିସେଲ୍ (Micelle) ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ସାବୁନ୍ କିପରି ଲୁଗା ସଫା କରେ? ଚିତ୍ର ସହ ବୁଝାଅ । ଉତ୍ତର:

• ସାବୁନ୍ ଅଣୁର ଜଳାତଙ୍କୀ (Hydrophobic) ଲାଞ୍ଜ ତେଲ/ମଇଳା ସହ ଲାଗିଯାଏ ଏବଂ ଜଳାସକ୍ତ (Hydrophilic) ମୁଣ୍ଡ ଜଳ ଆଡ଼କୁ ରହେ ।
• ଏହା ଫଳରେ ତେଲ ବିନ୍ଦୁ ଚାରିପଟେ ସାବୁନ୍ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଗୋଲାକାର ଗୁଚ୍ଛ ବା ମିସେଲ୍ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।
• ପାଣିରେ ଘଷିବା ଦ୍ୱାରା ମିସେଲ୍ ଭିତରେ ଥିବା ମଇଳା କପଡ଼ାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ପାଣିରେ ଭାସିବୁଲେ (Emulsion) ଏବଂ ପାଣି ସହ ଧୋଇ ହୋଇଯାଏ ।

38. ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍‌ର ରାସାୟନିକ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ ସମୀକରଣ ସହ ଲେଖ (ଏଷ୍ଟରୀକରଣ, କ୍ଷାର ସହ, କାର୍ବୋନେଟ୍ ସହ) । ଉତ୍ତର:

1. ଏଷ୍ଟରୀକରଣ: ଇଥାନଲ୍ ସହ ମିଶି ଏଷ୍ଟର ଦିଏ । ($CH_3COOH + C_2H_5OH \rightarrow CH_3COOC_2H_5 + H_2O$)
2. କ୍ଷାର ସହ: ସୋଡିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍‌ସାଇଡ୍ ସହ ମିଶି ଲବଣ ଓ ଜଳ ଦିଏ । ($CH_3COOH + NaOH \rightarrow CH_3COONa + H_2O$)
3. କାର୍ବୋନେଟ୍ ସହ: ସୋଡିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ ସହ ମିଶି ଲବଣ, ଜଳ ଓ $CO_2$ ଗ୍ୟାସ୍ ଦିଏ । ($2CH_3COOH + Na_2CO_3 \rightarrow 2CH_3COONa + H_2O + CO_2$)

39. ସାବୁନ୍ ଓ ଡିଟରଜେଣ୍ଟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ । ଡିଟରଜେଣ୍ଟ ପରିବେଶ ପାଇଁ କାହିଁକି କ୍ଷତିକାରକ? ଉତ୍ତର:

• ପାର୍ଥକ୍ୟ:
  • ସାବୁନ୍: ଦୀର୍ଘ ଶୃଙ୍ଖଳ କାର୍ବୋକ୍‌ସିଲିକ୍ ଏସିଡ୍‌ର ସୋଡିୟମ୍ ଲବଣ । ଖର ଜଳରେ କାମ କରେନାହିଁ ।
  • ଡିଟରଜେଣ୍ଟ: ଦୀର୍ଘ ଶୃଙ୍ଖଳ ସଲ୍‌ଫୋନିକ୍ ଏସିଡ୍‌ର ଲବଣ । ଖର ଜଳରେ ଭଲ କାମ କରେ ।
• ପରିବେଶ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: କିଛି ଡିଟରଜେଣ୍ଟ ଜୈବ-ଅବକ୍ଷୟ ଯୋଗ୍ୟ (Biodegradable) ନୁହନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ଜଳରେ ଜମା ହୋଇ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଜଳଜ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

40. ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଡଟ୍ ସଂରଚନା ଅଙ୍କନ କର: (i) ମିଥେନ୍ ($CH_4$), (ii) କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ($CO_2$), (iii) ସଲ୍‌ଫର୍ ($S_8$), (iv) ଆମୋନିଆ ($NH_3$) । ଉତ୍ତର:

(i) ମିଥେନ୍ ($CH_4$)

ମିଥେନ୍‌ରେ କାର୍ବନ୍ ($C$) ର ୪ଟି ଯୋଜ୍ୟ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥାଏ ଏବଂ ଏହା ୪ଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ($H$) ପରମାଣୁ ସହ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଭାଗୀଦାରୀ (Share) କରେ।

ଚିତ୍ର:

H . . H : C : H . . H

(କାର୍ବନ୍ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ମଧ୍ୟରେ ଏକ-ବନ୍ଧ ବା Single Bond ଗଠିତ ହୁଏ)

---

(ii) କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ($CO_2$)

ଏଠାରେ କାର୍ବନ୍ ($C$) ର ୪ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍, ଦୁଇଟି ଅମ୍ଳଜାନ ($O$) ପରମାଣୁ ସହ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଭାଗୀଦାରୀ କରନ୍ତି। ଫଳରେ କାର୍ବନ୍ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱି-ବନ୍ଧ (Double Bond) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ଚିତ୍ର:

.. .. : O :: C :: O : ¨¨ ¨¨

(ଅମ୍ଳଜାନର ବଳକା ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍‌ଗୁଡିକୁ ଉପରେ ଓ ତଳେ ବିନ୍ଦୁ ଆକାରରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି)

---

(iii) ସଲ୍‌ଫର୍ ଅଣୁ ($S_8$)

ସଲ୍‌ଫର୍‌ର ୮ଟି ପରମାଣୁ ପରସ୍ପର ସହ ଯୋଡି ହୋଇ ଏକ ମୁଦି (Ring) ବା ମୁକୁଟ (Crown) ସଦୃଶ ଆକୃତି ଗଠନ କରନ୍ତି।

ଚିତ୍ର (ସରଳ ରୂପ):

S — S / \ S S | | S S \ / S — S

(ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଲ୍‌ଫର୍ ପରମାଣୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ସଲ୍‌ଫର୍ ପରମାଣୁ ସହ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସେୟାର କରି ଏକ-ବନ୍ଧ ଗଠନ କରନ୍ତି।)

---

(iv) ଆମୋନିଆ ($NH_3$)

ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ($N$) ର ୫ଟି ଯୋଜ୍ୟ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥାଏ। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ୩ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍, ୩ଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ($H$) ସହ ବନ୍ଧ ଗଠନ କରେ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ (Lone pair) ବଳକା ରହେ।

ଚିତ୍ର:

.. N : : H H : H

(ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଉପରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ବିନ୍ଦୁ .. ହେଉଛି ବଳକା ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଯୁଗ୍ମ)

---

ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ:

41. ଆଲ୍‌କେନ୍, ଆଲ୍‌କିନ୍ ଓ ଆଲ୍‌କାଇନ୍ ଶ୍ରେଣୀର ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ସଦସ୍ୟଙ୍କ ନାମ ଓ ଗାଠନିକ ସଙ୍କେତ ଲେଖ । ଉତ୍ତର:

1. ଆଲ୍‌କେନ୍: ମିଥେନ୍ ($CH_4$), ଇଥେନ୍ ($C_2H_6$) । (ସବୁ ଏକ-ବନ୍ଧ)
2. ଆଲ୍‌କିନ୍: ଇଥିନ୍ ($C_2H_4, H_2C=CH_2$), ପ୍ରୋପିନ୍ ($C_3H_6, CH_3-CH=CH_2$) ।
3. ଆଲ୍‌କାଇନ୍: ଇଥାଇନ୍ ($C_2H_2, HC \equiv CH$), ପ୍ରୋପାଇନ୍ ($C_3H_4, CH_3-C \equiv CH$) ।

42. ଇଥାନଲ୍ କିପରି ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍‌ରେ ପରିଣତ ହୁଏ? ଏହା କି ପ୍ରକାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା? ଇଥାନଲ୍‌ର ଅପବ୍ୟବହାର ରୋକିବା ପାଇଁ କ’ଣ କରାଯାଏ? ଉତ୍ତର:

• କ୍ଷାରୀୟ $KMnO_4$ ଦ୍ୱାରା ଇଥାନଲ୍ ଜାରିତ ହୋଇ ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ ହୁଏ । ଏହା ଏକ ଜାରଣ (Oxidation) ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ।
• ଅପବ୍ୟବହାର ରୋକିବା: ଇଥାନଲ୍‌ରେ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ (ଯଥା: ମିଥାନଲ୍, ପିରିଡିନ୍) ମିଶାଇ ଏହାକୁ ପିଇବା ଅନୁପଯୋଗୀ କରାଯାଏ । ଏହାକୁ ବିକୃତ ସାରା (Denatured Alcohol) କୁହାଯାଏ ।

43. ତୁମକୁ ତିନୋଟି ପରୀକ୍ଷା ନଳୀ ଦିଆଯାଇଛି - ଗୋଟିଏରେ ଇଥାନଲ୍, ଗୋଟିଏରେ ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ ଓ ଗୋଟିଏରେ ସାବୁନ୍ ଦ୍ରବଣ । ତୁମେ କେବଳ ନାଲି ଲିଟ୍‌ମସ୍ କାଗଜ ବ୍ୟବହାର କରି ଏଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ଚିହ୍ନଟ କରିବ? ଉତ୍ତର:

1. ନାଲି ଲିଟ୍‌ମସ୍‌କୁ ତିନୋଟି ଦ୍ରବଣରେ ବୁଡ଼ାଅ । ଯେଉଁଥିରେ ଏହା ନୀଳ ହେବ, ତାହା ସାବୁନ୍ ଦ୍ରବଣ (କ୍ଷାରୀୟ) ।
2. ବାକି ଦୁଇଟି ଦ୍ରବଣ ଅମ୍ଳୀୟ (ଏସିଡ୍) କିମ୍ବା ପ୍ରଶମିତ (ଇଥାନଲ୍) ହୋଇପାରେ । ନୀଳ ହୋଇଥିବା ଲିଟ୍‌ମସ୍‌କୁ ପୁଣି ବାକି ଦୁଇଟିରେ ବୁଡ଼ାଅ । ଯେଉଁଥିରେ ଏହା ପୁଣି ନାଲି ହେବ, ତାହା ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ ।
3. ତୃତୀୟଟିରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବନାହିଁ, ତାହା ଇଥାନଲ୍ ।

---

ଭାଗ-୪: ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ (Practice Questions - No Answers)

(Easy to Difficult)