• ଉଦ୍ଭିଦରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସମନ୍ବୟ କେବଳ ରାସାୟନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ହୋଇଥାଏ।

• ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ତଥା ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଉଭୟ ରାସାୟନିକ ଓ ସ୍ନାୟବିକ ପଦ୍ଧତିର ଭୂମିକା ରହିଛି।
  withteachers

🌿 ଉଦ୍ଭିଦରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସମନ୍ବୟ

ଉଦ୍ଭିଦରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପରି କୌଣସି ସ୍ନାୟବିକ ତନ୍ତ୍ର ନଥାଏ। ତେଣୁ କେବଳ ଜୈବ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଉଚ୍ଚ ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତ୍ ନିଜ ଶରୀରରେ ଆଲୋକ, ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ, ସ୍ପର୍ଶ ପରି ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନାର ଅନୁକ୍ରିୟା ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ହେଉଥିବା ଜୈବ ରସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ହେଉଛି ଉଦ୍ଭିଦ ହରମୋନ୍।

ପ୍ରାଣୀ ଶରୀରରେ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ଯୋଗୁଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ତତକ୍ଷଣାତ୍ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦରେ ହରମୋନ୍ ଦ୍ଵାରା ଏହା ଧୀର ଗତିରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ।

🧪 ଉଦ୍ଭିଦ ହରମୋନ୍ (Phytohormones)

💡 DEFINITION - ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ (Phytohormone): ଉଦ୍ଭିଦରେ ଥିବା ହରମୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ଅଟେ ଏବଂ ଖୁବ୍ କମ୍ ପରିମାଣରେ ବା କମ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତାରେ ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି, ବିକାଶ ଓ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।

• ଉଦ୍ଭିଦ ହରମୋନ୍ କୋଷରେ 3 ଟି ସୋପାନ ଦ୍ୱାରା ଅଭିବୃଦ୍ଧି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ: କୋଷ ବିଭାଜନ, କୋଷ ପ୍ରସାରଣ ଓ କୋଷ ବିଭେଦନ।

• ହରମୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରସ୍ତୁତି ସ୍ଥାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ସ୍ଥାନ ସାଧାରଣତଃ ଅଲଗା ହୋଇଥାଏ।

• ଏକ ପ୍ରକାର ହରମୋନ୍ ଏକାଧିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ। ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଅକ୍‌ସିନ୍ (Auxin) କାଣ୍ଡର ବୃଦ୍ଧି, ଫୁଲ ଓ ଫଳର ଗଠନ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ ମୁଖ୍ୟତଃ 5 ପ୍ରକାରର ଅଟେ:

1. ଅକ୍‌ସିନ୍ (Auxin)

2. ଜିବରେଲିନ୍ (Gibberellin)

3. ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ (Cytokinin)

4. ଏଥିଲିନ୍ (Ethylene)

5. ଆବ୍‌ସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ (Abscissic acid)
   withteachers

🧠 TRICK: ଏହି 5 ଟି ହରମୋନ୍‌ର ନାମ ମନେରଖିବା ପାଇଁ ଶର୍ଟକଟ୍ ହେଉଛି “A-G-C-E-A”।

☀️ ଉଦ୍ଭିଦ ହରମୋନ୍ ଦ୍ବାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ

ଆଲୋକ, ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ, ଜଳ ପ୍ରଭୃତି ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା ଉଦ୍ଭିଦର କାଣ୍ଡ, ଚେର ଓ ପତ୍ରର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଫଳରେ ସେଠାରେ ହରମୋନ୍ କ୍ଷରଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହି ହରମୋନ୍ ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ (Phototropism), ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Geotropism), ଅନ୍ତର୍କୁଞ୍ଚନ ଗତି (Nastic movement), ଷ୍ଟୋମାଟାଲ ଗତି (Stomatal movement), ଓ ଫଳ ପାଚିବା ଇତ୍ୟାଦିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

💡 DEFINITION - ଫଟୋପିରିୟଡ଼ିଜିମ୍ (Photoperiodism): ଉଦ୍ଭିଦର ଫୁଲ ଧରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଲୋକର ଅବଧି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଫଟୋପିରିୟଡ଼ିଜିମ୍ କୁହାଯାଏ।

• ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦ ଦରକାର ମୁତାବକ ଆଲୋକାବଧି ପାଏ, ପତ୍ରରେ ଫ୍ଲୋରିଜେନ୍ (Florigen) ନାମକ ଫୁଲଧାରଣ ସହାୟକ ହରମୋନ୍ ତିଆରି ହୁଏ।

• ଉଦ୍ଭିଦରେ ଫାଇଟୋକ୍ରୋମ୍ (Phytochrome) ନାମକ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣକଣା ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ। ଫ୍ଲୋରିଜେନ୍ ଓ ଫାଇଟୋକ୍ରୋମ୍ ମିଶି ଫୁଲ ଧରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।
  withteachers

⚙️ ଫାଇଟୋହରମୋନ୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା

ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ: ବୃଦ୍ଧି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଚଳନଶକ୍ତିର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।

🌱 ବୃଦ୍ଧି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ

• ବୃଦ୍ଧି ସହାୟକ ହରମୋନ୍: ଅକ୍‌ସିନ୍, ଜିବରେଲିନ୍ ଓ ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି କରାନ୍ତି। ଜିବରେଲିନ୍ ଓ ଅକ୍‌ସିନ୍ ଶାଖା ଓ କାଣ୍ଡର ବୃଦ୍ଧିରେ ସହାୟକ ହୁଅନ୍ତି। ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ କୋଷ ବିଭାଜନ ହାର ବୃଦ୍ଧି କରେ (କ୍ଷିପ୍ର ବିଭାଜିତ ହେଉଥିବା କୋଷରେ ଅଧିକ ଥାଏ)। କାଣ୍ଡ ଓ ମୂଳର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଏହି ହରମୋନ୍ ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ଥାଏ, ତେଣୁ ସେଠାରେ ବୃଦ୍ଧି ଅଧିକ ହୁଏ।

• ବୃଦ୍ଧି ହ୍ରାସକ (Growth retardants): ଆବ୍‌ସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ ଓ ଏଥିଲିନ୍ ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଅଟନ୍ତି। ଏଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ହ୍ରାସ କରନ୍ତି, ପତ୍ର/ଫୁଲ/ଫଳ ଝଡ଼ାନ୍ତି ଏବଂ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ତ୍ବରାନ୍ବିତ କରନ୍ତି।
  withteachers

🏃‍♂️ ଚଳନଶକ୍ତିର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ / ଗତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ

ଉଦ୍ଭିଦର ଚଳନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର: ବୃଦ୍ଧି ନିର୍ଭରଶୀଳ ଚଳନ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର (ବୃଦ୍ଧି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁନଥିବା) ଚଳନ।

କ) ବୃଦ୍ଧି ନିର୍ଭରଶୀଳ ଚଳନ (ଅନୁବର୍ତ୍ତନ ବା Tropism): ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା (ଆଲୋକ, ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ) ପ୍ରଭାବରେ ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧିଜନିତ ଚଳନକୁ ଅନୁବର୍ତନ କୁହାଯାଏ।

1. ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ (Phototropism):

• କାଣ୍ଡ ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ, ଏହାକୁ ଅନୁକୂଳ ଆଲୋକାନୁବର୍ତନ (Positive phototropism) କୁହାଯାଏ।

• ଚେର ଆଲୋକର ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଗତି କରେ, ଏହାକୁ ପ୍ରତିକୂଳ ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ (Negative phototropism) କୁହାଯାଏ।

🔬 ପରୀକ୍ଷଣ-1:

ଏକ ଫ୍ଲାସ୍କରେ ଅଙ୍କୁରିତ ମଞ୍ଜି ରଖି ଏକ ବାକ୍ସ ଭିତରେ ରଖାଗଲା ଯେଉଁଥିରେ ଗୋଟିଏ ପଟୁ ଆଲୋକ ଆସୁଛି। କିଛି ଦିନ ପରେ ଉଦ୍ଭିଦଟି ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କେଇ ଯାଏ।

କାରଣ: ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଅକ୍‌ସିନ୍ ତିଆରି ହୁଏ। ଆଲୋକ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ପଡ଼ିଲେ, ଅକ୍‌ସିନ୍ ଅନ୍ଧାର ପଟକୁ (ବିପରୀତ ଦିଗକୁ) ଚାଲିଯାଏ।
ଅନ୍ଧାର ପଟେ ଅକ୍‌ସିନ୍ ବଢ଼ିବାରୁ ସେପଟର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ବଢ଼ନ୍ତି, ଫଳରେ ଗଛଟି ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କେଇ ଯାଏ।

🔬 ପରୀକ୍ଷଣ-2 (ଚାର୍ଲସ ଡାରୱିନ୍‌ଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା): [: ଉଦ୍ଭିଦରେ ହର୍‌ମୋନ୍‌ କ୍ଷରଣର ପ୍ରଭାବ] ଗଜାର ଅଗ୍ରଭାଗ କାଟିଦେଲେ ବା କଳାଟୋପି ପିନ୍ଧାଇଦେଲେ ତାହା ବଙ୍କା ହୁଏନାହିଁ କାରଣ ଆଲୋକ ପଡ଼େ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଖୋଲା ଥିବା ଗଜା ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କା ହୋଇଯାଏ।

2. ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Geotropism):

• ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଯୋଗୁଁ ଚେର ପୃଥିବୀର କେନ୍ଦ୍ର ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ, ଏହାକୁ ଅନୁକୂଳ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତନ (Positive geotropism) କୁହାଯାଏ।

• କାଣ୍ଡ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣର ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଗତି କରେ, ଏହାକୁ ପ୍ରତିକୂଳ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତନ (Negative geotropism) କୁହାଯାଏ।
  

  

🔬 ପରୀକ୍ଷଣ-3: [

: ଉଦ୍ଭିଦର ଜ୍ୟାନୁବର୍ତନ] ଗୋଟିଏ କୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ଗଛକୁ ଭୂମି ସହ ସମାନ୍ତରାଳ କରି ରଖିଲେ, କାଣ୍ଡ ଉପରକୁ ଓ ଚେର ତଳକୁ ଗତି କରେ।

କାରଣ: ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଯୋଗୁଁ ହରମୋନ୍ କାଣ୍ଡର ତଳ ଅଂଶରେ ଜମା ହୁଏ। କାଣ୍ଡରେ ହରମୋନ୍ ବଢ଼ିଲେ ବୃଦ୍ଧି ଅଧିକ ହୁଏ, ତେଣୁ ତଳ ପଟ ବଢ଼ି କାଣ୍ଡ ଉପରକୁ ବଙ୍କେଇ ଯାଏ।

କିନ୍ତୁ ମୂଳରେ ହରମୋନ୍ ବଢ଼ିଲେ ବୃଦ୍ଧି ହ୍ରାସ ପାଏ! ତେଣୁ ମୂଳର ତଳ ଅଂଶ କମ୍ ବଢ଼େ ଓ ଉପର ଅଂଶ ଅଧିକ ବଢ଼ି ମୂଳ ତଳକୁ ବଙ୍କେଇ ଯାଏ।

🧠 TRICK: କାଣ୍ଡରେ ଅଧିକ ହରମୋନ୍ = ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି। ମୂଳରେ ଅଧିକ ହରମୋନ୍ = କମ୍ ବୃଦ୍ଧି।

ଖ) ବୃଦ୍ଧି ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଚଳନ (Growth independent movement / Nastic movement):

• ଉଦାହରଣ: ଲାଜକୁଳୀ ଲତା (Touch-me-not)।

• ଏହାକୁ ଛୁଇଁଦେଲେ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ତୁରନ୍ତ ସଂକୁଚିତ ହୋଇ ଝାଉଁଳି ପଡ଼ନ୍ତି। ଏଥିରେ ବୃଦ୍ଧି ଘଟେ ନାହିଁ।

• ଛୁଇଁଥିବା ସ୍ଥାନରୁ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ‘ରସସ୍ଫୀତି’ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ବାଦ ପ୍ରେରିତ ହୁଏ।

• ସ୍ପର୍ଶ ଜନିତ ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା ଯୋଗୁଁ ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଦ୍ରୁତ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଗତିକୁ ଅନ୍ତର୍କୁଞ୍ଚନ ଗତି (Nastic movement) କୁହାଯାଏ।

🧠 ମାନବ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର (Human Nervous System)

ମଣିଷର ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ରକୁ ଆମେ ମୁଖ୍ୟତଃ 3 ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିପାରିବା:

1. କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର (Central Nervous System - CNS)

2. ପ୍ରାନ୍ତୀୟ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର (Peripheral Nervous System - PNS)

3. ସ୍ୱୟଂକ୍ରିୟ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର (Autonomic Nervous System - ANS)

🏛️ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର (CNS)

କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ ମସ୍ତିଷ୍କ (Brain) ଓ ସୁଷୁମ୍ନା କାଣ୍ଡ (Spinal Cord) କୁ ନେଇ ଗଠିତ।

I. ମସ୍ତିଷ୍କ (Brain):

ମସ୍ତିଷ୍କ ଆମ ଶରୀରର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଚଳଚଞ୍ଚଳ ଅଙ୍ଗ।

• ସୁରକ୍ଷା: ଏହା ଏକ ଶକ୍ତ ଖପୁରି (Skull) ଭିତରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥାଏ। ଏହାର ବାହ୍ୟ ଆବରଣକୁ ମେନିଞ୍ଜେସ୍ (Meninges) କୁହାଯାଏ।

• ନିଳୟ ଓ ରସ: ମସ୍ତିଷ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ଫମ୍ପା ଅଂଶକୁ ମସ୍ତିଷ୍କର ନିଳୟ (Ventricles) କୁହାଯାଏ। ଏହା ଭିତରେ ଏକ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଥାଏ ଯାହାକୁ ମସ୍ତିଷ୍କ-ମେରୁ ରସ ବା ସେରିବ୍ରୋସ୍ପାଇନାଲ ଫ୍ଲୁଇଡ୍ (Cerebrospinal fluid - CSF) କୁହାଯାଏ।

  • କାର୍ଯ୍ୟ: ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ବାହ୍ୟ ଆଘାତ ଓ ଚାପରୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଖାଦ୍ୟ/ଅମ୍ଳଜାନ ଯୋଗାଏ ଏବଂ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରେ।

• ଓଜନ ଓ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହ: ନବଜାତ ଶିଶୁର ମସ୍ତିଷ୍କ ଓଜନ 400 ଗ୍ରାମ୍ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ବୟଃପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର ମସ୍ତିଷ୍କ ଓଜନ ପ୍ରାୟ 1500 ଗ୍ରାମ୍ ଅଟେ। ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପ୍ରତି ମିନିଟ୍‌ରେ ପ୍ରାୟ 750 ml ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

[

ମସ୍ତିଷ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ:

ମସ୍ତିଷ୍କ 3 ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ:

କ) ଅଗ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ (Forebrain):

• ଘ୍ରାଣପାଳି (Olfactory lobe): ଏହା ଘ୍ରାଣଶକ୍ତି (ସୁଙ୍ଘିବା) ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ମଣିଷଠାରେ ଏହା କ୍ଷୀଣ ଥିବାରୁ ଆମର ଘ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦୁର୍ବଳ (କିନ୍ତୁ କୁକୁର, ବାଘଙ୍କଠାରେ ଏହା ଉନ୍ନତ ଥାଏ)।

• ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ (Cerebral hemisphere): ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅଂଶ। ଏହାର ଉପରିଭାଗ ବହୁତ ଭାଙ୍ଗଯୁକ୍ତ। ଏହି ଭାଙ୍ଗ ଉପରେ ଆମର ସ୍ମରଣ ଶକ୍ତି (Memory) ନିର୍ଭର କରେ। ତାପ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଚାପ, ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ମନର ଆବେଗ (Emotions) କୁ ଏହା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

• ପଶ୍ଚ ଅଗ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ (Diencephalon):

  • ଉପର ଭାଗରେ ପିନିଆଲ ଗ୍ରନ୍ଥି ଅଛି।

  • ତଳ ଭାଗରେ ହାଇପୋଥାଲାମସ୍ (Hypothalamus) ଅଛି ଯାହା ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା, ରକ୍ତଚାପ, ଭୟ, ରାଗ, ନିଦ୍ରା ଓ ଆନନ୍ଦ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
    

    

ଖ) ମଧ୍ୟମସ୍ତିଷ୍କ (Midbrain):

• ଏହା 4 ଗୋଟି ବର୍ତ୍ତୁଳ ନିଦା ପିଣ୍ଡକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଯାହାକୁ ପିଣ୍ଡଚତୁଷ୍କ (Corpora quadrigemina) କୁହାଯାଏ।

• ଉପର ଦୁଇଟି ପିଣ୍ଡ ଦୃଷ୍ଟି (Vision) ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ ଓ ତଳ ଦୁଇଟି ପିଣ୍ଡ ଶ୍ରବଣ (Auditory) ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

ଗ) ପଶ୍ଚମସ୍ତିଷ୍କ (Hindbrain):

• ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ (Cerebellum): ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ଅଂଶ। ଏହା ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ (Balance) ଓ ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ (ଯେପରିକି ଗୋଡ଼ ଖସିଗଲେ ସମ୍ଭାଳିବା)।

• ସୁଷୁମ୍ନାଶୀର୍ଷକ (Medulla oblongata): ଏହା ଶ୍ୱାସକେନ୍ଦ୍ର ଓ ହୃତ୍‌କେନ୍ଦ୍ର ଅଟେ। ଛିଙ୍କ, କାଶ, ବାନ୍ତି, ରକ୍ତଚାପ ଏବଂ ଗିଳିବା ପରି ଅନୈଚ୍ଛିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏହା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

II. ସୁଷୁମ୍ନା କାଣ୍ଡ (Spinal cord):

ସୁଷୁମ୍ନାଶୀର୍ଷକ ତଳକୁ ଯାଇ ଖପୁରିର ମହାରନ୍ଧ୍ର (Foramen magnum) ବାଟ ଦେଇ ବାହାରି ସୁଷୁମ୍ନା କାଣ୍ଡ ଗଠନ କରେ।

• ଏହା ମେରୁଦଣ୍ଡ ଭିତରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ପ୍ରାୟ 45 cm ଲମ୍ବ ଅଟେ। ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ CSF ରସ ଥାଏ।

• କାର୍ଯ୍ୟ:

  1. ଶରୀରରୁ ବାର୍ତ୍ତା ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ନିଏ ଓ ମସ୍ତିଷ୍କରୁ ଆଦେଶ ଶରୀରକୁ ଆଣେ।

  2. ମସ୍ତିଷ୍କର ଅଗୋଚରରେ ଅତି ଜରୁରୀ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା (Reflex actions) କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

🌐 ପ୍ରାନ୍ତୀୟ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର (PNS)

ମସ୍ତିଷ୍କ ଏବଂ ସୁଷୁମ୍ନା କାଣ୍ଡରୁ ବାହାରିଥିବା ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଏହା ଗଠିତ।

• କରୋଟି ସ୍ନାୟୁ (Cranial nerves): 12 ଯୋଡ଼ା (ମସ୍ତିଷ୍କରୁ ବାହାରିଛି)।

• ସୁଷୁମ୍ନା ସ୍ନାୟୁ (Spinal nerves): 31 ଯୋଡ଼ା (ସୁଷୁମ୍ନା କାଣ୍ଡରୁ ବାହାରିଛି)।

🧠 TRICK: “12 ମାସ 31 ଦିନ” -> 12 ଯୋଡ଼ା Cranial, 31 ଯୋଡ଼ା Spinal।

• ସେନ୍‌ସରୀ ସ୍ନାୟୁ (Sensory nerve): ଗ୍ରାହୀ ଅଙ୍ଗ (ଆଖି, କାନ, ଚର୍ମ) ରୁ ଖବର ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ନିଏ।

• ମୋଟର୍ ସ୍ନାୟୁ (Motor nerve): ମସ୍ତିଷ୍କରୁ ଆଦେଶ ପେଶୀ ବା ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ନିଏ।

⚙️ ସ୍ୱୟଂକ୍ରିୟ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର (ANS)

• ଐଚ୍ଛିକ କ୍ରିୟା (Voluntary action): ଯାହା ଆମ ଇଚ୍ଛାରେ ମସ୍ତିଷ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ (ଖାଇବା, ପଢ଼ିବା, ଦୌଡ଼ିବା)।

• ଅନୈଚ୍ଛିକ କ୍ରିୟା (Involuntary action): ଯାହା ଆମ ଅଜ୍ଞାତରେ ଆପେ ଆପେ ହୁଏ (ହୃତ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନ, ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା, ପରିପାକ)।

  ଏହି ଅନୈଚ୍ଛିକ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱୟଂକ୍ରିୟ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ, ଯାହା ସୁଷୁମ୍ନା କାଣ୍ଡ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ।
  

  

⚡ ସ୍ନାୟୁକୋଷ ଏବଂ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା

🧬 ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Neuron)

ସ୍ନାୟୁକୋଷ ହେଉଛି ଆମ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ରର ଗାଠନିକ ଓ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ଏକକ। ଏହା ଆମ ଶରୀରର ସବୁଠାରୁ ଲମ୍ବା କୋଷ ଅଟେ।

• ⚠️ ମନେରଖନ୍ତୁ: ସ୍ନାୟୁକୋଷରେ ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ (Centrosome) ନଥାଏ, ତେଣୁ ପରିପକ୍ୱ ସ୍ନାୟୁକୋଷ ବିଭାଜିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ (ମାନେ ଥରେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ନୂଆ ତିଆରି ହୁଏନାହିଁ)!

ଗଠନ:

1. ସେଲବଡ଼ି (Cell body): ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus) ଥିବା ଅଂଶ।

2. ଡେନ୍‌ଡ୍ରାଇଟ୍ (Dendrite): ସେଲବଡ଼ିରୁ ବାହାରିଥିବା ଛୋଟ ଶାଖାଯୁକ୍ତ ତନ୍ତୁ (ଯାହା ବାର୍ତ୍ତା ଗ୍ରହଣ କରେ)।

3. ଆକ୍‌ସନ୍ (Axon): ସେଲବଡ଼ିରୁ ବାହାରିଥିବା ଏକ ଲମ୍ବା ତନ୍ତୁ (ଯାହା ବାର୍ତ୍ତା ପଠାଏ)। ଏହା ବାହାରିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଆକ୍‌ସନ୍ ହିଲକ୍ (Axon hillock) କହନ୍ତି। ଏହା ଭିତରେ ଥିବା କୋଷଜୀବକକୁ ଆକ୍ସୋପ୍ଲାଜମ୍ ଓ ଝିଲ୍ଲୀକୁ ଆକ୍ସୋଲେମା କହନ୍ତି।

4. ଟେଲୋଡେନ୍‌ଡ୍ରିଆ ଓ ଏଣ୍ଡ୍ ନବ୍ (End knob): ଆକ୍‌ସନ୍ ର ଶେଷଭାଗ। ଏଥିରେ ସିନାପ୍‌ଟିକ୍ ଭେସିକିଲ୍ ଥାଏ ଯେଉଁଥିରେ ଏସିଟିଲ୍‌କୋଲିନ୍ (Acetylcholine) ପରି ସ୍ନାୟବିକ ସଞ୍ଚାରକ (Neurotransmitter) ରହିଥାଏ।
   

   

💡 ସଂଜ୍ଞା - ସିନାପ୍‌ସ୍ (Synapse): ଗୋଟିଏ ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଆକ୍‌ସନ୍ ଶେଷଭାଗ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଡେନ୍‌ଡ୍ରାଇଟ୍ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂଯୋଗ ସ୍ଥଳକୁ ସିନାପ୍‌ସ୍ କୁହାଯାଏ।

କିପରି କାମ କରେ? ଡେନ୍‌ଡ୍ରାଇଟ୍ ଖବର ଗ୍ରହଣ କରେ $\rightarrow$ ତାହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଆକ୍‌ସନ୍ ଦେଇ ଯାଏ $\rightarrow$ ସିନାପ୍‌ସ୍ ପାଖରେ ଏସିଟିଲ୍‌କୋଲିନ୍ କ୍ଷରିତ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ କୋଷକୁ ଖବର ପଠାଏ।

🛡️ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା (Reflex Action)

💡 ସଂଜ୍ଞା: ମସ୍ତିଷ୍କ ବା ସୁଷୁମ୍ନା କାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ (Spontaneous) ଏବଂ ସ୍ୱତଃପ୍ରବୃତ୍ତ (Automatic) ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।

• ଉଦାହରଣ: ଗରମ ଜିନିଷରେ ହାତ ବାଜିଲେ ତୁରନ୍ତ ଟାଣିନେବା, ସୁଆଦିଆ ଖାଦ୍ୟ ଦେଖିଲେ ପାଟିରୁ ଲାଳ ବାହାରିବା।

• ପ୍ରତିକ୍ଷେପ ଚାପ (Reflex Arc): ଯେଉଁ ରାସ୍ତା ଦେଇ ଏହି କ୍ରିୟା ହୁଏ:

  ଗ୍ରାହୀ ଅଙ୍ଗ $\rightarrow$ ସେନ୍‌ସରୀ ସ୍ନାୟୁ $\rightarrow$ ସୁଷୁମ୍ନା କାଣ୍ଡ $\rightarrow$ ମୋଟର୍ ସ୍ନାୟୁ $\rightarrow$ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଅଙ୍ଗ (ପେଶୀ)।

• ଯେହେତୁ ଏଥିରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସେନ୍‌ସରୀ ଓ ଗୋଟିଏ ମୋଟର୍ ସ୍ନାୟୁ ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ, ତାହାକୁ ଏକକ ସିନାପ୍‌ଟିକ୍ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ (Monosynaptic reflex) କୁହାଯାଏ।

🐶 ଇଭାନ୍ ପି. ପାଭଲୋଭ୍ (Ivan P. Pavlov) ଙ୍କ କୁକୁର ପରୀକ୍ଷା: ରୁଷ୍ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପାଭଲୋଭ୍ କୁକୁରକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଘଣ୍ଟା ବଜାଇ ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ। ଦିନେ ସେ କେବଳ ଘଣ୍ଟା ବଜାଇଲେ କିନ୍ତୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେନାହିଁ, ତଥାପି କୁକୁର ପାଟିରୁ ଲାଳ ବାହାରିଲା! ଏଥିରୁ ସେ ପ୍ରମାଣ କଲେ ଯେ ଲାଳ କ୍ଷରଣ ଏକ ‘ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା’ ଅଟେ (ଏହି ଆବିଷ୍କାର ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ 1904 ରେ ନୋବେଲ୍ ପୁରସ୍କାର ମିଳିଥିଲା)।

🧪 ରାସାୟନିକ ସମନ୍ୱୟ (Chemical Coordination)

ଆମ ଶରୀରରେ ସ୍ନାୟବିକ ପଦ୍ଧତି ସହ ରାସାୟନିକ ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରେ। ରାସାୟନିକ ସମନ୍ୱୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ହରମୋନ୍ (Hormone) ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ। ଆମ ଶରୀରରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଗ୍ରନ୍ଥି ଅଛି: ବହିଃସ୍ରାବୀ ଏବଂ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ।

💡 DEFINITION - ବହିଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି (Exocrine Glands): ଯେଉଁ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ନାଳଯୁକ୍ତ (with duct) ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁଥିରୁ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ (Enzyme) କ୍ଷରିତ ହୋଇ ନାଳ ଦେଇ ବାହାରକୁ ଆସେ, ତାହାକୁ ବହିଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି କୁହାଯାଏ।

• ବିଶେଷତ୍ୱ: ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭାଗ ନେଲା ପରେ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍‌ର ଗଠନ ବଦଳେ ନାହିଁ ଏବଂ ଏହା ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

• ଉଦାହରଣ: ଲାଳଗ୍ରନ୍ଥି (ଟାୟାଲିନ୍ କ୍ଷରଣ କରେ), ଯକୃତ୍।

💡 DEFINITION - ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି (Endocrine Glands): ଯେଉଁ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ନାଳବିହୀନ (Ductless) ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁଥିରୁ ହରମୋନ୍ କ୍ଷରିତ ହୋଇ ସିଧାସଳଖ ରକ୍ତରେ ମିଶେ, ତାହାକୁ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି କୁହାଯାଏ।

• ବିଶେଷତ୍ୱ: ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ ବା ଟିସୁ (Target organ) ରେ ପହଞ୍ଚି କାମ କରେ ଏବଂ କାମ ସରିବା ପରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ (ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ)।

• ଉଦାହରଣ: ପିଟୁଇଟାରି, ଥାଇରଏଡ୍, ଏଡ୍ରିନାଲ୍ ଇତ୍ୟାଦି।

🧬 ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ତନ୍ତ୍ର (Endocrine System)

ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ମିଶାଇ ଆମ ଶରୀରର ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ତନ୍ତ୍ର ଗଠିତ। ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ତନ୍ତ୍ର ମିଶି କାମ କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ “ସ୍ନାୟୁ-ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ତନ୍ତ୍ର” (Neuro-endocrine system) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

[: ମାନବ ଶରୀରରେ ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିର ଅବସ୍ଥିତି]

ନିମ୍ନରେ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରନ୍ଥି ଏବଂ ସେଥିରୁ କ୍ଷରିତ ହରମୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଆଗଲା:

🧠 ହାଇପୋଥାଲାମସ୍ (Hypothalamus)

• ଅବସ୍ଥିତି: ଅଗ୍ରମସ୍ତିଷ୍କରେ ଥିବା ଥାଲାମସ୍‌ର ନିମ୍ନଭାଗରେ ଏବଂ ପିଟୁଇଟାରି ଗ୍ରନ୍ଥିର ଉପରକୁ ଥାଏ।

• କ୍ଷରିତ ହରମୋନ୍: ରିଲିଜିଙ୍ଗ୍ ହରମୋନ୍ (Releasing hormone) ଏବଂ ଇନ୍‌ହିବିଟିଙ୍ଗ୍ ହରମୋନ୍ (Inhibiting hormone)।

• କାର୍ଯ୍ୟ: ଏହି ହରମୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ପିଟୁଇଟାରି ଗ୍ରନ୍ଥିର କ୍ଷରଣ କ୍ଷମତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି (ମାଷ୍ଟର ଗ୍ରନ୍ଥିର ମାଷ୍ଟର!)।

👑 ପୋଷ ଗ୍ରନ୍ଥି ବା ପିଟୁଇଟାରି (Pituitary Gland)

ଏହା ଏକ ଛୋଟ ବୃନ୍ତ (Stalk) ସାହାଯ୍ୟରେ ହାଇପୋଥାଲାମସ୍ ସହ ଲାଗି ରହିଥାଏ। ଏହାର 2 ଟି ଖଣ୍ଡ ଅଛି:

କ) ଏଡିନୋହାଇପୋଫାଇସିସ୍ (Adenohypophysis) ରୁ କ୍ଷରିତ 6ଟି ହରମୋନ୍:

1. ଗ୍ରୋଥ୍ ହରମୋନ୍ (Growth Hormone - GH): ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

   • ଅଭାବ ହେଲେ (ବାଲ୍ୟାବସ୍ଥାରେ): ବାମନତା (Dwarfism) ହୁଏ।

   • ଅଧିକ କ୍ଷରଣ ହେଲେ: ବ୍ୟକ୍ତି 8 ରୁ 9 ଫୁଟ୍ ଉଚ୍ଚ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଅତିକାୟତ୍ୱ (Gigantism) କୁହାଯାଏ।

2. ପ୍ରୋଲାକ୍ଟିନ୍ (Prolactin - PRL): ମାଆର ସ୍ତନ୍ୟଗ୍ରନ୍ଥିରେ ଶିଶୁ ପାଇଁ କ୍ଷୀର ତିଆରି କରାଏ।

3. ଫଲିକଲ୍ ଷ୍ଟିମୁଲେଟିଙ୍ଗ୍ ହରମୋନ୍ (FSH): ଡିମ୍ବାଶୟ ପୁଟିକା (Ovarian follicle) ର ବୃଦ୍ଧି କରାଏ।

4. ଲ୍ୟୁଟିନାଇଜିଙ୍ଗ୍ ହରମୋନ୍ (LH): ଡିମ୍ବୋଦୟ (Ovulation) କରାଇ ଡିମ୍ବାଶୟରୁ ଡିମ୍ବାଣୁ ବାହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

5. ଥାଇରଏଡ୍ ଷ୍ଟିମୁଲେଟିଙ୍ଗ୍ ହରମୋନ୍ (TSH): ଥାଇରଏଡ୍ ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ ଥାଇରକ୍‌ସିନ୍ କ୍ଷରଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

6. ଏଡ୍ରିନୋକର୍ଟିକୋଟ୍ରଫିକ୍ ହରମୋନ୍ (ACTH): ଏଡ୍ରିନାଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥିର କ୍ଷରଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

🧠 TRICK TO REMEMBER ADENOHYPOPHYSIS HORMONES:

ଆପଣ “FLAT PG” (F-FSH, L-LH, A-ACTH, T-TSH, P-PRL, G-GH) ଶବ୍ଦ ମନେରଖି ସବୁ 6 ଟି ହରମୋନ୍ ସହଜରେ ମନେରଖିପାରିବେ!

ଖ) ନିଉରୋହାଇପୋଫାଇସିସ୍ (Neurohypophysis) ରୁ କ୍ଷରିତ 2ଟି ହରମୋନ୍:

1. ଅକ୍‌ସିଟୋସିନ୍ (Oxytocin): ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ କାମ କରେ:

   • ଗାଈ/ମାଆଙ୍କ ସ୍ତନ୍ୟଗ୍ରନ୍ଥିରୁ କ୍ଷୀର ଝରାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ (ବାଛୁରୀ ଚୁଚୁମିଲେ ଏହା କ୍ଷରିତ ହୁଏ)।

   • ପ୍ରସବ ସମୟରେ ମାଆର ଗର୍ଭାଶୟ ପେଶୀକୁ ସଂକୋଚନ କରି ଶିଶୁ ଜନ୍ମରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

2. ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍ ବା ଏଣ୍ଟିଡାଇୟୁରେଟିକ୍ ହରମୋନ୍ (Vasopressin / ADH):

   • ଏହା ବୃକ୍‌କର ମୂତ୍ରଜନ ନଳିକାରୁ ଜଳ ପୁନଃଶୋଷଣ କରେ।

   • ରୋଗ: ଏହି ହରମୋନ୍ କମିଗଲେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦିନକୁ ପାଖାପାଖି 20 ଲିଟର ଯାଏଁ ପରିସ୍ରା କରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବହୁମୂତ୍ର ରୋଗ ବା ଡାଇବେଟିସ୍ ଇନ୍‌ସିପିଡସ୍ (Diabetes insipidus) କୁହାଯାଏ। ଏହା ମଧୁମେହ (Diabetes mellitus) ଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଅଟେ!

⏰ ପିନିଆଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି (Pineal Gland)

• ଅବସ୍ଥିତି: ଅଗ୍ରମସ୍ତିଷ୍କର ଛାତରେ ରହିଛି।

• ଆକାର: ଅତ୍ୟନ୍ତ ଛୋଟ, ଓଜନ ମାତ୍ର 150 ମିଲିଗ୍ରାମ୍।

• କ୍ଷରିତ ହରମୋନ୍: ମେଲାଟୋନିନ୍ (Melatonin)।

• କାର୍ଯ୍ୟ: ଏହା ଯୁବକ୍ରାନ୍ତି (Puberty), ଡିମ୍ବୋଦୟ ଓ ନିଦ୍ରା ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ। ଏହାକୁ ଶରୀରର “ଜୈବିକ ଘଡି” (Biological clock) କୁହାଯାଏ।

🦋 ଗଳଗ୍ରନ୍ଥି ବା ଥାଇରଏଡ୍ (Thyroid Gland) ଓ ପାରାଥାଇରଏଡ୍

• ଥାଇରଏଡ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି: ବେକର ତଳ ଭାଗରେ, ସ୍ୱରପେଟିକାର ପଛକୁ ଶ୍ୱାସନଳୀର ଉଭୟ ପଟରେ ଅଛି।

  • ହରମୋନ୍: ଥାଇରକ୍‌ସିନ୍ (Thyroxin)।

  • କାର୍ଯ୍ୟ: କୋଷର ଅମ୍ଳଜାନ ବିନିଯୋଗ କ୍ଷମତା ବଢ଼ାଇ ଶରୀରରେ ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ।

  • 🐸 ମ୍ୟାଜିକ୍ ଫ୍ୟାକ୍ଟ: ବେଙ୍ଗଫୁଲା (Tadpole) ଥିବା ପାଣିରେ ଥାଇରକ୍‌ସିନ୍ ପକାଇଲେ ତାହା ଶୀଘ୍ର ବେଙ୍ଗରେ ରୂପାନ୍ତରିତ (Metamorphosis) ହୋଇଯାଏ!

• ପାରାଥାଇରଏଡ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି (Parathyroid Gland): ଥାଇରଏଡ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି ଉପରେ 4 ଗୋଟି ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥି ଅଛି।

  • ହରମୋନ୍: ପାରାଥୋର୍‌ମୋନ୍ (Parathormone)।

  • କାର୍ଯ୍ୟ: ରକ୍ତରେ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ($Ca$) ଓ ଫସ୍‌ଫରସ୍ ($P$) ର ମାତ୍ରା ସ୍ଥିର ରଖେ।

🚨 ଅଧିବୃକ୍‌କ ଗ୍ରନ୍ଥି ବା ଏଡ୍ରିନାଲ (Adrenal Gland)

• ଅବସ୍ଥିତି: ଆମ ଶରୀରର ଦୁଇଟି ବୃକ୍‌କ (Kidney) ର ଉପର ଭାଗକୁ ଲାଗି ରହିଛି।

• ହରମୋନ୍: ଏଡ୍ରିନାଲିନ୍ (Adrenaline)।

• କାର୍ଯ୍ୟ: ଆକସ୍ମିକ ଆଘାତ, ଭୟ, ଅବଶ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା କ୍ଷରିତ ହୋଇ ଶରୀରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ “ଆପଦ୍‌କାଳୀନ ଗ୍ରନ୍ଥି” (Emergency Gland) କୁହାଯାଏ।

🍃 ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ (Pancreas)

• ଅବସ୍ଥିତି: ପାକସ୍ଥଳୀର ତଳକୁ ଗ୍ରହଣୀଫାସ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।

• ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏହା ଏକ ମିଶ୍ରିତ ଗ୍ରନ୍ଥି (Mixed gland) କାରଣ ଏଥିରୁ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଓ ହରମୋନ୍ ଉଭୟ କ୍ଷରିତ ହୁଏ।

• ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟର ହରମୋନ୍ କ୍ଷରଣ କରୁଥିବା ଅଂଶକୁ ଆଇଲେଟ୍‌ସ୍‌ ଅଫ୍ ଲାଙ୍ଗରହାନ୍‌ସ୍‌ (Islets of Langerhans) କୁହାଯାଏ।

• ଏଠାରେ 3 ପ୍ରକାରର ସ୍ରାବୀକୋଷ ଅଛି:

  1. ଆଲ୍‌ଫା କୋଷ ($\alpha$ - cells): ଗ୍ଲୁକାଗନ୍ (Glucagon) କ୍ଷରଣ କରେ।

  2. ବିଟା କୋଷ ($\beta$ - cells): ଇନ୍‌ସୁଲିନ୍ (Insulin) କ୍ଷରଣ କରେ। ଏହା ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା (Glucose) ସ୍ଥିର ରଖେ। ଏହାର ଅଭାବରେ ରକ୍ତରେ ସୁଗାର୍ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ମଧୁମେହ ବା ଡାଇବେଟିସ୍ ମେଲିଟସ୍ (Diabetes mellitus) ହୁଏ।

  3. ଡେଲ୍‌ଟା କୋଷ ($\delta$ - cells): ସୋମାଟୋଷ୍ଟାଟିନ୍ (Somatostatin) କ୍ଷରଣ କରେ।

🧠 TRICK FOR PANCREAS HORMONES: ଆପଣ “AG-BI-DS” (Alpha-Glucagon, Beta-Insulin, Delta-Somatostatin) ମନେରଖିପାରିବେ।

🚹 ଶୁକ୍ରାଶୟ (Testis)

• ଅବସ୍ଥିତି: ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଶୁକ୍ରାଶୟ ଥଳି (Scrotal sac) ଭିତରେ ଏକ ଯୋଡ଼ା ଶୁକ୍ରାଶୟ ଅଛି।

• ହରମୋନ୍: ଶୁକ୍ରାଶୟର ‘ଲେଡ଼ିଗ୍ କୋଷ’ (Leydig cells) ରୁ ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟିରନ୍ (Testosterone) ନାମକ ପୁରୁଷ ହରମୋନ୍ କ୍ଷରିତ ହୁଏ।

• କାର୍ଯ୍ୟ: ଯୁବକ୍ରାନ୍ତି ବେଳେ ବାଳକ ଶରୀରରେ ପୁରୁଷ ଗୌଣ ଲିଙ୍ଗୀୟ ଲକ୍ଷଣ (ନିଶ, ଦାଢ଼ି ଉଠିବା, ସ୍ୱର ପାକଳ ହେବା) ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହା ଶୁକ୍ରାଣୁ ଉତ୍ପତ୍ତି (Spermatogenesis) ରେ ମଧ୍ୟ ସହାୟକ ହୁଏ।

🚺 ଡିମ୍ବାଶୟ (Ovary)

• ଅବସ୍ଥିତି: ସ୍ତ୍ରୀ ଶରୀରର ଉଦର ଗହ୍ଵରର ନିମ୍ନ ଅଂଶରେ ଏକ ଯୋଡ଼ା ଡିମ୍ବାଶୟ ଅଛି।

• କ୍ଷରିତ ହରମୋନ୍ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ:

  1. ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ (Estrogen): ବାଳିକାମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ସ୍ତ୍ରୀ-ଗୌଣ ଲିଙ୍ଗୀୟ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ କରେ।

  2. ପ୍ରୋଜେଷ୍ଟିରନ୍ (Progesterone): ଡିମ୍ବୋଦୟ ପରେ ଏହା କ୍ଷରିତ ହୁଏ। ଗର୍ଭଧାରଣରେ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଥିବାରୁ ଏହାକୁ “ଗର୍ଭାବସ୍ଥାର ହର୍‌ମୋନ୍” (Pregnancy hormone) କୁହାଯାଏ।

👶 ଭ୍ରୂଣବନ୍ଧ (Placenta)

• ମାଆ ଏବଂ ଗର୍ଭାଶୟସ୍ଥ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଜୈବ ସଂଯୋଗକୁ ଭ୍ରୂଣବନ୍ଧ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଏକ ସାମୟିକ (Temporary) ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି।

• ହରମୋନ୍: HCG (Human Chorionic Gonadotropin Hormone)।

• ବ୍ୟବହାର: ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳାଙ୍କ ମୂତ୍ର ସହ ଏହି ହରମୋନ୍ ବାହାରକୁ ଆସେ। ମୂତ୍ରରେ ଏହାର ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖି ଡାକ୍ତରମାନେ ଗର୍ଭଧାରଣ ବିଷୟରେ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଗର୍ଭସଂଚାର ନିର୍ଣ୍ଣୟନ ପରୀକ୍ଷା (Pregnancy Test) କୁହାଯାଏ।

⚖️ ହରମୋନ୍ କ୍ଷରଣର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ଆମ ଶରୀରର ବାହ୍ୟ ପରିବେଶ ସବୁବେଳେ ବଦଳୁଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଶରୀରର ଅନ୍ତଃପରିବେଶ (ଭିତରର ଅବସ୍ଥା) ସବୁବେଳେ ସ୍ଥିର ରହେ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମସ୍ଥିତି (Homeostasis) କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷାକରି କାମ କରୁଥିବାରୁ ଏହା ସମ୍ଭବ ହୁଏ।

💡 DEFINITION - ଫେରନ୍ତାସଙ୍କେତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (Feedback Control): ଶରୀରର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଗ୍ରନ୍ଥିର କ୍ଷରଣ ଅନ୍ୟ ଏକ ଗ୍ରନ୍ଥି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେବା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ସରିବା ପରେ ଆପେ ଆପେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଫେରନ୍ତାସଙ୍କେତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କୁହାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ (ଥାଇରକ୍‌ସିନ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ):

1. ରକ୍ତରେ ଥାଇରକ୍‌ସିନ୍ ହରମୋନ୍ କମିଗଲେ ଏହି ବାର୍ତ୍ତା ହାଇପୋଥାଲାମସ୍ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚେ।

2. ସେଠାରୁ “ଥାଇରକ୍‌ସିନ୍ ରିଲିଜିଙ୍ଗ୍ ହରମୋନ୍” ବାହାରି ପିଟୁଇଟାରି ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଯାଏ।

3. ପିଟୁଇଟାରି ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ TSH (Thyroid Stimulating Hormone) ଛାଡ଼େ।

4. TSH ଯାଇ ଥାଇରଏଡ୍ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଥାଇରକ୍‌ସିନ୍ ତିଆରି କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଏ।

5. ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତରେ ଥାଇରକ୍‌ସିନ୍ ମାତ୍ରା ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ହାଇପୋଥାଲାମସ୍‌ରୁ ଆପେ ଆପେ କ୍ଷରଣ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ!