ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସମନ୍ଵୟ – Study Material Class 10 ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନ
🧠 ଅଧ୍ୟାୟ ୫: ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସମନ୍ଵୟ (Control and Coordination) 🌿
୧. ଉପକ୍ରମ (Introduction)
ପରିବେଶରେ ହେଉଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବ ଶରୀରରେ ହେଉଥିବା ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସମନ୍ଵୟ କୁହାଯାଏ।
ଉଦ୍ଦୀପନା (Stimulus): ପରିବେଶରେ ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ଜୀବ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଖାଏ (ଯଥା: ତାପ, ଆଲୋକ, ଶବ୍ଦ)।
ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Response): ଉଦ୍ଦୀପନା ଫଳରେ ଜୀବ ଶରୀରରେ ହେଉଥିବା ଗତି ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ।
୨. ଉଦ୍ଭିଦରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସମନ୍ଵୟ (Coordination in Plants) 🌿
ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ନଥାଏ। ସେମାନେ କେବଳ ରାସାୟନିକ ପଦ୍ଧତି (Chemical Coordination) ଦ୍ଵାରା ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏଥିପାଇଁ ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ (Phytohormones) ଦାୟୀ।
କ) ଉଦ୍ଭିଦ ହରମୋନ୍ ଓ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ (Plant Hormones Table)
| SL No. | ହରମୋନ୍ (Hormone) | ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ (Functions) | 💡 ମନେରଖିବା ପାଇଁ Trick |
| 1 | ଅକ୍ସିନ୍ (Auxin) | କାଣ୍ଡ ଓ ଚେରର ଅଗ୍ରଭାଗ ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। | 'A' for Apex (ଅଗ୍ରଭାଗ ବୃଦ୍ଧି) |
| 2 | ଜିବରେଲିନ୍ (Gibberellin) | କାଣ୍ଡର ଲମ୍ବ ବୃଦ୍ଧି, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଧାରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। | 'G' for Growth of stem (କାଣ୍ଡ) |
| 3 | ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ (Cytokinin) | କୋଷ ବିଭାଜନ (Cell Division) ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରେ। ପତ୍ରକୁ ସବୁଜ ରଖେ। | 'C' for Cell Division |
| 4 | ଆବ୍ସିସିକ୍ ଅମ୍ଳ (Abscisic Acid) | ବୃଦ୍ଧି ରୋକିବା, ପତ୍ର ଝଡ଼ାଇବା। ଏହାକୁ 'ଚାପ ହରମୋନ୍' କୁହାଯାଏ। | Anti-growth (ବୃଦ୍ଧି ବିରୋଧୀ) |
| 5 | ଏଥିଲିନ୍ (Ethylene) | ଫଳ ପାଚିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ (ଗ୍ୟାସୀୟ ହରମୋନ୍)। | Fruit Ripening (ଫଳ ପାଚିବା) |
ଖ) ଉଦ୍ଭିଦର ଚଳନ (Plant Movements)
ଦିଗୀୟ ଚଳନ ବା ଅନୁବର୍ତ୍ତନ (Tropic Movement):
ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ (Phototropism): ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ଗତି (ଯଥା: କାଣ୍ଡ)।
ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Geotropism): ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଆଡ଼କୁ ଗତି (ଯଥା: ଚେର)।
ଜଳାନୁବର୍ତ୍ତନ (Hydrotropism): ଜଳ ଆଡ଼କୁ ଚେରର ଗତି।
ରସାୟନାନୁବର୍ତ୍ତନ (Chemotropism): ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଆଡ଼କୁ ଗତି (ଯଥା: ପରାଗ ନଳୀର ଡିମ୍ବକ ଆଡ଼କୁ ଗତି)।
ନାଷ୍ଟିକ୍ ଚଳନ (Nastic Movement):
ଏହା ଉଦ୍ଦୀପନାର ଦିଗ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ।
ଉଦାହରଣ: ଲାଜକୁଳୀ ଲତା (Touch-me-not plant) ଛୁଇଁଲେ ପତ୍ର ବୁଜି ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଜଳୀୟ ଅଂଶର ପରିବର୍ତ୍ତନ (Turgor pressure) ଯୋଗୁଁ ହୁଏ।
୩. ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସମନ୍ଵୟ 🦁
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଦୁଇଟି ତନ୍ତ୍ର କାମ କରେ:
ସ୍ନାୟୁ ତନ୍ତ୍ର (Nervous System) - ଦ୍ରୁତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ।
ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ତନ୍ତ୍ର (Endocrine System) - ଧୀର କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରଭାବ ପାଇଁ।
୪. ସ୍ନାୟୁ ତନ୍ତ୍ର (Nervous System) ⚡
ସ୍ନାୟୁକୋଷ ବା ନିଉରନ୍ (Neuron): ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ରର ଗଠନମୂଳକ ଓ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ଏକକ।
ନିଉରନ୍ର ଗଠନ:
କୋଷପିଣ୍ଡ (Cell body): ନ୍ୟଷ୍ଟି ଓ କୋଷଜୀବକ ଥାଏ।
ଡେଣ୍ଡ୍ରାଇଟ୍ (Dendrite): ସୂଚନା ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଆକ୍ସନ୍ (Axon): ସୂଚନାକୁ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଆବେଗ ରୂପେ ପରିବହନ କରେ।
ସିନାପ୍ସ୍ (Synapse): ଦୁଇଟି ନିଉରନ୍ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଫାଙ୍କା ସ୍ଥାନ। ଏଠାରେ ସୂଚନା ରାସାୟନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ନାୟୁରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୁ ଯାଏ।
୫. ମାନବ ମସ୍ତିଷ୍କ (Human Brain) 🧠
ମସ୍ତିଷ୍କ ଆମ ଶରୀରର ମୁଖ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କେନ୍ଦ୍ର। ଏହା ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ:
| ମସ୍ତିଷ୍କର ଭାଗ | ଅଂଶ (Parts) | କାର୍ଯ୍ୟ (Functions) |
| ୧. ଅଗ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ (Forebrain) | ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ (Cerebrum) | * ଚିନ୍ତା କରିବା, ସ୍ମୃତି ଶକ୍ତି (Memory), ବୁଦ୍ଧି। * ଇଚ୍ଛାଧୀନ କାର୍ଯ୍ୟ (Voluntary actions) ନିୟନ୍ତ୍ରଣ। |
| ୨. ମଧ୍ୟମସ୍ତିଷ୍କ (Midbrain) | -- | * ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶ୍ରବଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା। |
| ୩. ପଶ୍ଚମସ୍ତିଷ୍କ (Hindbrain) | ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ (Cerebellum) | * ଶରୀରର ଭାରସାମ୍ୟ (Balance) ରକ୍ଷା କରିବା (ଯଥା: ସାଇକେଲ ଚଲାଇବା, ସିଧା ଚାଲିବା)। |
| ସୁଷୁମ୍ନାଶୀର୍ଷକ (Medulla) | * ଅନୈଚ୍ଛିକ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (ଯଥା: ରକ୍ତଚାପ, ଲାଳ କ୍ଷରଣ, ବାନ୍ତି, ହୃତ୍ସ୍ପନ୍ଦନ)। |
🔴 ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ: ମସ୍ତିଷ୍କ 'ମେନିଞ୍ଜେସ୍' (Meninges) ନାମକ ଆବରଣ ଦ୍ଵାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ଏହା ଭିତରେ 'ମସ୍ତିଷ୍କ-ମେରୁ ରସ' (CSF) ଥାଏ ଯାହା ଆଘାତରୁ ରକ୍ଷା କରେ।
୬. ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା (Reflex Action) ⚡
ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ମସ୍ତିଷ୍କର ଅଜାଣତରେ ଏବଂ ଅତିଶୀଘ୍ର ହୋଇଥାଏ, ତାକୁ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଗରମ ବସ୍ତୁକୁ ଛୁଇଁଲେ ହଠାତ୍ ହାତ ଟାଣି ଆଣିବା।
ପ୍ରତିକ୍ଷେପ ଚାପ (Reflex Arc):
ଗ୍ରାହୀ ଅଙ୍ଗ (ଚର୍ମ) ➡ ସଂଜ୍ଞାବହ ସ୍ନାୟୁ ➡ ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ ➡ ଆଜ୍ଞାବହ ସ୍ନାୟୁ ➡ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଅଙ୍ଗ (ପେଶୀ)।
୭. ରାସାୟନିକ ସମନ୍ଵୟ: ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି (Endocrine System) 💉
ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକର ନଳୀ ନଥାଏ (Ductless), ତେଣୁ ଏଥିରୁ କ୍ଷରିତ ହରମୋନ୍ ସିଧାସଳଖ ରକ୍ତରେ ମିଶି ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥଳରେ ପହଞ୍ଚେ।
ମୁଖ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥି ଓ ହରମୋନ୍ ତାଲିକା:
| SL No. | ଗ୍ରନ୍ଥି (Gland) | ହରମୋନ୍ (Hormone) | କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୋଗ (Function & Disease) |
| 1 | ପିଟୁଇଟାରୀ (Pituitary) (ମାଷ୍ଟର ଗ୍ରନ୍ଥି) | ବୃଦ୍ଧି ହରମୋନ୍ (Growth Hormone) | ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। 🔹 ଅଭାବରେ: ବାମନତ୍ଵ (Dwarfism) 🔹 ଅଧିକ ହେଲେ: ଅତିକାୟତ୍ଵ (Gigantism) |
| 2 | ଥାଇରଏଡ୍ (Thyroid) | ଥାଇରକ୍ସିନ୍ (Thyroxin) | ଶ୍ଵେତସାର, ପୁଷ୍ଟିସାର ଚୟାପଚୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ। ⚠️ ଆୟୋଡିନ୍ ଅଭାବରେ ଗଳଗଣ୍ଡ (Goitre) ରୋଗ ହୁଏ। |
| 3 | ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ (Pancreas) | ଇନ୍ସୁଲିନ୍ (Insulin) | ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା (Sugar) ପରିମାଣ କମାଏ। ⚠️ ଅଭାବରେ: ମଧୁମେହ (Diabetes) ହୁଏ। |
| 4 | ଏଡ୍ରିନାଲ୍ (Adrenal) | ଏଡ୍ରିନାଲିନ୍ (Adrenaline) | ଏହାକୁ 'ଆପଦକାଳୀନ ହରମୋନ୍' କୁହାଯାଏ। ଭୟ, ରାଗ ସମୟରେ ହୃତ୍ସ୍ପନ୍ଦନ ବଢ଼ାଏ। |
| 5 | ଶୁକ୍ରାଶୟ (Testis) (ପୁରୁଷ) | ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟେରନ୍ | ପୁରୁଷର ଗୌଣ ଲିଙ୍ଗୀୟ ଲକ୍ଷଣ (ନିଶ, ଦାଢ଼ି) ବିକାଶ କରେ। |
| 6 | ଡିମ୍ବାଶୟ (Ovary) (ସ୍ତ୍ରୀ) | ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ | ନାରୀର ଗୌଣ ଲିଙ୍ଗୀୟ ଲକ୍ଷଣ ବିକାଶ କରେ। |
🌟 ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ (Exam Tips & Tricks)
Trick for Brain Parts:
Cerebrum (ସେରିବ୍ରମ୍) = C for Cognition (ଚିନ୍ତା କରିବା/ବୁଦ୍ଧି)।
Cerebellum (ସେରିବେଲମ୍) = B for Balance (ଭାରସାମ୍ୟ)।
Diabetes କାହିଁକି ହୁଏ? - ଇନ୍ସୁଲିନ୍ କମିଗଲେ ରକ୍ତରେ ଚିନି ବଢିଯାଏ।
ଆୟୋଡିନ୍ ଯୁକ୍ତ ଲୁଣ କାହିଁକି ଖାଇବା? - ଥାଇରଏଡ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି ଠିକ୍ ଭାବରେ ଥାଇରକ୍ସିନ୍ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ।
Plant Hormone Trick:
Auxin = ଆଲୋକ ପାଇଁ ବଙ୍କା ହେବା।
Cytokinin = କୋଷ (Cyto) ବିଭାଜନ।