🌍 ୧. ଆନ୍ଦୋଳନର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Background)

୧୯୪୨ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ମୂଳୋତ୍ପାଟନ ପାଇଁ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଶେଷ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଗଣଆନ୍ଦୋଳନ। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା:

• ⚔️ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଓ ଜାପାନର ଭୟ: ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧରେ ଜାପାନ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବାହିନୀକୁ ପରାସ୍ତ କରି ଭାରତ ଆଡ଼କୁ ମାଡ଼ି ଆସୁଥିଲା। ଗାନ୍ଧିଜୀ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ଯଦି ଇଂରେଜମାନେ ଭାରତ ଛାଡ଼ି ପଳାନ୍ତି, ତେବେ ଜାପାନ ଆଉ ଭାରତ ଆକ୍ରମଣ କରିବ ନାହିଁ।

• 📜 କ୍ରିପ୍ସ ମିଶନର ବିଫଳତା (୧୯୪୨): ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର 'ସାର୍ ଷ୍ଟାଫୋର୍ଡ କ୍ରିପ୍ସ'ଙ୍କୁ ଭାରତ ପଠାଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରିବର୍ତ୍ତେ କେବଳ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେବାରୁ ଏହା ବିଫଳ ହେଲା। ଗାନ୍ଧିଜୀ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ “ଏକ ଭୁଶୁଡ଼ି ପଡୁଥିବା ବ୍ୟାଙ୍କର ପରବର୍ତ୍ତୀ ତାରିଖର ଚେକ୍” (A post-dated cheque on a crashing bank) ବୋଲି କହିଥିଲେ।

🔥 ୨. 'ଭାରତ ଛାଡ଼' ପ୍ରସ୍ତାବ ଓ ଅଗଷ୍ଟ ବିପ୍ଳବ (The August Revolution)

ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ କିପରି ରୂପରେଖ ନେଲା, ତାହା ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:

• 🏛️ ୱାର୍ଦ୍ଧା ବୈଠକ: ୧୪ ଜୁଲାଇ ୧୯୪୨ ରେ କଂଗ୍ରେସ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କମିଟି ୱାର୍ଦ୍ଧା ଠାରେ 'ଭାରତ ଛାଡ଼' ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ କରିଥିଲେ।

• 🚩 ବମ୍ବେ ଅଧିବେଶନ: ୮ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୨ ରେ ମୌଲାନା ଆବୁଲ କଲାମ ଆଜାଦଙ୍କ ସଭାପତିତ୍ୱରେ ବମ୍ବେର ଗୋଆଲିଆ ଟ୍ୟାଙ୍କ ପଡ଼ିଆରେ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ବିପୁଳ ସମର୍ଥନ ସହ ଗୃହୀତ ହେଲା।

• ⚡ "କର କିମ୍ବା ମର" (Do or Die): ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଦେଶବାସୀଙ୍କୁ ଏହି ଅମର ସ୍ଲୋଗାନ ଦେଇ କହିଥିଲେ, "ଆମେ ଭାରତକୁ ସ୍ୱାଧୀନ କରିବା କିମ୍ବା ଏହି ପ୍ରୟାସରେ ପ୍ରାଣବଳି ଦେବା।"

• ⛓️ ନେତାଙ୍କ ଗିରଫଦାରୀ: ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହେବାର ଠିକ୍ ପୂର୍ବରୁ ଅର୍ଥାତ୍ ୯ ଅଗଷ୍ଟ ଭୋରରୁ ଇଂରେଜ ସରକାର ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ସମେତ ସମସ୍ତ ବଡ଼ ନେତାଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିଦେଲେ। ଏଣୁ ଏହାକୁ ନେତୃତ୍ୱବିହୀନ ଆନ୍ଦୋଳନ ବା 'ଅଗଷ୍ଟ ବିପ୍ଳବ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଜନତା ନିଜେ ହିଁ ନେତା ସାଜିଥିଲେ।

🇮🇳 ୩. ଓଡ଼ିଶାରେ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରଭାବ (Impact in Odisha)

ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ରୋହର ବହ୍ନି ଜଳି ଉଠିଲା। ସରକାରୀ ଅଫିସ, କୋର୍ଟ ଓ ରେଳ ଷ୍ଟେସନଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।

• 🚨 ନେତାଙ୍କ ଗିରଫ: ଅଗଷ୍ଟ ୯ ତାରିଖ ସକାଳୁ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରମୁଖ ନେତା ଯଥା- ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ, ଗୋପବନ୍ଧୁ ଚୌଧୁରୀ, ରମାଦେବୀ, ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀ ପ୍ରମୁଖ ଗିରଫ ହୋଇଗଲେ।

• 🏫 ଛାତ୍ରମାନେ ସ୍କୁଲ୍-କଲେଜ ତ୍ୟାଗ କରି ଗାଁ ଗାଁ ବୁଲି ବ୍ରିଟିଶ୍ ବିରୋଧୀ ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଚାର କଲେ। କୋରାପୁଟ ଓ ବାଲେଶ୍ୱର ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ପାଲଟିଥିଲା।

🏹 ୪. କୋରାପୁଟରେ ସଂଗ୍ରାମ ଓ ସହିଦ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାୟକ

ଓଡ଼ିଶାର ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳ କୋରାପୁଟରେ ଇଂରେଜ ସରକାର ବିରୋଧରେ ହୋଇଥିବା ବିଦ୍ରୋହ ଇତିହାସରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣାକ୍ଷରରେ ଲିପିବଦ୍ଧ।

• 🌟 କୋରାପୁଟର ଗାନ୍ଧୀ: ତେନ୍ତୁଳିଗୁମ୍ମା ଗ୍ରାମର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାୟକ (ଯାହାଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ 'କୋରାପୁଟର ଗାନ୍ଧୀ' କୁହାଯାଏ) ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିଥିଲେ।

• 🛑 ମାଥିଲି ଥାନା ଗୁଳିକାଣ୍ଡ: ୨୧ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୨ ରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାୟକଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ହଜାର ହଜାର ଆଦିବାସୀ ମାଥିଲି ଥାନା ଆଗରେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକ୍ଷୋଭ କରୁଥିଲେ। ପୋଲିସ୍ ଅତର୍କିତ ଭାବେ ଗୁଳି ଚଳାଇବାରୁ ୫ ଜଣ ସହିଦ ହେଲେ।

• ⚖️ ମିଥ୍ୟା ହତ୍ୟା ଅଭିଯୋଗ: ସେହି ଭିଡ଼ ମଧ୍ୟରେ 'ରାମାୟା' ନାମକ ଜଣେ ଜଙ୍ଗଲ ରକ୍ଷୀର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିଲା। ଇଂରେଜ ସରକାର ଏହି ହତ୍ୟାର ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାୟକଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଲଦି ତାଙ୍କୁ ଫାଶୀ ଦଣ୍ଡାଦେଶ ଦେଲେ।

• 🕊️ ଅମର ବଳିଦାନ: ୨୯ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୪୩ ମସିହାରେ ବ୍ରହ୍ମପୁର ଜେଲ୍‌ରେ ଏହି ମହାନ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ଫାଶୀ ଖୁଣ୍ଟରେ ଝୁଲାଇ ଦିଆଗଲା। ତାଙ୍କର ଶେଷ କଥା ଥିଲା, "ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଥିବା ଯାଏ ଏ ଦେଶ ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବ।"

🩸 ୫. ରକ୍ତତୀର୍ଥ ଇରମ୍ (ଓଡ଼ିଶାର ଜାଲିଆନାୱାଲାବାଗ୍)

ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲାର ବାସୁଦେବପୁର ନିକଟସ୍ଥ 'ଇରମ୍' ର ଗୁଳିକାଣ୍ଡ ଥିଲା ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସର ଏକ କଳଙ୍କିତ ଓ ରକ୍ତାକ୍ତ ଅଧ୍ୟାୟ।

• 🌾 ମେଲଣ ପଡ଼ିଆର ମହାସଭା: ୨୮ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୪୨ ଦିନ ଇରମ୍‌ର ମେଲଣ ପଡ଼ିଆରେ ଆନ୍ଦୋଳନର ରୂପରେଖ ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ୫୦୦୦ ଲୋକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ। ପଡ଼ିଆଟି ତିନି ପଟୁ ଆବଦ୍ଧ ଥିଲା।

• 💥 ଅମାନବୀୟ ଗୁଳିକାଣ୍ଡ: ପୋଲିସ୍ ଡି.ଏସ୍.ପି. (DSP) କୁଞ୍ଜବିହାରୀ ମହାନ୍ତି ନିଜ ପୋଲିସ୍ ଫୋର୍ସ ସହ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି ନିରସ୍ତ୍ର ଜନତାଙ୍କ ଉପରକୁ ବିନା ସତର୍କତାରେ ଗୁଳି ଚଳାଇଲେ।

• 🥀 ପରିଣାମ: ଏହି ଭୟଙ୍କର ଗୁଳିକାଣ୍ଡରେ ଘଟଣାସ୍ଥଳରେ ହିଁ ୨୮ ଜଣ ଲୋକ ଟଳିପଡ଼ିଲେ ଓ ୫୬ ଜଣ ଗୁରୁତର ଆହତ ହେଲେ। ମୃତକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ମାତ୍ର ମହିଳା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ 'ପରି ବେୱା'।

• 🏆 ରକ୍ତତୀର୍ଥ ନାମକରଣ: ଏହି ଅସୀମ ବଳିଦାନ ଯୋଗୁଁ ଇରମ୍‌କୁ ଓଡ଼ିଶାର 'ଜାଲିଆନାୱାଲାବାଗ୍' ବା 'ରକ୍ତତୀର୍ଥ' କୁହାଯାଏ।

⚔️ ୬. ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ସଂଗ୍ରାମ

ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ତପାତ ହୋଇଥିଲା:

• ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି (ନବରଙ୍ଗପୁର): ଅଗଷ୍ଟ ୨୪ ତାରିଖରେ ଏକ ବିଶାଳ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଉପରେ ପୋଲିସ୍ ଗୁଳିମାଡ଼ କରିବାରୁ ୧୯ ଜଣ ସହିଦ ହୋଇଥିଲେ।

• ନିମାପଡ଼ା (ପୁରୀ): ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୬ ତାରିଖରେ ଥାନା ଘେରାଉ ସମୟରେ ପୋଲିସ୍ ଗୁଳିରେ 'ଉଚ୍ଛବ ମଲ୍ଲିକ' ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ।

• କାଇପଦର (ଖୋର୍ଦ୍ଧା) ଏବଂ ବାଲେଶ୍ୱର (ଖଇରା/ତୁଡ଼ିଗଡ଼ିଆ): ଏସବୁ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ପୋଲିସ୍ ସହିତ ଜନତାଙ୍କର ଖଣ୍ଡଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା ଓ ଅନେକ ନିରୀହ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ।

✧ ══════════════ •❁• ══════════════ ✧

💡 ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ (Quick Revision Dashboard):

• ପ୍ରସ୍ତାବ ଗୃହୀତ ସ୍ଥାନ: ବମ୍ବେ (୮ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୨)।

• ଆନ୍ଦୋଳନର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଲୋଗାନ୍: "କର କିମ୍ବା ମର" (Do or Die)।

• ଓଡ଼ିଶାର ଜାଲିଆନାୱାଲାବାଗ୍: ରକ୍ତତୀର୍ଥ, ଇରମ୍।

• ଇରମ୍ ଗୁଳିକାଣ୍ଡ ତାରିଖ: ୨୮ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୪୨।

• ଇରମ୍‌ର ଏକମାତ୍ର ମହିଳା ସହିଦ: ପରି ବେୱା।

• କୋରାପୁଟର ଗାନ୍ଧୀ: ସହିଦ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାୟକ (ଫାଶୀ: ୨୯ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୪୩, ବ୍ରହ୍ମପୁର ଜେଲ୍)।