୧. ରେଚନ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ? ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

•  

  ରେଚନ: ଶରୀରରେ ହେଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଚୟାପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଫଳରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଅଦରକାରୀ ଓ କ୍ଷତିକାରକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ (ଯଥା- ୟୁରିଆ, ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍, ଆମୋନିଆ) କୁ ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସନ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ରେଚନ କୁହାଯାଏ 1 ।

   

   

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ରେଚନ ଅଙ୍ଗ:

1. ଏମିବା: ପ୍ଲାଜ୍‌ମା ଝିଲ୍ଲୀ ଓ ସଙ୍କୋଚନଶୀଳ ରସଧାନୀ ।

2. ସ୍ପଞ୍ଜ ଓ ହାଇଡ୍ରା: ଶରୀର ପୃଷ୍ଠ (Body surface) ।

3. ଚେପଟା କୃମି: ଶିଖା କୋଷ (Flame Cells) ।

4. ଜିଆ ଓ ଜୋକ: ନେଫ୍ରିଡିଆ (Nephridia) ।

5. ପତଙ୍ଗ (ଯଥା- ଅସରପା, ଝିଣ୍ଟିକା): ମାଲପିଘିଆନ୍ ନଳିକା (Malpighian Tubules) ।

6. ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀ: ବୃକକ୍ (Kidney) ।

୨. ବୃକକ୍‌ର ଅନ୍ତଃଗଠନ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।

ଉତ୍ତର:

• ବୃକକ୍ (Kidney): ମଣିଷର ଉଦର ଗହ୍ଵରର ପଛପଟେ ମେରୁଦଣ୍ଡର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୁଇଟି ବୃକକ୍ ଥାଏ । ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଶିମ୍ବ ମଞ୍ଜି ପରି ।

• ଆକାର: ଲମ୍ବ 10-12 ସେ.ମି., ଓସାର 5-7 ସେ.ମି. ଓ ମୋଟେଇ 3 ସେ.ମି. ।

• ହାଇଲମ୍ (Hilum): ବୃକକ୍‌ର ଭିତର ପାଖ ଅବତଳ ଅଂଶକୁ ହାଇଲମ୍ କୁହାଯାଏ । ଏହି ବାଟ ଦେଇ ବୃକକ୍ ଧମନୀ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ ବୃକକ୍ ଶିରା ଓ ମୂତ୍ରସାରଣୀ ବାହାରକୁ ଆସେ 2 ।

   

   

• ଅନ୍ତଃଗଠନ: ବୃକକ୍‌ର ବାହାର ଅଂଶକୁ କର୍ଟେକ୍ସ (Cortex) ଏବଂ ଭିତର ଅଂଶକୁ ମେଡୁଲା (Medulla) କୁହାଯାଏ ।

• ଏକକ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକକ୍‌ରେ ପ୍ରାୟ 10 ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୃକକ୍‌ୀୟ ନଳିକା ବା ନେଫ୍ରନ୍ (Nephron) ଥାଏ, ଯାହା ବୃକକ୍‌ର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକକ ଅଟେ ।

୩. ମୂତ୍ର କିପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ ?

ଉତ୍ତର:

ମୂତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତି ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ:

1. ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ପରିସ୍ରବଣ (Ultrafiltration): ଏହା ନେଫ୍ରନ୍‌ର ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍‌ରେ ଘଟେ । ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ ଯୋଗୁଁ ରକ୍ତରୁ ଜଳ, ଗ୍ଲୁକୋଜ, ଏମିନୋ ଏସିଡ୍, ୟୁରିଆ ଆଦି ଛାଣି ହୋଇ ବାଓମ୍ୟାନ୍‌ସ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ମଧ୍ୟକୁ ଆସେ ।

2. ପୁନଃ ଶୋଷଣ (Selective Reabsorption): ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ସଂବଳିତ ନଳିକା (PCT) ରେ ହୁଏ । ଗ୍ଲୁକୋଜ, ଏମିନୋ ଏସିଡ୍ ଓ କିଛି ଲବଣ ପୁନର୍ବାର ରକ୍ତକୁ ଶୋଷିତ ହୁଏ 3 ।

    

    

3. ନଳିକା କ୍ଷରଣ (Tubular Secretion): ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ସଂବଳିତ ନଳିକା (DCT) ରେ ରକ୍ତରୁ କିଛି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ (ଯଥା- ପୋଟାସିୟମ୍, କ୍ରିଏଟିନିନ୍) ସିଧାସଳଖ ନଳିକା ମଧ୍ୟକୁ କ୍ଷରିତ ହୁଏ । ଶେଷରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ ମୂତ୍ର କୁହାଯାଏ ।

୪. ଉଦ୍ଭିଦରେ ରେଚନ କିପରି ହୁଏ ?

ଉତ୍ତର:

ଉଦ୍ଭିଦରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭଳି କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ନଥାଏ । ତେଣୁ ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି:

• ପତ୍ରଝଡ଼ା: କେତେକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପତ୍ରରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରହେ ଏବଂ ପତ୍ର ଝଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ତାହା ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ ।

• ଫଳ ଓ ବକଳ: କେତେକ ରେଚନ ପଦାର୍ଥ ଫଳ ଓ ଗଛର ଛାଲିରେ ଜମା ରହେ, ଯାହା ପରେ ଗଛରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ ।

• ଉପଜାତ ପଦାର୍ଥ: ଖଇର, ଅଠା (Gum), ଝୁଣା (Resin), କ୍ଷୀର (Latex), ଟାନିନ୍ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପକ୍ଷାର (Alkaloid) ଆଦି ଉଦ୍ଭିଦର ରେଚନ ପଦାର୍ଥ ଅଟେ ।

• ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ: ଷ୍ଟୋମାଟା ଦେଇ $O_2$ ଓ $CO_2$ ର ବିନିମୟ ହୁଏ ।

୫. ନେଫ୍ରନ୍‌ର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବୁଝାଅ ।

ଉତ୍ତର:

ଗଠନ:

• ନେଫ୍ରନ୍ ବୃକକ୍‌ର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକକ ।

• ଏହାର ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡରେ କପ୍ ସଦୃଶ ବାଓମ୍ୟାନ୍‌ସ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ଥାଏ, ଯାହା ଭିତରେ ରକ୍ତକୈଶିକ ଗୁଚ୍ଛ ବା ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ ରହିଥାଏ ।

• ଏହାପରେ ବୃକକ୍‌ୀୟ ନଳିକା (Renal Tubule) ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯାହା ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ: ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ସଂବଳିତ ନଳିକା (PCT), ହେନ୍‌ଲିଙ୍କ ଲୁପ୍ ଓ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ସଂବଳିତ ନଳିକା (DCT) ।

କାର୍ଯ୍ୟ:

• ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍‌ରେ ରକ୍ତ ଛାଣି ହୋଇ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଅଲଗା ହୁଏ ।

• ବୃକକ୍‌ୀୟ ନଳିକାରେ ଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥ (ଗ୍ଲୁକୋଜ, ଜଳ) ପୁନଃଶୋଷିତ ହୁଏ ଏବଂ ମୂତ୍ର ତିଆରି ହୁଏ ।

୬. ମଣିଷର ରେଚନ ତନ୍ତ୍ରର ଏକ ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର ।

ଉତ୍ତର:

ଚିତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ: ବାମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ବୃକକ୍ (Kidneys), ମୂତ୍ରସାରଣୀ (Ureters), ମୂତ୍ରାଶୟ (Urinary Bladder) ଏବଂ ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra) 4 ।

୭. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟୀକା ଲେଖ ।

(କ) ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ (Glomerulus):

ବାଓମ୍ୟାନ୍‌ସ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ରକ୍ତକୈଶିକ ନଳୀର ଗୁଚ୍ଛକୁ ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ କୁହାଯାଏ । ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ବାହୀ ଉପଧମନୀ ରକ୍ତ ଆଣେ ଓ ବହିର୍ବାହୀ ଉପଧମନୀ ରକ୍ତ ନିଏ । ଏଠାରେ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ପରିସ୍ରବଣ (Ultrafiltration) ହୋଇ ରକ୍ତରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଅଲଗା ହୁଏ ।

(ଖ) ହିମୋଡାୟାଲିସିସ୍ (Hemodialysis):

ବୃକକ୍ ଅଚଳ ହେଲେ କୃତ୍ରିମ ଉପାୟରେ ରକ୍ତକୁ ବିଶୋଧନ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ହିମୋଡାୟାଲିସିସ୍ କୁହାଯାଏ । ଏଥିରେ ଏକ ଯନ୍ତ୍ର (Artificial Kidney) ସାହାଯ୍ୟରେ ରକ୍ତରୁ ୟୁରିଆ ଓ ଅନ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ବାହାର କରାଯାଏ ।

(ଗ) ରେଚନ (Excretion):

ଶରୀରରୁ ବିପାକୀୟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ (Metabolic waste) ନିଷ୍କାସନ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ରେଚନ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଶରୀରର ଅନ୍ତଃପରିବେଶକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖେ ।

୮. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।

(କ) ରେଚନ ଓ ନିଷ୍କାସନ:

• ରେଚନ: ଶରୀରରୁ ଚୟାପଚୟ ଜନିତ ବିଷାକ୍ତ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ (ଯଥା- ୟୁରିଆ) ବାହାର କରିବା ।

• ନିଷ୍କାସନ: ଶରୀରରୁ ହଜମ ହୋଇନଥିବା ଖାଦ୍ୟ (ମଳ) ବାହାର କରିବା ।

(ଖ) ବାମ ବୃକକ୍ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ବୃକକ୍:

• ବାମ ବୃକକ୍‌ଟି ଦକ୍ଷିଣ ବୃକକ୍ ଅପେକ୍ଷା ସାମାନ୍ୟ ଉପରକୁ ଥାଏ । ଦକ୍ଷିଣ ବୃକକ୍ ଟିକେ ତଳକୁ ଥାଏ (ଯକୃତ୍ ଯୋଗୁଁ) ।

(ଗ) ଅନ୍ତର୍ବାହୀ ଓ ବହିର୍ବାହୀ ଉପଧମନୀ:

• ଅନ୍ତର୍ବାହୀ (Afferent): ବାଓମ୍ୟାନ୍‌ସ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ମଧ୍ୟକୁ ରକ୍ତ ଆଣେ । ଏହାର ବ୍ୟାସ ଅଧିକ ।

• ବହିର୍ବାହୀ (Efferent): ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍‌ରୁ ରକ୍ତ ନେଇ ବାହାରିଯାଏ । ଏହାର ବ୍ୟାସ କମ୍ ।

୯. ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର ।

• (କ) ମଣିଷ ଶରୀରରେ ୟୁରିଆ ଯକୃତ୍ (Liver) ରେ ତିଆରି ହୁଏ ।

• (ଖ) ବୃକକ୍‌ର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକକକୁ ନେଫ୍ରନ୍ (Nephron) କୁହାଯାଏ ।

• (ଗ) ଜିଆର ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ହେଲା ନେଫ୍ରିଡିଆ (Nephridia) ।

• (ଘ) ଝିଣ୍ଟିକା/ଅସରପାର ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ମାଲପିଘିଆନ୍ ନଳିକା ।

• (ଙ) ସୁସ୍ଥ ଲୋକର ମୂତ୍ରର ରଙ୍ଗ ୟୁରୋକ୍ରୋମ୍ (Urochrome) ଯୋଗୁଁ ଈଷତ୍ ହଳଦିଆ ହୋଇଥାଏ ।

୧୦. ଠିକ୍ ଉକ୍ତି ବାଛି ଲେଖ ।

• (କ) ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଉଦ୍ଭିଦର ରେଚନ ପଦାର୍ଥ ନୁହେଁ ?

  (i) ଝୁଣା (ii) ଅଠା (iii) ୟୁରିଆ (iv) କ୍ଷୀର

  ଉତ୍ତର: (iii) ୟୁରିଆ

• (ଖ) ମଣିଷର ମୁଖ୍ୟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗ କେଉଁଟି ?

  (i) ଚର୍ମ (ii) ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ (iii) ବୃକକ୍ (iv) ଯକୃତ୍

  ଉତ୍ତର: (iii) ବୃକକ୍

• (ଗ) ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ କେଉଁଠାରେ ଥାଏ ?

  (i) ବାଓମ୍ୟାନ୍‌ସ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ (ii) ମୂତ୍ରାଶୟ (iii) ଯକୃତ୍ (iv) ପାକସ୍ଥଳୀ

  ଉତ୍ତର: (i) ବାଓମ୍ୟାନ୍‌ସ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍