🌍 ୧. ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭାଜନ (Historical Background)

ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ନବଜାଗରଣ ଏବଂ ଜାତୀୟତାର ବିକାଶ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ପଛରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା:

• ⚔️ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର: ୧୮୦୩ ମସିହାରେ ଇଂରେଜମାନେ ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର କଲେ।

• ✂️ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭାଜନ: ଇଂରେଜମାନେ ନିଜ ଶାସନର ସୁବିଧା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାକୁ ଏକତ୍ର ନରଖି ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ କରି ପଡ଼ୋଶୀ ପ୍ରଦେଶ ସହ ମିଶାଇ ଦେଇଥିଲେ:

  • ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶା (କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର) କୁ ବଙ୍ଗ ପ୍ରଦେଶ ସହିତ ରଖାଗଲା।

  • ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶା (ଗଞ୍ଜାମ, କୋରାପୁଟ) କୁ ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ପ୍ରଦେଶ ସହିତ ମିଶାଇ ଦିଆଗଲା।

  • ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା (ସମ୍ବଲପୁର ଓ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳ) କୁ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦିଆଗଲା।

• 💔 ଏହି ବିଭାଜନ ଯୋଗୁଁ ଓଡ଼ିଆମାନେ ନିଜ ମାଟିରେ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ହୋଇ ରହିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଭାଷାଭାଷୀ (ବଙ୍ଗାଳୀ, ତେଲୁଗୁ, ହିନ୍ଦୀ) କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ହେଲେ। ଏହି ଅସନ୍ତୋଷ ହିଁ ଜାତୀୟତାର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଲା।

💀 ୨. ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ - ଏକ କଳଙ୍କିତ ଅଧ୍ୟାୟ (The Great Famine of 1866)

ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ବିଦାରକ ଘଟଣା ଥିଲା ୧୮୬୬ ମସିହାର 'ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ'। ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଜାତୀୟତା ଜାଗରଣର ପ୍ରଥମ କାରଣ ସାଜିଥିଲା।

• 📅 ସମୟ: ୧୮୬୬ ମସିହା (ଗଜପତି ରାଜା ଦିବ୍ୟସିଂହ ଦେବଙ୍କ ନବମ ଅଙ୍କ ବା ଶାସନର ନବମ ବର୍ଷରେ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ' କୁହାଯାଏ)।

• 🥀 ଭୟଙ୍କର ପରିଣାମ: ଏହି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଯୋଗୁଁ ଖାଦ୍ୟାଭାବରୁ ପ୍ରାୟ ୧୦ ଲକ୍ଷ ଲୋକ (ଓଡ଼ିଶାର ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଜନସଂଖ୍ୟା) ପୋକମାଛି ପରି ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ।

• 👁️ ଚେତନାର ଜାଗରଣ: ଏହି ଘଟଣା ଇଂରେଜ ସରକାର ଓ ବଙ୍ଗାଳୀ ଅଫିସରମାନଙ୍କ ଚରମ ଅବହେଳାକୁ ପଦାରେ ପକାଇଦେଲା। ଏହାପରେ ଓଡ଼ିଆମାନେ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ନିଜେ ଏକଜୁଟ ନହେଲେ ସେମାନଙ୍କର ରକ୍ଷା ନାହିଁ।

📚 ୩. ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଓ ଆଧୁନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା (Spread of Education)

ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପରେ ଇଂରେଜ ସରକାର ଓଡ଼ିଶାରେ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ପଦକ୍ଷେପ ନେଲେ।

• 🏫 ରେଭେନ୍ସାଙ୍କ ଅବଦାନ: ତତ୍କାଳୀନ କମିଶନର ଟି.ଇ. ରେଭେନ୍ସା (T.E. Ravenshaw) ଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉନ୍ନତି ହୋଇଥିଲା।

• 🎓 ରେଭେନ୍ସା କଲେଜ: ୧୮୬୮ ମସିହାରେ କଟକ ଜିଲ୍ଲା ସ୍କୁଲକୁ ଉଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ଏବଂ ପରେ ୧୮୭୬ ମସିହାରେ ଏହାକୁ କଲେଜର ମାନ୍ୟତା ଦିଆଗଲା (ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ 'ରେଭେନ୍ସା କଲେଜ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା)।

• 🧠 ଶିକ୍ଷିତ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି: ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିବା ଫଳରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏକ ନୂତନ ଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ (Educated Middle Class) ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ମଧୁସୂଦନ ଦାସ ଏହି ଶିକ୍ଷାର ଅନ୍ୟତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ ଥିଲେ। ସେମାନେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ ପଢ଼ି ନିଜ ମାତୃଭୂମିର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଣ୍ଟା ଭିଡ଼ିଲେ।

📰 ୪. ମୁଦ୍ରଣ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ସମ୍ବାଦପତ୍ରର ବିକାଶ (Press and Journalism)

ସମ୍ବାଦପତ୍ର ଓ ମୁଦ୍ରଣ ଯନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଆମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି କରିବାରେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ସାଜିଥିଲା।

• 🖨️ ପ୍ରଥମ ପ୍ରେସ୍: ୧୮୩୮ ମସିହାରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ୍ ମିଶନାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଟକଠାରେ ‘କଟକ ମିଶନ୍ ପ୍ରେସ୍’ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା। ୧୮୬୬ ମସିହାରେ ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟ ଓ ବିଚିତ୍ରାନନ୍ଦ ଦାସଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ 'କଟକ ପ୍ରିଣ୍ଟିଙ୍ଗ୍ କମ୍ପାନୀ' ସ୍ଥାପିତ ହେଲା।

• 🗞️ ପ୍ରଥମ ଖବରକାଗଜ: ୧୮୬୬ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ଖବରକାଗଜ ‘ଉତ୍କଳ ଦୀପିକା’ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା। ଏହାର ସମ୍ପାଦକ ଥିଲେ କର୍ମବୀର ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟ।

• 📜 ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ପତ୍ରିକା:

  • ବାଲେଶ୍ୱର ସମ୍ବାଦ ବାହିକା (୧୮୬୮): ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ ସମ୍ପାଦନାରେ।

  • ସମ୍ବଲପୁର ହିତୈଷିଣୀ (୧୮୮୯): ବାମଣ୍ଡାର ରାଜା ସୁଢ଼ଳଦେବଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ନୀଳମଣି ବିଦ୍ୟାରତ୍ନଙ୍କ ସମ୍ପାଦନାରେ ବାହାରିଥିଲା।

  • ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ (୧୮୭୩) ଏବଂ ବୋଧଦାୟିନୀ (୧୮୬୮) ଆଦି ପତ୍ରିକା ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ସ୍ୱରକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲା।

🗣️ ୫. ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସୁରକ୍ଷା ଆନ୍ଦୋଳନ (Language Protection Movement)

ଓଡ଼ିଆ ଜାତୀୟତାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଲଢ଼େଇ ଥିଲା ନିଜ ମାତୃଭାଷାର ସୁରକ୍ଷା।

• 🚫 ବଙ୍ଗାଳୀମାନଙ୍କ ଚକ୍ରାନ୍ତ: ବଙ୍ଗାଳୀ ଅଫିସରମାନେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରି ତା' ସ୍ଥାନରେ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷା ପ୍ରଚଳନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।

• 📖 କାନ୍ତିଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିବାଦୀୟ ପୁସ୍ତକ: ବାଲେଶ୍ୱରର ଜଣେ ବଙ୍ଗାଳୀ ଶିକ୍ଷକ କାନ୍ତିଚନ୍ଦ୍ର ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ “ଓଡ଼ିଆ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ନୟେ” (Odia is not an independent language) ନାମକ ଏକ ବହି ଲେଖି ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ବଙ୍ଗଳାର ଏକ ଉପଭାଷା ବୋଲି ଦର୍ଶାଇଥିଲେ।

• 🛡️ ଭାଷା ରକ୍ଷକ ଓ ସାହିତ୍ୟିକମାନେ: ଏହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟିକମାନେ ଢାଲ ସାଜିଲେ। ବ୍ୟାସକବି ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି, କବିବର ରାଧାନାଥ ରାୟ, ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟ ଏବଂ ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓ ପ୍ରମୁଖ ଆଗେଇ ଆସି ନୂଆ ଓଡ଼ିଆ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ରଚନା କଲେ। ସରକାର ଶେଷରେ ସ୍କୁଲରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ପ୍ରଚଳନ ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ସମ୍ବଲପୁରରେ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା ପ୍ରଚଳନ ହେବାରୁ ଧରଣୀଧର ମିଶ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ହୋଇଥିଲା।

🏛️ ୬. ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଠନ (Rise of Associations)

ଓଡ଼ିଆମାନେ ନିଜର ନ୍ୟାଯ୍ୟ ଦାବି ଜଣାଇବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସଭା ଓ ସମିତି ଗଠନ କଲେ। ଏହା ଜାତୀୟତା ବିକାଶରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କଲା।

• 🤝 ପ୍ରମୁଖ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ:

  • ଉତ୍କଳ ସଭା (୧୮୮୨): ଏହା କଟକଠାରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରଥମ ସଭାପତି ଥିଲେ କାଶୀନାଥ ଦାସ ଓ ସମ୍ପାଦକ ଥିଲେ ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟ। ମଧୁସୂଦନ ଦାସ (ମଧୁବାବୁ) ଏହାର ପ୍ରାଣବିନ୍ଦୁ ଥିଲେ। ଏହା ଥିଲା ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ସୁସଂଗଠିତ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ।

  • ଗଞ୍ଜାମ ଜାତୀୟ ସମିତି (୧୯୦୩): ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ରାଜଗୁରୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।

  • ଉତ୍କଳ ଉଲ୍ଲାସିନୀ ସଭା: କଟକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା।

  • ଜାତୀୟ ସମିତି (ବାଲେଶ୍ୱର) ଏବଂ ଉତ୍କଳ ହିତୈଷିଣୀ ସଭା (ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି)।

🗳️ ୭. ଲର୍ଡ ରିପନଙ୍କ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Lord Ripon's Local Self Govt)

• ୧୮୮୨ ମସିହାରେ ତତ୍କାଳୀନ ଭାଇସରୟ ଲର୍ଡ ରିପନ୍ ଭାରତରେ 'ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା' (ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଓ ଜିଲ୍ଲା ବୋର୍ଡ) ପ୍ରଚଳନ କଲେ।

• ଏହାଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚନ ମାଧ୍ୟମରେ ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରତିନିଧିମାନେ ଶାସନ କଳରେ ଭାଗ ନେବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଲେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ଚେତନା ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲା।

✧ ══════════════ •❁• ══════════════ ✧

💡 ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ (Quick Revision Dashboard):

• ଇଂରେଜମାନେ ଓଡ଼ିଶା କେବେ ଅଧିକାର କଲେ? - ୧୮୦୩।

• ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କେବେ ପଡ଼ିଥିଲା? - ୧୮୬୬।

• ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ଖବରକାଗଜ କିଏ ଓ କେବେ ପ୍ରକାଶ କଲା? - ଉତ୍କଳ ଦୀପିକା (୧୮୬୬), ସମ୍ପାଦକ: ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟ।

• ରେଭେନ୍ସା କଲେଜ କେବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା? - ୧୮୭୬।

• "ଓଡ଼ିଆ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ନୟେ" - ଏହା କିଏ ଲେଖିଥିଲେ? - କାନ୍ତିଚନ୍ଦ୍ର ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ।

• ଉତ୍କଳ ସଭା କେବେ ଗଠିତ ହେଲା? - ୧୮୮୨।

• ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କିଏ ଆରମ୍ଭ କଲେ? - ଲର୍ଡ ରିପନ୍ (୧୮୮୨)।