ରେଚନ – Study Material Class 10 ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନ
1. ରେଚନର ସଂଜ୍ଞା (Introduction)
ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଜୈବ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଫଳରେ ଅନେକ ଅଦରକାରୀ ଏବଂ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ (ଯଥା- ୟୁରିଆ, ଆମୋନିଆ, ୟୁରିକ୍ ଅମ୍ଳ) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହି କ୍ଷତିକାରକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସନ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ରେଚନ (Excretion) କୁହାଯାଏ ।
-
ଏହା ଏକ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ।
-
ଏହା ଶରୀରର ଅନ୍ତଃପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ (Homeostasis) ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
2. ଉଦ୍ଭିଦରେ ରେଚନ (Excretion in Plants)
ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପରି କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ବା ତନ୍ତ୍ର ନଥାଏ । ସେମାନେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉପାୟରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି:
-
ପତ୍ରଝଡ଼ା: ଉଦ୍ଭିଦ ପତ୍ରରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଞ୍ଚିତ ରଖେ ଏବଂ ପତ୍ର ଝଡ଼ିବା ଦ୍ଵାରା ତାହା ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ ।
-
ଫଳ ଓ ବକଳ: କେତେକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଫଳ ଏବଂ ଗଛର ଛାଲି (Bark) ରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରହେ, ଯାହା ପରେ ଝଡ଼ିପଡ଼େ ।
-
କୋଷ ରସଧାନୀ: ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷର ରସଧାନୀ (Vacuole) ରେ କେତେକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଜମା ହୋଇ ରହେ ।
-
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ: ଉଦ୍ଭିଦରୁ ନିର୍ଗତ ହେଉଥିବା ଅଠା (Gum), ଝୁଣା (Resin), ଟାନିନ୍ (Tannin), କ୍ଷୀର (Latex) ଆଦି ହେଉଛି ରେଚନ ପଦାର୍ଥ ।
💡 Trick to Remember:
ଉଦ୍ଭିଦର ରେଚନ ପଦାର୍ଥ: "R-L-G-T"
R - Resin (ଝୁଣା) - ପାଇନ୍ ଗଛ
L - Latex (କ୍ଷୀର) - ଅରଖ/ବର ଗଛ
G - Gum (ଅଠା) - ସଜନା/ଆମ୍ବ ଗଛ
T - Tannin (ଟାନିନ୍) - ଚା’/ଅଁଳା
3. ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ରେଚନ (Excretion in Animals)
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନ ସାରଣୀରେ ଏହା ଦର୍ଶାଯାଇଛି:
| କ୍ରମ | ପ୍ରାଣୀ (Organism) | ରେଚନ ଅଙ୍ଗ (Excretory Organ) |
| 1 | ଆମିବା (Amoeba) | ପ୍ଲାଜମା ଝିଲ୍ଲୀ ଓ ସଙ୍କୋଚନଶୀଳ ରସଧାନୀ |
| 2 | ସ୍ପଞ୍ଜ ଓ ହାଇଡ୍ରା | ଶରୀର ପୃଷ୍ଠ (Body surface) |
| 3 | ଚେପଟା କୃମି (Flatworm) | ଶିଖା କୋଷ (Flame Cells) |
| 4 | ଜିଆ (Earthworm) | ନେଫ୍ରିଡିଆ (Nephridia) |
| 5 | ଅସରପା / ପତଙ୍ଗ | ମାଲପିଘିଆନ୍ ନଳିକା (Malpighian Tubules) |
| 6 | ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀ (Vertebrates) | ବୃକକ୍ (Kidney) |
4. ମଣିଷର ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର (Human Excretory System)
ମଣିଷର ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଗଠିତ:
-
ବୃକକ୍ (Kidney) - ୨ଟି
-
ମୂତ୍ରସାରଣୀ / ଗବିଣୀ (Ureter) - ୨ଟି
-
ମୂତ୍ରାଶୟ (Urinary Bladder) - ୧ଟି
-
ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra) - ୧ଟି